علیشیرنوایی نینگ حیرت الابرار مثنوی سیده انسان سیما سی

پوهاند سید نورالله امینیار استاد پوهنحی تعلیم وتربیه

قیسقرتمه:

انسان  کلمه سی وانسانیت  مقامی دن آرقه داشلیک قیلیش نوایی اثر لری نینگ توب تاشینی تشکیل بیره دی. نوایی بوتون عمری بوییچه قشاق وبینوا  اولوس دن واولرنینگ حق –حقوقیدن  دفاع  ایتیب، ظالم وجفا قیلوچیلرمقابلیده هاریمس کوره شیب کیلگن. انسان وانسانیت مقامینی ارداقلب، انسانلربیر بیری بیلن انیس، مونس، مشفق وایچکویر بولیشلری کیره ک دییدی.

انسان بیر اجتماعی موجود بولیب،کیشیلیک جامعه سیده یشب، اولوس سیوینچی وسیوینیب -قووانیب یوریشی دن، سیوینسه ومونگلی وقیغولی تورموشیدن قیغوریب یورسه، شونده ی عواطف و انسانی کیچینمه سی بولمه گن کیشی نی انسان خطاب قیلیش هم نا توغریدیر؛ آدم بولیب یشه ماقچی بولسنگ٬ آدم اولادی بولمیش اوز همنوع لرینگدن ییراقلیگده یشه مه و اوزینگنی اولرنینگ ایزگولیک و یمانلیکلریدن اوزاق توتمه ،یخشی و سعادتلی کونلری ده قووانیب،یمان وقیغولی کونلریده، قیغوریب، قیغوداشلیک اظهار ایت. اوکیشی نی آدم دیمه گیل که باشقه لرنینگ غمیدن اوزینی بی غم بیلسه، نوایی نینگ بو حکمتلی سوزی اونینگ اینگ عالی و چوقور انسانی سیزگی سی و انسانیت مکتبی نینگ بویوک چوققیسی بولیب حیات کیچیریشیدن آچیق بیلگی دیر.بومقاله ده قوییده گی سوراقلرگه جواب بیریله دی:

الف)انسانی سیزگیلرو انسان بولیب یشش دن هدف نیمه؟

ب)برچه کیشیلر گه انسان خطاب قیلیش توغریمی؟

شو باعثدن، انسانسیور متفکر شاعرعلیشیرنوایی حقلی روشده دیگن ایدی:

آدمی ایرسانگ دیماگیل آدمی آنی کیم یوق خلق غمیدین غمی؛-دیب انسانسیورلیک غایه سینی ترغیب ایته دی.

آچر سوزلر: انسان سیما سی، ایزگولیک،یمانلیک، انسانی کیچینمه، قیغوداشلیک، توغریلیک.

کیریش:  اولوغ تینگری اوزکمالا تی بیلن بوتون جهان و برچه بارلیقلرنی یره تیب کیملیگی وقدرتینی بیلدیریش اوچون، هربیرینی بیرکوزگوقیلیب قویدی .اوشبوبارلیقلر تینگری تعالی وجودیگه گواه بولیب قالدی .شونچه لیک گنج و بایلیکلر کوپدیر ؛که اولرنینگ سانینی تینگری نینگ اوزیدن باشقه کیشی بیلمس وسان- سناق سیزدیر؛لیکن بو برچه یره تیلگن نرسه لردن مقصد یلغوزگینه انسان ایدی دیب،حیرت الابرارمثنوی سیده تاکید ایته دی.

مونچه غرایب که کمال ایله دینگ

بارچه نی مرآت جمال ایله دینگ

گنجینگ ارا نقد فراوان ایدی

              لیک باریدین غرض انسان ایدی(197:7)

اوشبوعلمی –تحقیقی مقاله ده،اولوغ متفکر،یازووچی وذواللسانین شاعر علیشیرنوایی نینگ حیرت الابرار مثنوی سیده انسان سیماسی نینگ انعکاسی نی تیکشیریب اوتیب،ینه انه شو ارتباط ده بیرقنچه منبع لرنی قیدیریب اولرنینگ ارزشلی نکته لریدن آسیغلندیم.

کانلر،حیوانلرو اوسیملیکلرنی یره تیب ، هر بیرینی عالی صفت لر بیلن بیزب قویدینگ وبرچه سینی لطیف یره تدینگ ؛بیراق اولر اراسیده انساننی شریف ایلب ،کاینات و خلقت نینگ تاجی قیلیب، اشرف المخلوقات اته دینگ.

کانی وحیوانی اگر خود نبات

هربیری بیر گوهر عالی  صفات

بارچه  سینی گرچه لطیف ایله دینگ

           بارچه دین انسان نی شریف ایله دینگ(202:7).

  ارسطو انسان تعریفیده سوز یوریترایکن،انساننی ناطق حیوان دیب بهاله یدی ؛یعنی نطق بیلن انسان حیوانلرگله سیدن فرق لنه دی؛- دییدی و سعدی ایسه :  

به نطق آدمی بهتر است از دواب = دواب از تو به گر نگویی صواب ؛-(3) دیب انه شو فکرنی تاکید ایتیب، انسان حیواندن اوزنطقی بیلن اجره لیب توره دی وافضل دیر. یخشی ایشلر قیلیب یورمه گن و ایگریلیک بیلن یوغریلیب کیتگن انسانلرگه نسبتآ حیوانلر افضلدیردیگن. بو مساله برچه گه قویاش کبی یارقین دیر،که حیوان بیلن انسان اورته سیده گی کته فرق، اونینگ سوزلشیش کوچی گه ایگه بولیب، تفکر قیلیش و کیله جک اوچون اویلب بیلیشی دیر. انه شو سوز تاثیریده کفرایلی اسلام گه یوزکیلتریب مسلمان بولیب کیلگن . شو باعثدن انسانیت دینگیزی نینگ قیمتلی اینجوسی  و آدمیت گلشنی نینگ چوچیک میوه سی هم انه شو سوزبولگن.

      سوز بیله کفراهلی مسلمان بولوب      سوزبیله حیوان دیگن انسان بولوب                

                معدن انسان گهری سوز دورور        گلشن آدم ثمری سوز دورور(240:7)

 نوایی فکریچه انسان تینگری تعالی آرقه لی ییرکره سیده خلیفه قیلیب تعیین لنگن و الهی رازلری و گنجلری گه شرفلنگنی طفیلی،انه شو سوز بیلن حیوانات عالمیدن اوستون توریب، بو یوکسک فضیلت ایگه سی بولیب کیلگن:

تینگری که انساننی قیلیب گنج راز= سوزبیله حیوان دین انگه امتیاز(550:7) سوزله مسدن آلدین اویلاوینگنی وبیلیمینگنی آرتتیر؛-دیب روس بویوک یازووچی سی ماکسیم گورکی ادبیات نینگ هدفی نی یاریتیب بیرگن ایدی.( 28:5)

موضوع باشلنیشی:

  نوایی انسان مقامی یوکسک لیگینی ارداقلب شرفله یدی وتینگری برچه بارلیقلرنینگ تاجی و چلچراغی قیلیب یرتگن انساننی اولوغله یدی.شوندی ایکن انساننی ،هربیر انسان هم ایمس؛بلکه کامل انساننی ،سیناودن موفق بولیب اوتگن انساننی آلقیشلب ،دییدی :

یا رب اوشل گنج که محرم انگه =کیمسه ایمس تور ، مگر آدم انگه (197:7)

کیم نی که ایلای دیر ایسنگ محرمینگ

         کوپ سینه مای ایله مه گیل محرمینگ(41:7)

  نوایی فکریچه ،جهان ده انسان بولیب یشه ماق بیلگی سی ؛ایمانلیک یشش و ایمان چاشنی سیدن آسیغلنیش دیر.

                                    کیم که جهان اهلی ده انسان ایرور

                                     بیل که نشانی انگه ایمان ایرور(288:7)

نوایی انسان سیماسی نی یاریتیب بیرر ایکن ؛اونینگچه انسان بولیش و انسان من دیب یشش نینگ شرط لری با رو او شرط لر ایسه اوچته : بیری صبر٬ینه بیری شکر وباشقه سی هم حیا ؛یعنی شوندی فضیلت لر ایگه سی بولگن کیشی نی انسان دییب ایتیش ممکن.

                  بس انی انسان اته غیل بی ریا

کیم ایشی دور صبر ایله شکر وحیا

  اسلام بویوک ایلچی سی حضرت محمد(ص)نینگ مبارک ارشاد لری گه بناًء انه شواوچ فضیلت انسان اوچون هم و ایمان اوچون هم ،کیره کلی دیر.ایمانلی انسان بولیش نینگ بیلگیلری :چیدملی بولیش٬الهی نعمت لرگه شکر قیلیش و حیالی بولیش دیر.

                         بویله بویوردی نبی هاشمی

                                                     کیم بو اوچ ایمان نینگ ایرور لازمی

                       بس انی انسان دیمک بولغی روا

                                                  کیم ایشی ایمان بیله تاپغی نوا(289:7)

       اولوغ ایگم ،جهان ده خلق نی ایکی تورگه اجره تیب قوییدی: بیری نجات اهلی و ینه بیری هلاک اهلی .بیری اوزی و اوزگه لرنی هلاکت دن،تموغ اوتیدن،قیناقلی و چیدمسیز تورموش دن قوتقریش و نجات بیریش اوچون ،کون سه یین تلاش ایتیب ،ایش و کوره ش آلغه آلیب باره دی و حیات کیمه لری و قایق لرینی نجات قیرغاقلریگه یوله یدی و سعادت تمان اونده یدی ؛ینه بیری اوزی نینگ شوم وقرا نیت لری ، یمان عمللری و قیلمیش لری بیلن توغریلیک ایمس ؛عکسینچه ایگریلیک تمان باشقره دی،هلاکت و شقاوت تمان آلیب باره دی. بیری توغریلیک، ایزگولیک، سعادت ویاغدولیک ایلچی سی بولسه، ینه بیری ایگریلیک، یمانلیک ،شقاوت و قرانغولیک ایلچیسی بوله دی.

                       عالم ارا خلق نی یزدان پاک

                                             اهل نجات ایتی واهل هلاک(299:7)

        اوشبوجهان نینگ یره تیلیشی دن ایلک مقصد اونینگ اینگ چیرایلیک و گوزل گلی بولمیش انسان ایدی ،که اولوغ تینگری اوزی نینگ قدرتی و کیملیگی نی بیلدیریش اوچون ،کاینات واونده گی بوتون بارلیقلرنینگ قیمتلی ساوغه سی بولمیش انساننی یره تیب، اونی ییر یوزیده گی نماینده سی و ایلچی سی قیلیب تنله دی .برچه بارلیقلرنی یره تووچیسی تینگری دیر؛برچه سی ینه اونگه قه یتیب باره دی؛اوشبو یره تیلگنلرنینگ  ایچیده اینگ افضلی انسان دیر.( 158:4).

                    بوچمن اولماغیده موجود انگه   

                                          بار ایدی انسان گلی مقصود انگه(439:7)

        نوایی نینگ مکتبی،انسانیت مکتبی ،اسلامیت مکتبی ،یخشیلیک مکتبی ،بیلیم و معرفت مکتبی ،اسلامیت وآدم اولادی نینگ بیر بیریگه سیوگی بیریش مکتبی، عدالتسیزلیککه قرشی تینیمسیز کوره ش مکتبی ٬همده جهالت و ایگریلیککه  قرشی یاغدولیک، توغرلیک ،بیلیم و معرفت قورالی بیلن هاریمس اینتیلیش،تلاش ایتیش و کونده لیک ایشلش و علم کمالات گه ایریشیش مکتبی، ایگریلیککه قرشی توغریلیک مکتبی و یمانلیککه قرشی یخشیلیک مکتبی دیر.نوایی اولوس تینچ  حیات کیچیریشی یولیده هاریمس ایش وکوره ش آلغه آلیب باردی،دولت واولوس یاوولری مقابلیده جسارت بیلن کوره شیب،عدالت اورنه تیلیشی اوچون بوتون کوچ  بیلن ایشله دی. (211:1)

شونده ی ایکن بویوک یازوچیلر اوز دوری نینگ  اجتماعی حیاتیده گی واقعه –حادثه لرنی وینگی اجتماعی-اخلاقی نیازمندلیکلرنی اوز اثرلری آرقه لی انعکاس بیریب قلم تیبره ته دیلر وانسانیت مقامیدن دفاع ایتیش گه بیل باغلب  میدانگه چیقه دیلر.( 2156:2)شونینگ اوچون نوایی حقلی روشده ایتگن ایدی که :

             کیم نی که انسان دیسنگ انسان ایمس

                                      شکل ده بیر فعل ده یکسان ایمس     (40:7) 

            شونینگ دیک:

                هرکیشی عالم ایلیده خوب ایمس     

                             هر کیشی نینگ هر ایشی مرغوب ایمس(533:7)

بوکینگ آچونده یره تیلیب وانسان بولیب یشش دن هدف حقیقی وتولیق انسان بولیش وکامل انسان  پغانه سیگه ایریشیش دیر.نوایی فکریچه بوآچونده بیلیم ایگللب کمالات کسب ایتیش اسلامی تعلیمات گه بنا فرض بولیب کیلگن؛عکسینچه ده اونینگ بار ویوقی هدفسیز وتیریکلیگی واولیمی مفهومسیز دیر.

 انسان اجتماعی بیر موجود دیر.انه شو باعث دن یلغوزلیکده حیات کیچیریش ممکن ایمس. خلقیمیزنینگ  حکمتلی سوزلری دیر، که یلغوزلیک یلغوزگینه تینگری گه یاقیبدیر و خالققه یکه لیک یراشور نه مخلوققه . یکه آت نینگ چنگی چیقمس ؛چنگی چیقسه هم دانگی چیقمس. نوایی خلق مقاللری و سوز اینجولریدن اونیملی آسیغله نیب دییدی:

               فردکیشی دور ده تاپمس نوا

                                               یالغوز آووچدین کیم ایشیتمیش صدا

              تاق کیشی عیشی اویین بیل نگون

                                             اویگه قچان حامل ایرور بیر ستون(30:7)

سونگیچ: حیرت الابرار ده نوایی اوز دوری نینگ انسانلر ی،اولرنینگ اجتماعی-سیاسی واخلاقی –فرهنگی مساله لریگه ایریم بابلربغیشلب، اوز قره شینی افاده لب، ظالملر وستم قیلوچیلر نینگ ظلمینی قرا لب قتیق تنقید ایته دی وبینوا-بیجاره انسانلر حق-حقوقلریدن دفاع وآرقه داشلیک قیله دی.انسانگه انسان سیوگی بیریب شفیق  ومهربان بولیشی کیره ک و انسان عمری نینگ عیشی ایزگولیگی وخوشلیگ چاغلری اونینگ وفالی یاری ویخشی یولداشی بارلیگیده دیر. وفاسیز یار،یاغدوسیز شمع گه ،هیدسیزگل گه ومیوه سیز ییغاچ گه اوخشر.

         بس کیشیگه عمر خوشی یار ایمیش

                                                      عمر دیگن یار وفادار ایمیش

               یار که آیین وفایوق انگه

                                                      شمع کیبی دور که ضیا یوق انگه(30:7).

          شونده ی قیلیب،انسان بولیب یشش،باشقه انسانلرگه نسبتا نفع ییتکیزیب یشش ده،اوز همنوعلریگه نفع ییتکیزگن انسان،حقیقت ده اوزیگه نفع ییتکیزیشی ده دیر.آغیر وقتتیق کونلریده اوشبو قیلگن یخشیلیکلری اوز اونگیدن چیقه دی؛شونده ی که دیگنلر:یخشیلیک قیل سوگه سال ؛  بیلسه بلیق بیلمه سه خالق  .  یمانلیغ قیلگن کیشیلر عاقبتده یمانلیغ کوریشلری ممکن؛ایلگریکی بویوکلریمیزسوزلریدیرکه:یخشیلیغ قیل امیدوار بول؛  یمانلیغ قیل خبرداربول.علیشیرنوایی شونگه تیه نیب و اوز بیلیمی ییللر بویی ییغگن تجربه لری اساسیده  یخشی کیشی ویمان کیشی نی بیر بیریدن اجره تیب دییدی:

             نفعینگ اگر خلققه بیشک دورور

                                             بیل که بونفع اوزونگگه کوپراک دورور(32:7)

شوکبی:

             اول که ضررشیوه سینی طور ایتر

                                 ایلیگه دیمه کیم اوزیگه جور ایتر(32:7)

ادبیات هنر نینگ برچه ترماقلرینی اوزتاثیری آستیده قرار بیره دی؛انسانلرنینگ تمدن وفرهنگی وتورموش  وضعیت لری اولرنینگ ادبی اثرلریده بیلگیلنه دی وانعکاس تاپه دی. (12:5)عکسینچه بیلیمسیزو هنر سیز کیشیلر سانلری یوزلرگه ییتیب بارسه هم ،انسانلر یانیدن اجره لیب یلغوز قالیشلری ممکن .

     یوق هنری یالغوز ایسه یوز کیشی         قایده کیشی سانیده یالغوز کیشی(30:7).

   نوایی دن قنچه ییللر ایلگری یوسف خاص  حاجب:

عقلسیزوهنرسیز کیشی میوه سیز ییغاچ دیر،

میوه سیز ییغاچ نی آچ کیشی نیمه قیلسین؟(132:10)دیب: سوز یوریته دی.

بویوک ادیب  احمد یوگناکی علم بیلن جهل وعالم انسان بیلن جاهل کیشی اورته سیده کته فرق قوییب ،بیلیم تمان یوللب وبیلیم اهلی نی قدر له یدی همده بیلیمسیز کیشیلر دن ییراقله نیش نی تاکید له یدی… بیلیمدان کیشی لرگه اوزینگنی باغله. بیلیم بیلن بخت – سعادت یوللری اورگه نیله دی ، بیلیم ایگللب ، سعادت یولینی تاپ. بیلیملی کیشی قیمتلی آلتین دیر.  سویککه ایلیک. بیلیمسیز ایلیک سیز سویک دیک بوش – قوروق دیر ، ایلیک سیز سویککه ایسه قول اوزتمه یدیلر. بیلیملی انسان اولسه هم ، آتی اولمه یدی ، بیلیمسیز کیشی تیریک بولسه هم آتی اولیکدیر(142:11)

نوایی انساننی بیلیم ایگللش و اونگه عمل قیلیش گه چقیردی.

علم نوایی سینگه مقصود بیل     ایمدی که علم اولدی عمل ایله گیل(422:7) ،-دییدی  و انه شو بیلیم و هنر نی اورگنیب،   انسانیت جامعه سیده خدمت قیلیب،اوزی نینگ اجتماعی موجود بولیب یره تیلیشی نی اثباتلش کیره ک. 

ماخذلر:

1-امینیار، سیدنورالله.(1394).اوزبیک ادبیاتی تاریخی.کابل: مطبعه سی.

 2- خزایل، داکترحسن.(1384).فرهنگ ادبیات جهان. تهران: نشر کلبه.

3-سعدی،مصلح الدین .(1370). کلیات سعدی تهران: مطبوعات نشر .

4-شرعی جوزجانی،عبدالحکیم.(2012).تصوف وانسان.کابل: سعید انتشاراتی.

 

5-علی پور،منوچهر.(1378).آشنایی با ادبیات کودک.تهران: فردوسی.

6-گورکی،ماکسیم .(1359).ادبیات نینگ هدفی. تهران:ارژنگ .ص28

7-نتن،مرادیویچ ملله یف.(1976).اوزبیک ادبیاتی تاریخی؛تاشکینت:اوقیتوچی نشریاتی.

8-نوایی،میرعلیشیر.(1393).حیرت الابرار.کابل:امیری باسمه خانه سی.

9-.نوایی،میرعلیشیر( 1369).خمسه، حیرت الابرار مثنوی سی، کابل: مطبعه دولتی.

10-و.عبدالله یف و ديگران.(1978).اوزبیک ادبیاتی تاریخی.تاشکینت:فن نشریاتی.

11-یوسف،اولوغ خاص حاجب.(1941). قوتدغوبیلیک.استانبول:مطبعه عامره.

12-یوگناکی،ادیب احمد.(1971م). هبة الحقایق.تاشکینت:غفور غلام نامیده گی بدیعی ادبیات نشریاتی.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

استراتیژی‌های تأمین مالی و مؤثریت منابع مالی در رشد اقتصادی·        

 

  

پوهندوی عبادالله عباد عضو کادر علمی دیپارتمنت اداره مالی و بانکی پوهنحی اقتصاد

خلاصه:

   به طور عموم مجموع تیوری مالی بر این فرض استوار است، که اهداف شرکتها حداکثر کردن ارزش شرکت برای سهام داران عادی باشد.

   برای ارائه رهنمود منطقی جهت تصمیم گیری تجارتی، تشویق وترویج تخصیص کافی منابع دریک سیستم اقتصادی، ابتدا پس اندازها بر مبنای بازده مورد انتظار و ریسک و ارزش بازار سهام عادی یک شرکت تخصیص داده می شوند. نقش مدیرمالی(بخش مدیریت تأمین منابع مالی) ایجاد مصالحه بین ریسک و بازده سرمایه گذاران در بازار است. از این نظر وقتی شرکتی ارزش بازار سهام عایدش را حد اکثر می کند، اطمینان می یابد که تصامیمش با اولویتها و ارجحیت ریسک بازده سهامداران برابر بوده است. این حکایت از آن دارد که منابع مطلوب تخصیص داده شده اند و از مدیریت عالی برخوردار اند. اگر شرکتی هدف حد اکثر کردن در ثروت سهامداران را تعقیب کرده نتواند، دلالت برآن دارد که منابع مالی خویش را بصورت مطلوب مدیریت کرده نتوانسته و ازطرف دیگر ریسک شرکت را در نظرنگرفته که این به نوبه خود به بی کفایتی تشکیل سرمایه و رشد اقتصادی کم منجر می گردد.

واژه های کلیدی:  مدیریت مالی، تأمین منابع مالی ، رشد اقتصادی، قروض

مقدمه:

انسانها از بدو پیدایش تا اکنون سعی ورزیده اند تا امور اقتصادی شان را بصورت درست و اساسی تنظیم نمایند.آنها برای تأمین احتیاجات خود به یک سلسله فعالیت ها دست زده و حیات اقتصادی شان را توام با گذشت زمان با سعی وکوشش زیاد سرو سامان داده و نظام بهتر اقتصادی را برای خویش کسب نموده اند. بدین اساس از مطالعات تاریخ  بشری معلوم میشود که اقتصاد به مثابه یک علم عرض وجود نموده است، لذا علم اقتصاد یکی از بخش های مهم اجتماعی بوده که با فعالیت اقتصادی و معیشتی انسان ها سروکار دارد و روابط بین افراد جامعه را مورد بحث و مطالعه قرار میدهد.

   جمعیت بشری از ابتدا تا امروز مراحل مختلف زندگی را سپری نموده که  اولاً زندگی ابتدائی را سپری نموده و بعداً با علم و تکنالوژی عصر آشنا شده و تاکنون در آن عرصه حیات خود را بسر می برند. بشر خواهان آنست؛ تا از این تکنالوژی استفاده معقول را بعمل آورده و از امکانات وسیع آن بطور قابل ملاحظه یی مستفید گردند.

بدون شک دستیابی به رشد بلندمدت ومداوم اقتصادی درهرکشور، با تجهیز وتخصیص بهینه منابع مالی در سرمایه گذاری اقتصاد ملی آن کشور امکان پذیر است و برای رسیدن به این هدف وجود بازارهای مالی گسترده و عمیق به ویژه بازارسرمایه کارآمد ازیک طرف ومدیریت  آن ازجانب دیگر ضروری می باشد. یک بخش از این مدیریت عبارت ازمدیریت منابع مالی می باشد، منابع مالی به مانند خون جاری در شریان ها و ورید ها درفعالیت های سرمایه گذاری ایفای نقش می کند، لذا برای اینکه این جریان بصورت منظم صورت گیرد، نیاز به مدیریت دارد.

مدیریت مالی عبارت است از: مدیریت منابع و مصارف سرمایه درجهت رسیدن به هدف مطلوب شرکت می باشد، که درین تعریف مدیریت مالی دو کار را انجام میدهد، یکی منابع و دیگر کنترول مصارف اند.

منابع سرمایه وجوهی که شرکت سرمایه گذاری می کند از جاهائی تأمین مالی می شود که اگر به طورکلی دسته بندی کنیم عبارت اند از آورده ی مالکان شرکت (حقوق صاحبان سهام) و قرض (وام بانکی یا اوراق قرضه) می باشد مدیر در تأمین مالی باید سعی کند وجوه مورد نیاز را از جاهائی تأمین کند، که بالاترین مزیت را برای شرکت ایجاد کند سمت چپ بیلانس شرکت نشان دهندۀ منابع سرمایه می باشد؛ بنابر این مواردی را لازم به تحقیق دیدم که در بر گیرنده اهداف ذیل می باشد:

  • نقش مدیر منابع مالی در چگونگی ایجاد مصالحه بین ریسک  و بازدهی منابع در بازار.
  • بررسی روش های بهتر جهت تأمین منابع مالی سازمان و چگونگی تخصیص دادن آن منابع بصورت مطلوب.
  • بررسی و شناخت بیشتر از بازار های مالی، ابزارمالی، واسطه های مالی و انواع اعتبارات و نقش آنها در اقتصاد.
  • واضح ساختن جایگاه منابع مالی در اقتصاد و چگونگی مدیریت کردن صحیح آن.
  • در یافت و بررسی انواع استراتیژی های مالی و تشخیص جایگاه هر یک از آنها در فعالیت های سرمایه گذاری.

مواد و روش:

واحد های تجاری و سرمایه گذاری در جهت تأمین منابع مالی مورد نیاز برای ادامه فعالیت شان و همچنین در انتخاب روشهای مطلوب استفاده از این منابع با بعضی مسایل و مشکلات مواجه هستند این واحدها باید در جهت حصول اهداف مؤسسه آن هم در یک شرایط بازار رقابتی باید منابع در دست داشته خود را فعالانه بکار اندازند. بمنظور همکاری به مدیران مالی این مؤسسات ابزارها و روشهای بسیاری به وجود آمده اند تا این مدیران را در راستای انجام صحیح امور کمک نمایند. این ابزار ها و روشها به مدیران کمک میکنند تا دریابند از کجا منابع مورد نیاز را با کمترین هزینه تامین نموده و چه فعالیت هائی را انجام دهند؛ تا از سرمایه های به کار انداخته شده بیشترین بازده را به دست آورند. مدیریت تأ‌مین منابع مالی رشته یی است که بیشترین اهمیت را برای مسئولان شرکت های مهم تجارتی و سرمایه گذاری دارند، زیرا هر سازمانی، گذشته از اندازه و مأموریتش میتواند به عنوان یک موجود یا شخصیت مستقل مالی در نظر گرفته شود. مدیریت یک سازمان با مسایل و تصامیمی مواجه است که دارای الزامات مالی مهمی هستند، بنا بر این بررسی در جهت دریافت مشکلات مدیریتی منابع مالی، ارائه میتود های بهتر می تواند که به شرکت ها کمک کنند؛ تا با کمترین هزینه فعالیت خویش را ادامه دهد، در آینده نزدیک رشد و توسعه کنند و ازین رو اقتصاد کشور نیز بهبود گردد.

مدیریت مالی :

واحد های تجارتی خصوصی برای تأمین وجوه مورد نیاز جهت ادامه فعالیت شان و همچنین در انتخاب روشهای مطلوب استفاده از وجوه خود با مسایل و مشکلات مواجه هستند. تجار باید در جهت حصول اهداف موسسه در یک شرایط بازار رقابتی وجوه خودرا فعالانه بکار بیاندازند. به منظور همکاری به مدیران مالی این موسسات، ابزارها و روشهای بسیاری به وجود آمده اند تا این مدیران را در راستای انجام صحیح امور توجیه نمایند. این ابزار ها به مدیران کمک میکنند؛ تا دریابند ازچه منابعی وجوه مورد نیاز را با کمترین هزینه تامین نموده و چه فعالیت هائی را انجام دهند؛ تا از سرمایه های بکار گرفته شده بیشترین بازده را بدست آورند. مدیریت مالی رشته ای است که بیشترین اهمیت را برای مسئولان مالی شرکت های مهم تجارتی دارند. زیرا هرسازمانی گذشته از اندازه و ماموریتش میتواند به عنوان یک موجود یا شخصیت مستقل مالی درنظرگرفته شود. مدیریت یک سازمان علی الخصوص یک شرکت تجارتی با مسایل وتصامیمی مواجه است که دارای الزامات مالی مهمی هستند. موارد ذیل ازجمله این الزامات می باشد:

  • چه نوع طرح و یا ماشین آلات باید خریداری شود؟
  • منابع مالی چگونه باید تحصیل شود؟
  • چه مبلغ باید در موجودیها سرمایه گذاری شود؟
  • خط مشی اعتباری شرکت چه باید باشد؟
  • فعالیت های مالی شرکت چگونه باید مورد بررسی قرار گرفته و ارزیابی شود؟ ]1: 5-4[

   استراتیژی های تأمین مالی:

   شرکت ها ممکن است استراتیژی های تأمین مالی متفاوتی را، در ارتباط با ساختار سررسید وجوهی که برای تأمین مالی مصارف سرمایه خود (وجه نقد، سرمایه در گردش مورد نیاز وخالص دارایی های ثابت) استفاده کرده اند، انتخاب کنند. استراتیژی تطبیقی، رایج ترین استراتیژی است. در این استراتیژی، تطابق مدت زمان دوام تأمین مالی  با مدت سرمایه گذاری ها مورد توجه قرار می گیرد؛ اما بعضی شرکت هاممکن است استراتیژی تأمین مالی دیگری بسته به سطح ریسک مورد انتظار خود اتخاذ نمایند. اگر آنها ریسک کمتری را میخواهند، باید استراتیژی محافظه کارانه و یا اگر آمادگی قبولی ریسک بیشتر دارند استراتیژی های متهورانه را اتخاذ کنند.

یک شرکت با فروش فصلی را در نظر میگیریم که تغییراتی را در سرمایه درگردش مورد نیاز خویش در طول چرخه فروش فصلی تجربه میکند. با افزایش فروش، سرمایه در گردش مورد نیاز افزایش و با کاهش فروش، کاهش می یابد. جایی که حرکت سرمایه در گردش مورد نیاز شرکت از اقلام رشدی غیر فصلی بلندمدت و اقلام فصلی کوتاه مدت تشکیل شده است. اقلام کوتاه مدت سرمایه درگردش مورد نیاز معمولاٌ تنها مؤلفه از سه سرمایه گذاری بنیادین شرکت است که بطورمستقیم به تغییرات فروش درطول دوره فصلی مربوط میشود. مجموع خالص دارایی های ثابت، وجه نقد و اقلام بلند مدت در گردش مورد نیاز، سرمایه گذاری های دایمی غیر فصلی را تشکیل میدهند. این سرمایه گذاری ها به طور قابل ملاحظه ی متأثر از فصلی بودن فروش نیستند. بخش سیاست تأمین مالی که شامل تأمین مالی بلندمدت (حقوق مالکانه به اضافه بدهی بلند مدت) و استقراض کوتاه مدت می باشند. استراتیژی تطبیق را نشان میدهد؛ در این استراتیژی سرمایه گذاری ثابت با وجوه بلندمدت و سرمایه گذاری فصلی با وجوه کوتاه مدت تأمین می شوند. هدف از این استراتیژی، کاهش (اما نه حذف بطور کامل) ریسک ناشی از داشتن ترازنامه مناسب است. در اثر اتخاذ تصمیم استراتیژی محافظه کارانه، استقراض کوتاه مدت نسبتی از نیازهای فصلی شرکت را پوشش میدهند. گاهی نزدیک به تجدید دوره (Near the cyclical trough)، شرکت مقداری وجوه اضافی خواهد شد (تامین مالی کوتاه مدت منفی). از این حاشیه امنیت میتوان برای بر آوردن نیازهای نقدی پیش بینی نشده که می بایستی با افزایش در استقراض کوتاه مدت با توجه به استراتیژی تطابق، تأمین مالی شوند استفاده خواهد شد. ]7: 150-151[

هزينه فرصت تأمين مالي:

استراتیژي هاي مالي در اتخاذ تصميمات تأمين مالي وساختار سرمايه، مدير بايد هميشه ازهزينه فرصت اين تصميمات مطلع باشد. بنابر اين اگريك شركت بخواهد وجوه مورد نياز خود را از طريق انتشار سهام عادي تأمين كرده و يا افزايش دهد شرايط بايد به اندازه كافي براي سرمايه گذار جذاب باشد تا اين كار قابل انجام بوده و در همان حال او ازهزينه فرصت مربوط به سرمايه گذاري در ديگر پروژه هاي سرمايه گذاري صرف نظر كند. همچنين اگر شركت بخواهد كه قيمت سهام خود را ثابت نگه داشته و يا بهبود ببخشد بايد مفادسهمي مناسبي را بين سهامداران تقسيم كند و چشم انداز رشد بلند مدت خوبي داشته باشد درغير اينصورت ارزش سهام آن كاهش خواهد يافت. چون سهامداران خواهند ديد كه بهتر است سهام اين شركت را بفروشند و در شركتهاي ديگر سرمايه گذاري نمايند.

در تعيين قيمت براي هر چيزي، چه آن محصول يا خدمت شركت باشد و يا نرخ بهره براي قرض گرفتن و قرض دادن و يا هزينه مربوط به انتشارسهام باشد ضروري است كه كاملاً از آنچه كه بازار به آن نياز دارد و آنچه كه بازار مي تواند آنرا تحمل كند آگاهي داشته باشيم و اين همان مفهوم هزينه فرصت است. هر موسسه يك واحد تجاري با فعاليت مداوم است. بنابر اين مهم است كه بدانيم يك شركت بايد آينده خود را با سرمايه گذاري در دارايي هاي مورد نياز براي توليد كالاها وخدمات در آينده تامين نمايد. يك رابطه تنگاتنگ بين توانايي شركت در ايجاد وجوه از طريق عمليات هاي مختلف در يك دوره زماني و نياز آن به سرمايه گذاري به منظور آماده شدن براي دوره بعدي وجود دارد. ارزيابي اين موارد نيازمند بررسي تمامي جريانات نقدي در داخل شركت است. مديران بايد بدانند كه جريانات نقدي خالص نشان دهنده اطلاعات مهمي در باره شرايط، نشان داده شده است هر شركت دارای دو منبع كلي براي تأمین مالي شركت هستند. منابع داخلي و منابع خارجي.

منابع داخلي جريانات نقدي هستند كه به وسيله عمليات داخل شركت ايجاد مي شوند به اضافه جريانات نقدي كه از فروش داراييها بدست مي آيد.

   منابع خارجي منابعي هستند كه از بازارهاي سرمايه، از طريق گرفتن قرض و يا انتشار سهام، تامين مي شوند. مديران از وجوه موجود براي پرداخت مفاد سهام، بازپرداخت بدهيهاي موجود، حمايت از سرمايه گذاريهاي جديد در دارايي هاي ثابت و تامين مالي هر نوع افزايش در سرمايه در گردش استفاده مي كنند. از آنجا كه منابع و مصارف وجوه بايد متعادل باشد، بنابراين مصارف وجوه نمي تواند بيشتر از منابع موجود شركت باشد. در تحليل وضعيت شركت به لحاظ وجوه نقدي موجود مصارف وجوه از جريانات نقدي عملياتي كم مي شود تا جريانهاي نقدي آزاد بدست آيد. اگر جريانات نقدي آزاد منفي باشد، شركت بايد در جستجوي منابع خارجي براي تامين وجوه مورد نياز باشد و يا شايد بعضي از دارايي هاي فعلي خود را به فروش گذارد. اگر جريانات نقدي آزاد مثبت باشد مديران مي توانند مصارف وجوه را از طريق باز پرداخت كردن بخشي از بدهيها، سرمايه گذاري بيشتر در عمليات شركت و يا افزايش مفاد تقسيمي در بين سهامداران افزايش دهد. هر شركتي به دنبال منابع مالي داخلي و يا خارجي براي تامين وجوه مورد نياز به منظور پوشش دادن وضعيت نقدي آزاد منفي خود مي باشد. با اين حال محدوديتهايي در فرصتهاي موجود براي مديران به منظور فراهم كردن وجوه مورد نياز از اين منابع وجود دارد كه اين محدوديتها از سياستهاي تامين مالي و ساختار سرمايه شركت و يا از بازارهاي سرمايه ناشي مي شود.

   آنها به طوركلي تامين وجوه مورد نياز از طريق منابع داخلي را به منابع خارجي ترجيح مي دهند. منابع خارجي تامين وجوه وقتي مورد استفاده قرار مي گيرند كه وجوه داخلي تمام شده باشد. در انتخاب منابع وجوه خارجي اوراق بهادار داراي كمترين ريسك ممكن زودتر از ساير اوراق بهادار منتشر مي شوند به عنوان آخرين گزينه نيز مديران شركت تصميم مي گيرند كه وجوه مورد نياز را از طريق انتشار سهام جديد تامين نمايند.

تامين مالي از طريق انتشار سهام گرانترين منبع تامين مالي براي شركت به شمار مي رود؛ زيرا هزينه بالاي انتشار سهام با هزينه هاي شناور تركيب مي شود. به علاوه بازار سهام به انتشار سهام شركتهاي بزرگ واكنش مثبت نشان مي دهد. توانايي شركتهاي كوچك و متوسط براي انتشار سهام جديد محدود است. منبع ترجيحي براي تامين وجوه مورد نياز قرض گرفتن از بازارهاي پول و سرمايه است.  افزايش نسبت بدهي به سهام اگر چه كمتر قابل قبول است شيوه ديگري براي بدست آوردن وجوه است.

همانطوری كه قبلاً نيز اشاره شد، مديران شركتها منابع داخلي تامين وجوه را به منابع خارجي ترجيح مي دهند. اين وجوه از طريق فعاليت هاي عملياتي شركت به وجود مي آيد و در نتيجه نسبت به وجوه تامين شده از منابع خارج شركت كنترول بيشتري برآنها وجود دارد. يك منبع تامين مالي با هزينه بالاتر از ميان منابع تامين مالي داخل شركت، فروش دارايي هايي است كه بهره وري كمتري نسبت به ساير دارايي ها دارند، كه اين كار با هدف سرمايه گذاري وجوه حاصل از فروش اين دارايي ها در دارايي ها و بخشهاي با بهره وري بالاتر شركت صورت مي گيرد. ]3: 7-11[

استراتیژی سرمایه درگردش:

استراتیژی های سرمایه درگردش عبارت است ازتصمیمات مربوط به تعیین ترکیب وسطح مناسب دارایی ها و بدهی های جاری. سرمایه درگردش خالص عبارت است از دارایی های جاری منفی بدهی های جاری.

به دارایی های جاری مصارف سرمایه درگردش گفته می شودکه عبارت اند از موجودی نقد، اوراق بهادار قابل معامله، حساب های پرداختنی و موجودی کالا. مدیریت باید مواظب میزان هر کدام از این اقلام باشد تا بتوانند جوابگوی عدم هماهنگی زمانی بین پرداخت ها و دریافت های شرکت باشد. بدهی های جاری منابع سرمایه درگردش و محل تآمین مقداری از سرمایه گذاری بر روی سرمایه درگردش می باشد. شرکت ها سرمایه درگردش را به منظور حمایت و پشتیبانی از فعالیت ها و عملیات اصلی شرکت نگهداری می کنند. به عبارت دیگر، سرمایه درگردش، حاصل عملیات شرکت می باشد. زیرا شرکت همیشه نیازمند است که مقداری نقدینگی برای خرید مواد اولیه صرف کند. این مواد اولیه در خط تولید قرار می گیرند و به کالای در جریان ساخت و کالای ساخته شده و نهایتاً حساب های دریافتنی تبدیل می شوند و بعداز وصول طلبات مجدداً به نقد تبدیل شده و این سیکل دوباره تکرار می شود. همچنین نقدینگی به منظور پاسخگویی به تعهدات کوتاه مدت شرکت نیز نگهداری می شود؛ تا شرکت بتواند به موقع به تعهدات کوتاه مدت خود عمل کند و با ریسک عدم انجام تعهدات مواجه نشود.

شرکت ها همیشه مقداری موجودی مواد اولیه و کالای ساخته شده در انبار دارند، تا درصورت نوسانات تقاضای بازار و پیش آمدن فرصت ها بتوانند از آن استفاده کنند. سرمایه درگردش به عنوان معیاری برای اندازه گیری توان نقدینگی شرکت به کار می رود. هرچه قدر سرمایه درگردش شرکت بالا باشد توان نقدینگی شرکت بالاست. به طور خلاصه سرمایه درگردش سرمایه گذاری است که امکان تداوم فعالیت شرکت را در کوتاه مدت فراهم می کند، تا از فعالیت اصلی و سرمایه گذاری بلند مدت خود پشتبانی کرده و به اهداف بلند مدت خود برسند.

دورۀ عملیات:

به فرایند تبدیل موجودی نقد به مواد اولیه، کالای در جریان ساخت، کالای ساخته شده، فروش، حساب های دریافتنی و نقد، دوره ی عملیات گفته می شود. دوره ی عملیات عبارت است از دوره ی زمانی که طول می کشد تا نقد صرف شده در کالا و خدمات مجدداً تبدیل به نقد بشود. به دوره، سیکل ناخالص نقد نیز گفته می شود. اگر از دوره عملیات دوره ی تبدیل حساب های پرداختنی را کم کنیم دوره ی نقد یا دوره ی خالص نقد به دست می آید. این دوره را بطور ذیل بیان میداریم:

دوره ی تبدیل مطالبات + دوره ی تبدیل موجودی کالا = دوره ی عملیات

دوره ی تبدیل حساب های پرداختنی – دوره ی عملیات = دوره ی نقد

مثال: اطلاعات ذیل در مورد شرکتی موجود است.

فروش 1825000 دالر

خرید نسیه 1825000

حساب های دریافتنی 160000 دالر

حساب های پرداختنی و هزینه های معوق 180000 دالر

موجودی کالا 220000 دالر ، سال 365 روز

 

 

 

 

روز 76 = 32+44 = دوره عملیات

روز 40 = 36-76 = دوره ی نقد

   دوره ی عملیات به مفهوم این است، که 76 روز طول می کشد؛ تا نقد تزریق شده در عملیات مجدداً تبدیل به نقد شود و دوره ی نقد به مفهوم کمبود در نقدینگی به مدت 40 روز می باشد، که در صورت عدم چاره اندیشی بحران کمبود نقدینگی بعد از 36 روز یعنی سررسید تعهدات به وجود خواهد آمد.

   مدیریت سرمایه درگردش:

   مدیریت سرمایه درگردش تدوین سیاست مناسب سرمایه درگردش می باشد. سیاست سرمایه درگردش در قبال سیاست اتخاذ شده در مقابل دارایی های جاری و بدهی های جاری تعریف می شود. سیاست مدیریت در قبال دارایی ها و بدهی های جاری می تواند مخافظه کارانه و متهورانه باشد. سیاست محافظه کارانه دارایی های جاری نگهداری میزان از دارایی های جاری می باشد، که این باعث کاهش بازده به دلیل این که دارایی های جاری مولد نیستند و فقط دارایی های ثابت هستند، که مولد می باشند و کاهش ریسک شرکت خواهد شد. به این دلیل که شرکت با توان نقد بالا می تواند به موقع به تعهدات خود عمل کند و با خطر از دست دادن فرصت موجود در بازار مواجه نخواهد بود. سیاست متهورانه ی دارایی های جاری، نگهداری میزان کمی از دارایی های جاری است. که این باعث افزایش بازده و افزایش ریسک (مخاطره) شرکت خواهد شد.

   سیاست متهورانه ی بدهی جاری، به مفهوم استفاده ی بیشتر از بدهی جاری و استفاده کمتر از منابع تآمین مالی بلندمدت به منظور تآمین مالی می باشد. این باعث افزایش بازده خواهد شد. بدین دلیل که منابع مالی بلندمدت گران تر از منابع مالی کوتاه مدت می باشد. ]5: 79-81[

منابع و مصارف سرمايه در گردش:

داراييهاي جاري يك شركت از اقلام زيرتشكيل مي گردد صندوق وبانك، اوراق بهادار قابل فروش، حسابهاي دريافتني، موجودي كالا وساير داراييهاي جاري. بسياري از داراييهاي جاري ازمحل بدهيهاي جاري (مثل حسابهاي پرداختني، اسناد پرداختني و قروض كوتاه مدت) تامين مالي مي شوند. درعين حال، برخي از شركتها بخشي از داراييهاي جاري خود را ازمحل قروض بلند مدت يا ازمحل حقوق صاحبان سهام تامين مي كنند. ]2: 1[

استراتیژي سرمايه در گردش و ريسك و بازده:

شركتها مي توانند با بكار گيري استراتیژي هاي گوناگون در رابطه با مديريت سرمايه در گردش ميزان سیالیت شركت را تحت تاثير قرار دهند و اين استراتیژيها را ميزان ريسك و بازده آنها مشخص مي كند . مديران سرمايه در گردش به دو دسته تقسيم مي شوند: محافظه كار و متهور (جسور). استراتیژي محافظه كارانه در مديريت سرمايه در گردش باعث خواهد شد كه قدرت نقدينگي بيش از حد بالا برود.

در اجراي سياست محافظه كارانه سعي مي شود كه ريسك ناشي از ناتواني بازپرداخت بدهيهاي سررسيد شده به پايين ترين حد برسد. مدير در اين نوع استراتیژي، مي كوشد تا مقدار زيادي دارايي جاري (كه نرخ بازده شان پايين است) نگه دارد، از اين رو، شركتهايي كه چنين استراتیژي یی داشته باشند به اصطلاح داراي ريسك سیالیت و بازده اندك خواهند بود. مدير سرمايه در گردش با استراتیژي جسورانه مي كوشد؛ تا با داشتن كمترين ميزان دارايي جاری، از بدهيهاي جاري بيشترين استفاده را ببرد و شركت را به اين گونه اداره كند. در اجراي اين استراتیژي ريسك سیالیت بسيار بالا خواهد رفت و شركتي كه اين استراتیژي را به اجرا در آورد، بارها در وضعيتي قرار مي گيرد كه نمي تواند بدهيهاي سررسيد شده را بپردازد. ازسوي ديگر، چون حجم داراييهاي جاري به پايين ترين حد مي رسد، نرخ بازده سرمايه گذاري بسيار بالا مي رود (البته اگر شركت ورشكست نشود). شركتهايي كه استراتیژي جسوارنه در پيش مي گيرند ريسك بالايي را مي پذيرند  نرخ بازدهي شان بالاست. شركتها مي توانند در اداره امور دارايي هاي جاري و بدهيهاي جاري، استراتیژي هاي گوناگوني به كار ببرند .با تركيب اين استراتیژي هاي گوناگون مي توان سياستي را در پيش گرفت كه سرمايه در گردش به حد مطلوب برسد. ]2: 7[

استراتیژی های دارائی های جاری:

داشتن نوعی استراتیژی در اداره امور سرمایه در گردش مستلزم تعیین و حفظ سطح معینی هر یک از اقلام دارایی جار ی و کل داراییهای جاری می گردد.

استراتیژی محافظه کارانه (در مدیریت دارائی های جاری): مفهوم این راهبرد آن است که شرکت با نگهداری پول نقدو اوراق بهادار قابل فروش می کوشد؛ تا سیالیت خود را حفظ کند. خطر این روش بسیار اندک است؛ زیرا داشتن قدرت سیالیت نسبتاً  زیاد، به شرکت این امکان را می دهد بدهی ها را در مورد مقرر پرداخت کند. همچنین بخاطر نگهداری موجودی های زیاد خطر از دست دادن مشتری اندک است و شرکت کمتر با خطر ورشکستگی مواجه خواهد شد، اما بازدهی شرکت پائین است.

استراتیژی جسورانه (در مدیریت دارائی های جاری): در این رویکرد مدیران سرمایه در گردش می کوشند تا وجوه نقد و اوراق بهادار قابل فروش را به حداقل ممکن برسانند و میزان سرمایه گذاری در موجودی کالا را کاهش دهند ریسک این رویکرد بسیار بالا است و خطر عدم توان پرداخت تعهدات و از دست دادن مشتری بسیار زیاد است؛ اما در مقابل بازدهی شرکت بخاطر تهیه دارائی های ثابت و گردش عملیاتی زیاد دارائی های جاری افزایش می یابد.

   استراتیژی های بدهی های جاری:

   1- استراتیژی محافظه کارانه (در مدیریت بدهیهای جاری): مدیر محافظه کار می کوشد تا در ساختار مالی شرکت میزان قروض کوتاه مدت را به حداقل برساند. و برای تهیه دارایی های جاری، ازقروض بلند مدت که بهره شناور دارند استفاده می کند. در پاره ی مواقع به جای اخذ این گونه قروض، از منابع دیگری نظیر سرمایه صاحبان سهام تامین مالی می کند. شرکتی که قروض کوتاه مدت را به حداقل ممکن می رساند احتمال ریسک ورشکستگی و ناتوانی در پرداخت به موقع قروض را به شدت کاهش می دهد همچنین استفاده ازقروض بلند مدت و حقوق صاحبان سهام به جای قروض کوتاه مدت باعث افزایش هزینه سرمایه وکاهش نرخ بازده سهامداران شرکت می شود.

2- استراتیژی جسورانه (در مدیریت بدهیهای جاری): در این رویکرد مدیر می کوشد سطح قروض کوتاه مدت را به حداکثر برساند و دارایی های جاری خود را از محل این قروض تامین کند. اگر سطح قروض کوتاه مدت یک شرکت به حداکثر برسد خطر احتمال اینکه شرکت نتواند به موقع آنها را بازپرداخت کند افزایش خواهد یافت. و وقتی بازار با کمبود پول و اعتبار مواجه است گرفتن قروض کوتاه مدت به آسانی میسر نمی شود و هزینه آن بالا خواهد رفت. ]8: 6-7[

3- استراتیژی سرمایه گذاری: به مجموعه های از رفتار ها، فرایند ها و قوانین که سرمایه گذار را به سمت بهترین سرمایه گذاری هدایت میکند استراتیژی های سرمایه گذاری میگویند. فاکتورهای مختلفی در بکار گیری استراتیژی های سرمایه گذاری نقش دارند مانند اهداف بلند مدت و کوتاه مدت، آستانه ریسک پذیری  و اهداف شخصی سرمایه گذار انواع اقسام سرمایه گذاران از جهت  بکارگیری استراتیژی  های سرمایه گذاری.

فرصتهاي بودجه بندي سرمايه یی يا سرمايه گذاري را مي توان به چهار دسته تقسيم كرد:

  1. جايگزيني دارايي هاي موجود با دارايي هاي مشابه.
  2. جايگزيني دارايي هایي موجود با استفاده از دارايي هايي كه هزينه ها را كاهش مي دهند.
  3. توسعه ظرفيت توليدي از طريق اضافه كردن داراييهاي جديد به خط محصول فعلي يا توسعه خطوط توليد فعلي در كنار سرمايه گذاريهاي سرمايه ي كمك كننده به افزايش فروش.
  4. سرمايه گذاريهاي استراتیژيك: سرمايه گذاريهاي استراتیژيك را مي توان به عنوان تركيب سرمايه گذاري هايي در نظر گرفت كه شركت را به جهات ديگر سوق مي دهند يا سود هاي مالي نصيب شركت مي سازند كه اين نوع سرمايه گذاريها را بكار مي گيرد. سود هاي مالي بدست آمده مستقيما به خود سرمايه گذاري مربوط نمي شوند. به نظر مي رسد سرمايه گذاري هاي دسته هاي اول، دوم و سوم، دقيقاً انواع هستند كه اكثر مديران مالي با آنها آشنا هستند و مهندسين مالي بيشترين ارتباط را با آنها دارند. به احتمال زياد ايده هاي مربوط به اين سرمايه گذاريها از سطوح پايين سازمان مطرح مي شوند. مديران توليد خاطر نشان مي سازند كه تجهيزات بايد جايگزين گردند يا اينكه روشهايي با هزينه توليد پايين تر در دسترس هستند. ممكن است حسابرسان مالياتي يا مهندسين حمل و نقل بيان كنند، كه تغيير مكاني كارخانه به صرفه جويي پولي مي انجامد. مديران بازاريابي محتمل ترين منشا پيشنهاد سرمايه گذاري براي گسترش ظرفيت  توليدي هستند، زيرا تقاضاي بازار با سرعت بيشتري نسبت به توانايي شركت در عرضه محصولات براي برآورده ساختن تقاضاي بازار با استفاده از ظرفيت فعلي در حال افزايش است. يا به دليل وجود تقاضاي بالقوه كافي براي محصولات مشابه، سرمايه گذاري بيشتر ضرورت مي يابد. انواع گزينه هاي سرمايه گذاري بايد توسط متخصصاني گردآوري گردد كه بيشترين ارتباط را با آنها دارند.

در مقابل، ايده هاي مربوط به سرمايه گذاري استراتیژيك عمدتاً از سوي كاركنان سطوح بالاتر مطرح مي شوند. بطور كلي ارزيابي اين دسته از سرمايه گذاري ها با استفاده از روشهاي معمول از ساير سرمايه گذاري ها مشكل تر است، زيرا برآورد هاي لازم براي روشهاي مهندسي از دقت لازم برخوردار نيستند و ثانياً بدليل ماهيت متفاوت آنها ممكن است وجوه نقدي ايجاد شده توسط آنها را نتوان به سادگي به سرمايه گذاري ها مربوط ساخت. علاوه بر اين از منظر يك فرد خارج سازمان به نظر مي رسد، كه بسياري از فرصتهاي سرمايه گذاري كه تحت عنوان سرمايه گذاري استراتیژيك از آنها نام برده مي شود، توسط فرايندهاي موقت ايجاد مي شوند و به سبكهاي موقت در مورد آنها تصميم گيري مي شود. بينشهاي تئوري مالي مي تواند در شناسايي فرصتهاي سرمايه گذاري استراتیژيك كاملاً نتيجه بخش باشد. مدير مالي مي تواند در حوزه سرمايه گذاري استراتیژيك نقش مهمي در تهيه و تنظيم بديلهاي سرمايه گذاري ايفا نمايد.

روشهاي بودجه بندي سرمایه یی خالص:

بسياري از راهكارهاي سرمايه گذاري يا بودجه بندي سرمايه ي شناسايي شده با تمامي معيارهاي سنتي بكار رفته براي سرمايه گذاري مطابقت دارند. البته بعضي از آنها تمامي آزمون هاي مهندسي مالي را پشت سر نمي گذارند. ممكن است برخي از اين دسته راهكار ها مزاياي كافي نصيب شركت سازند، كه ارزش فعلي خالص منفي محاسبه شده براي آنها و حتي ساير سرمايه گذاريها را كاملاً جبران نمايد. اين نوع از سرمايه گذاريها را سرمايه گذاري استراتیژيك خالص مي ناميم. يك گونه مهم از اين دسته از سرمايه گذاريها، توليد محصول جانبي در نتيجه يك سرمايه گذاري است؛ بنابر اين براي تصميم گيري در خصوص اين دسته از سرمايه گذاريها نه تنها بايد پروژه خاص مدنظر قرار گيرد بلكه بايد به دارايي ايجاد شده به عنوان محصول جانبي نيز توجه نمود. تجزيه و تحليل هاي معمول براي ارزيابي اين دسته از سرمايه گذاريها كفايت نمي كند، زيرا چنين تجزيه و تحليل هاي امكان توليد محصول جانبي در كنار توليد محصول اصلي را نمي پذيرند.

تئوري مالي به ما كمك مي كند تا به صورت عقلايي اين نوع سرمايه گذاري را قبول نماييم و همچنين راهنمايي براي ارزيابي آنها به شيوه نظام بهتر فراهم نماييم. حداقل چهار دسته گسترده از سرمايه گذاريهاي استراتیژيك خالص قابل شناسايي است كه عبارتند از:

  1. توسعه بازار؛
  2. توسعه اطلاعات؛
  3. توسعه توان قرض گيري؛
  4. فرصتهاي بازار آتي.

توسعه بازار معمولترين نوع سرمايه گذاري استراتیژيك است. علاوه براين به نظر مي رسد، كه بيشتر شركتها از اين نوع سرمايه گذاري اطلاع دارند و رويكردهاي معقولي براي ارزيابي آنها طراحي شده است.

دومين گروه از سرمايه گذاري استراتیژيك خالص، توسعه اطلاعات است. در اين حالت، محصول جانبي يك سرمايه گذاري خالص، توليد اطلاعاتي است، كه دستيابي به اين اطلاعات از راههاي ديگر پر هزينه است. بيرمن و رااو در سال (1978) اين نوع سرمايه گذاري را سرمايه گذاري با نمونه گيري ناميدند. گاهي اوقات اين نوع سرمايه گذاري، پنجره نيز ناميده مي شود.

سومين گروه از سرمايه گذاري استراتیژيك خالص، افزايش توان قرض گيري ناميده شده است. تقريباً هر فرصت سرمايه گذاري معيني داراي حدي از توان قرض گيري است. هنگاميكه يك شركت، سرمايه گذاري جديد را مورد بررسي قرار مي دهد، نه تنها بايد به توان قرض گيري آن توجه نمايد بلكه بايد اين نكته را مدنظر قرار دهد اضافه شدن سرمايه گذاري مورد نظر به مجموعه داراييهاي موجود تا چه ميزان به توان قرض گيري شركت مي افزايد. البته در صورتي كه شركت سرمايه گذار تمايلي به استفاده از توان قرض گيري نداشته باشد، بايد از اهميت آن كاسته شود اما نبايد بطور كلي از آن چشم پوشي شود.

چهارمين گروه از سرمايه گذاري استراتیژيك خالص يعني فرصتهاي بازار آتي، پيچيده ترين نوع سرمايه گذاري استراتیژيك خالص است. بسياري از فرصتهاي سرمايه گذاري، سرمايه گذاريهاي ضعيفي هستند اما بازارهاي بالقوه را پيش روي شركت قرار مي دهند كه به طریق ديگر وجود ندارند يا اينكه كشف و يافتن آنها بسيار پر هزينه خواهد بود. ارزش فعلي خالص منفي يك شركت ممكن است بيش از آن باشد كه توسط موقعيت بازار شركت در زمان شروع سرمايه گذاري جبران گردد. در اقتصاد ما در هر زمان بازارهاي جديد بسياري وجود دارند كه برخي از آنها رشد كرده و به سطح قابل قبول مي رسند و برخي ديگر از بين مي روند. پيش بيني دقيق الگوي بازارها امكان پذير نيست. علي الرغم عدم اطمينان بسيار نسبت به فرصتهاي آتي، آن دسته از پروژه هاي سرمايه گذاري كه قادر به شناسايي و كشف فرصتهاي آتي باشند، لازمه صرف توجه و اعتبار هستند. ]3: 14-17[

نتیجه گیری:

مدیریت یک پدیده یی جهانی است و به طور گسترده استفاده می شود. همه سازمان های سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی نیاز به یک سیستم مؤثر و کارا مدیریت دارند، که بدون مدیریت هدف معین را که دارند هرگز به طور موفقانه بدست آورده نمیتواند، چون مدیریت مانند خون در جسم به یک سازمان نهایت ضروری است. یک شاخه از حوزه مدیریت، مدیریت مالی می باشد، که در سال 1900 یک رشته علمی شده، از آن زمان؛ تا اکنون تغییرات زیادی در این علم بوجود آمده و همواره با تغییر تکنالوژی و علم مدیریت، بر تخنیک ها و میتودهای آن افزوده شده و ازین جهت وظایف و مسئوولیت های مدیران مالی نیز همواره دستخوش تغییر بوده است و تردیدی نیست، که در آینده نیز شاهد تغییرات خواهد بود؛ تا سال 1900 مدیریت مالی جزئی ازاقتصاد کار بردی بود طی دو دهه 1890 و 1990چندین  شرکت بزرگ امریکایی در هم ادغام شدند. در دهه1950  نظریه یی عرضه شد به نام (نظریه نوین مدیریت مجموعه اوراق بهادار)یا( نظریه نوین مدیریت پرتفوی) اساس و مبنای این نظریه میزان ریسک و بازدهی است که دارنده مجموعه اوراق بهادار از آن بهره مند می شود. این نظریه سبب شد؛ تا مدیریت مالی به مدیریت منابع مالی و مدیریت مصارف سرمایه گذاری تقسیم شود.

مدیریت مالی و به تبع آن مدیریت تأمین منابع مالی نیز یک جزء از علم مدیریت به حساب می آید که جایگاه ویژه در اقتصاد دارند. زیرا خرید سهام، اوراق قرضه و دیگر اسناد و اوراق بهادار که یک حصه از فعالیت های مالی را  تشکیل میدهد، نیازمند به کارگیری تکنیک ها و تحلیل های بسیار تخصصی هستند. شخصی که می خواهد سرمایه گذاری کند می بایست شرایط ویژگیهای سرمایه گذاری و جنبه ها و جهات قانونی حاکم بر انواع منابع مالی و اوراق بهادار و میزان ریسک مرتب بر هر طرح سرمایه گذاری را مورد مطالعه و ارزیابی قرار داده و مسائل و مشکلات ناشی از فعالیت بازار را پیش بینی نماید.

ساختار اقتصادی هر کشور در بر گیرنده شماری از موسسات و نهاد های مالی نظیر بانکها، شرکت های بیمه، صندوق های متقاعدین، و اتحادیه های اعتباری است. این نهاد ها پول های ناشی از پس انداز اشخاص را گردآوری کرده و مبالغ کافی برای سرمایه گذاری کار آمد فراهم می نمایند. بدون وجوه این نهاد های مالی برای مبادلات تجارتی، خرید خانه های شخصی، تسهیلات تجارتی و انواع مختلف فعالیت های که انجام آنها به مبالغی سرمایه دارد، تامین وجوه مورد نیاز دشوار بوده و به ساده گی قابل دسترس نخواهد بود.

واحد های تجارتی خصوصی برای تامین وجوه مورد نیاز جهت ادامه فعالیت شان و همچنین در انتخاب روشهای مطلوب استفاده از وجوه خود با مسایل و مشکلات مواجه هستند. تجاران باید در جهت حصول هدفهای مؤسسه، در یک شرایط بازار رقابتی وجوه خود را فعالانه به کار بیاندازند. به منظور همکاری به مدیران مالی این مؤسسات، ابزارها و روشهای بسیاری به وجود آمده اند؛ تا این مدیران را در راستای انجام صحیح امور توجیه نمایند. این ابزار ها به مدیران کمک میکنند؛ تا دریابند از چه منابعی وجوه مورد نیاز را با کمترین هزینه تامین نموده و چه فعالیت های را انجام دهند؛ تا از سرمایه های به کار گرفته شده بیشترین بازده را به دست آورند.

به طور عموم مجموع تیوری مالی بر این فرض استوار است که هدف شرکت حد اکثر کردن ارزش شرکت برای سهام داران عادی باشد. به عبارت دیگر هدف شرکت باید حد اکثر کردن جاری سهام عادی (که معرف ارزش شرکت برای سهام داران عادی آن است) باشد. سوال اینجا است که چه توجیهات برای این هدف وجود دارد؟ برای ارایه رهنمود منطقی جهت تصمیم گیری تجارتی و تشویق و ترویج تخصیص کافی منابع در یک سیستم اقتصادی، ابتدا پس انداز ها بر مبنای بازده مورد انتظار و ریسک و ارزش بازار سهام عادی یک شرکت تخصیص داده می شوند. موضوعی که باید درنظر گرفت اینست که: رشد اقتصاد، میزان نرخ تورم، تغییرات نرخ بهره، سیکل های اقتصادی، قوانین و مقررات دولتی عواملی هستند که بر فعالیت های شرکت تأثیر می گذارند، زیرا در زمان رکود اقتصادی، مدیریت نقدینگی اهمیت بیشتری پیدا میکند و در دوران رونق اقتصادی مدیریت باید بتواند از فرصت ها فعالیت و تقاضای بازار به  خوبی استفاده کند. بنابر این، سیاست های باید اتخاذ گردد؛ تا از فرصت ها درست استفاده صورت بگیرد و تهدید ها را دفع کند.

موضوع دیگری که باید در محراق توجه قرار داد عبارت از بازارهای مالی است؛ بازار های مالی بازار هایی هستند که در آن ها دارایی های  مالی (اوراق بهادار) مورد مبادله قرار میگیرند بازار های مالی را میتوان به روش های مختلف تقسیم بندی کرد یک تقسیم بندی عبارت از تقسیم بازار های مالی به بازار پول و بازار سرمایه. منابع اساسی تامین مالی آن دسته از فعالیت های که موجب تحصیل وجه نقد می شود را در بر می گیرد بازار های مالی و ابزار های مالی که از طریق مالکان سهام به عنوان سرمایه و یا از طریق مراجع دیگر به شکل قرضه و وام تأمین می گردد. یا به عباره دیگر منابع مالی عبارت از سرمایه و یا پول که توسط شخص و یا مؤسسه غرض کسب مفاد مورد استفاده قرار می گیرد. بطور خلاصه وام ها و اسهام منابع مالی بوده که به طرف چپ بیلانس تحریر می گردد. در بازارهای مالی یک سلسله ابزارها و واسطه های مالی قرار دارند، ابزارهای مالی عبارت اند از: اوراق قرضه و سهام ممتاز از جمله ابزار مهمی هستند که یک شرکت می تواند بدان وسیله منابع مالی بلندمدت تهیه کند. وجود ابزارهای مالی گوناگون در بازار اوراق بهادار انگیزش و مشارکت بیشتر مردم را در تأمین منابع مالی فعالیت های درازمدت به همراه می آورد. تنوع ابزارهای مالی از نظر ترکیب ریسک و بازده ماهیت سود و شیوه مشارکت در ریسک گروه های مختلف را به سوی بازار اوراق بهادار جذب می کند. مؤسسات و واسطه های مالی از جمله نهادهای مالی هستند که در بازارهای مالی فعالیت می کنند و در عملیات این بازارها  نقش مؤثری ایفاء می نمایند. وظیفه اصلی این مؤسسات تسهیل در فرآیند بازدهی مالی است. از طریق واسطه های مالی می توان پولهای وام دهنده را به وام گیرنده منتقل کرد. این شیوه تآمین مالی را تآمین مالی غیرمستقیم می نامند، زیرا بین پس انداز کننده (وام دهنده) و مصرف کننده (وام گیرنده) یک واسطهء مالی قرار می گیرد و در انتقال پول از یک گروه به گروه دیگر کمک می کند. شرکت ها و سازمانها می تواند این منابع مالی خود را از طریق مختلف تأمین کنند، که به طور کلی میتوان به دو دسته تقسیم کرد. تأمین منابع از داخل و تأمین منابع از خارج.

 برای تأمین منابع مالی شرکت ها از خود دارای استراتیژی های مشخص می باشد شرکت ها ممکن است استراتیژی های تآمین مالی متفاوتی را در ارتباط با ساختار سررسید وجوهی که برای تآمین مالی مصارف سرمایه خود (وجه نقد، سرمایه در گردش مورد نیاز و خالص دارایی های ثابت) استفاده کرده اند انتخاب کنند. استراتیژی تطبیقی رایج ترین استراتیژی است. در این استراتیژی تطابق مدت زمان دوام تآمین مالی  با مدت سرمایه گذاری ها مورد توجه قرار می گیرد؛ اما بعضی شرکت هاممکن است استراتیژی تآمین مالی دیگری بسته به سطح ریسک مورد انتظار خود اتخاذ نمایند. اگر آنها ریسک کمتری را میخواهند  باید استراتیژی محافظه کارانه و یا اگر آمادگی قبولی ریسک بیشتر دارند استراتیژی های متهورانه را اتخاذ کنند.

پیشنهادها:

  • ایجاد بازارهای مالی منظم در کشور؛
  • تعیین و تنظیم قوانین مشخص و کارا در راستای کنترول و اداره بازارهای مالی؛
  • کنترول بازار اسهام و اوراق بهادار از بی ثباتی ارزش ها؛
  • ایجاد قوانین مناسب و تطبیق آن جهت مدیریت کردن صحیح منابع کشور؛
  • یک استراتیژی هماهنگ سازی منابع مالی درکشور ساخته شود تا منابع درست اداره شده بتوانند.
  • سیستم حساب دهی بخش های مالی کشور  باید به سیستم جدید عیار گردند؛ تا ظهور اختلاس از بین برود؛
  • کارمندان ادارات بالاخص کارمندان دولتی در بخش های مسلکی خود تریننگ یافته، با همکاری ترینرهای متخصص در بخش مدیریت مالی آموزش ببینند.

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع و مآخذ

  1. امین یار،محمدظریف.(1398).مبادی مدیریت مالی(اساس تصمیم گیری در تجارت).کابل:مؤسسه انتشارات خاور.
  2. پی.نوو، ریموند.(1388). مدیریت مالی. مترجم: علی جهانخانی وعلی پارسائیان، جلد اول، تهران: انتشارات سمت.
  3. پی.نوو، ریموند.(1389). مدیریت مالی. مترجم: علی جهانخانی و علی پارسائیان، جلد دوم، تهران: انتشارات سمت.
  4. حجاریان، (1388). استراتیژی های مالی. ایران: دانشگاه علامه طباطبایی.
  5. شبانی، محمد.(1392). بازارهای پولی و مالی بین اللملی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  6. صالحی، اله کرم.(1390).مدیریت مالی برای مدیران غیرمالی. چاپ اول، تهران:انتشارات جاودانه،جنگل.
  7. قالیباف اصل، حسن.(1391). مدیریت مالی (مفاهیم و کاربردها). ایران: انتشارات مگا چاپ.
  8. کرباسی یزدی، حسین وخسروی، زهرا.(1390). مدیریت مالی وتصمیم گیری درمسائل مالی. ایران: انتشارات جاودانه، جنگل.
  9. کلود دیالت، گابریل هاوانینی.(1391). مدیریت مالی، خلق ارزش (برای مدیران اجرایی). مترجم، محمد اسماعیل فدائی نژاد، سید صادقی شریف، جلد اول، تهران: لیتوگرافی، چاپ و صحافی: اسری.
  10. کیائی، علی، فریدون.(1392). بررسی و تبیین استراتیژی های مدیریت سرمایه درگردش شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران.

 

 

 

طرحریزی شیمای مناسب تکنالوژیکی استخراج معدن

 

 

هتریوین ساحه ی نفت دار قشقری           ·

 

 

پوهندوی محمدی طغیان، پوهندوی مسعود حقبین و پوهندوی فرید احمد رضا زاده

 اعضای کادر علمی دیپارتمنت نفت وگاز پوهنحی انجنیری جیولوجی ومعادن

خلاصه: 

                                                                                   ذخایر نفت و گاز با در نظرداشت معلومات حاصله ی جیولوجیکی، تکتونیکی، لیتولوجیکی و هایدرودینامیکی معادن مکشوفه ی نفت و گاز پس از اجرای تحقیقات مفصل صنعتی (کامپلکس آزمایش چاه های نفتی وگازی) ومحاسبه ی ذخایر، برای استخراج آماده گردیده وتحت رژیم های موجوده ی طبقات مثمر و سیستم های معینه ی استخراج در معرض بهره برداری قرار می گیرد. کشور عزیز ما افغانستان نیز دارای منابع طبیعی سرشار نفت وگاز بوده وتا اکنون در قسمت شمال افغانستان (8) ساحه ی گاز دار و (6) ساحه ی نفت دار کشف گردیده است. ساحات نفت دارعبارت اند از بازارکمی، زمرد سای، انگوت، علی گل، آقدریا و قشقری است که ساحه ی نفت دار قشقری ساحه ی مورد تحقیق ما را در این اثر ارزشمند علمی-تحقیقی تشکیل میدهد.

موضوع مورد تحقیق این اثر را طرحریزی شیمای مناسب تکنالوژیکی استخراج معدن هتریوین ساحه ی نفت دار قشقری تشکیل میدهد. طرحریزی و تعیین شیمای مناسب تکنالوژیکی استخراج با استفاده از طریقه ی تبدیل شکل غیر منظم هندسی معدن به شکل منظم هندسی، اجرای محاسبات ضروری بعدی و دریافت پارامتر های اساسی تکنالوژیکی استخراج نفت را ممکن میسازد. با در نظر داشت اهمیت موضوع وفیصله ی مجلس استادان دیپارتمنت انجینری نفت و گاز موظف گردیدیم؛ تا بالای طرحریزی وتعیین شیمای مناسب تکنالوژیکی استخراج معدن هتریوین قشقری این مطالعه وتحقیقات علمی را انجام دهیم.

در مورد اهداف ما از تحقیق علمی در این اثر اذعان باید داشت، که ساحه ی نفت دار قشقری دارای شکل غیر منظم بوده محور طولی آن(5.8) کیلومتر ومحور عرضی آن (1.33)کیلومتر میباشد. برای اینکه محاسبات هایدرودینامیکی تعیین پارامترهای اساسی استخراج که حین ترتیب پروژه ی استخراج معدن حتمی و یک امرعدول ناپذیر میباشد صورت گرفته بتواند، ساحه ی مذکور را به شکل منظم هندسی تبدیل می نماییم؛ زیرا اجرا وامکان محاسبه برای اشکال غیر منظم ساحات معدن دار مشکل ویا غیر ممکن میباشد .

درمورد روش تحقیق در این اثر باید خاطر نشان ساخت که بعد از بررسی همه جانبه ی اساسات نظری و اندوخته ی تجارب عملی معتبر جهانی پیرامون طرحریزی شیمای تکنالوژیکی استخراج معادن نفت، روش های مناسب تعیین شیمای تکنالوژیکی استخراج معادن نفت، با درنظر داشت مواد ساحوی محلی برای ساحه ی نفت دار قشقری طرح وانتخاب گردیده است.

ما در این اثر علمی-تحقیقی با مراجعه با آمریت عمومی سروی وخدمات تخنیکی قسمت شمال اقغانستان مقیم در ولایت جوزجان، نماینده گی های سروی وتحقیقات جیولوجیکی ریاست عمومی پترولیم مقام محترم وزارت معادن در ولایت های سرپل و بلخ، متخصصان ورزیده ی موظف در ساحات نفت دار بلاک قشقری ( ساحات نفت دار انگوت، قشقری و آقدریا) که مخصوصا ̋  طی سال های (2014-2011) مصروف امور اکتشافی واستخراج آزمایشی بالای معادن نفتی انگوت و قشقری بودند با سفر نمودن در ولایت های سرپل، بلخ وکابل و با حصول مدارک، آمار و ارقام محلی دقیق، محاسبات و بررسی های لازم را انجام دادیم. بعد از مناقشات و تحلیل های همه جانبه به نتیجه گیری های ثمر بخش دست یافته و پیشنهادهای معین را ارایه نموده ایم.

با ترسیم نمودن سکیج های منظم هندسی از شکل غیر منظم معدن، مناسب ترین شیمای تکنالوژیکی استخراج معدن را آماده ساخته ایم، که این روش را نه تنها جهت استخراج موثر ساحه ی چندین معدنی قشقری؛ بلکه آن را میتوان به منظور استخراج سایر ساحات نفتی قسمت شمال افغانستان نیز تعمیم بخشید.

یافته های عمده ی در این اثر ساحوی علمی -تحقیقی و امکان استفاده از یافته ها عبارت است از:

  1. - تبدیل شکل غیر منظم هندسی ساحه ی نفت دار قشقری به شیمای محاسبوی منظم و مودولیشن شیمای برقی جریان فلتریشن با کاربرد مودول شبکه ی تشابه الکتروهایدرودینامیکی .
  2. - با بکارگیری از قوانین اوم و کریشوف و فورمول محاسبه ی دبت چاه های نفتی(دیوپیویی ) بالای شیمای محاسبوی معدن وترتیب سیستم معادلات درجه اول دو معادله با دو مجهول برای دو قطار چاه های استخراجی معدن قشقری جهت  محاسبه و تعیین دبت شبانه روزی چاه های نفتی .
  3. - با استفاده از سکیج بندی فوق الذکر معدن میتوانیم تعداد چاه های استخراجی، زمان استخراج و مقدار آب تزریق شونده در معدن به منظور حمایه فشار طبقه را به آسانی تعیین نماییم.

کلمات کلیدی: معدن نفت قشقری، مودولیشن معدن، شیمای تکننالوژیکی استخراج نفت، پارامتر های اساسی استخراج نفت.

مقدمه:

نفت و محصولات آن به صفت طلای سیاه در رشد وانکشاف پایه های اقتصادی واجتماعی جوامع بشری به ویژه متمدن، رول واهمیت کلیدی را احراز نموده است. نفت یعنی ماده ی اولیه ی صنایع منجمله پتروشیمی، نفت نیروی محرکه ی و سایط نقلیه ی زمینی، هوایی، بحری و کیهانی، نفت یعنی لاستیک والیاف مصنوعی، مصالح ساختمانی، وسایل آرایش و در عین حال نفت مواد سوخت جت های جنگنده وتانک های محاربوی میباشد. در اثر تصفیه نفت پترول، دیزل، تیل خاک، روغنیات، پارافین، مازوت، قیر و ده ها محصولات دیگر بدست می آید[2].

بیشتر از سه هزار سال قبل از میلاد در بین النهرین در فاصله ی میان دریای دجله وفرات بقایای نفت که از آن گاز آزاد میگردید آنچه که زمینه ساز پرستش آتش درشرق میانه گردید شناخته شده بود. بعد از آن انسانها در طول هزاران سال با نفت و گاز آشنایی بیشتر پیدا کردند تا اینکه منابع نفت شرق میانه بنابر نقش آن در اقتصاد جهانی اهمیت گسترده یی را کسب نمود [8 ].

بدین ترتیب اهمیت نفت به حیث منبع انرژی در آغاز قرن بیستم فزونی گرفت و در جریان جنگ جهانی دوم ارزش به مراتب بیشتری را کسب نمود تا جاییکه چند شرکت بزرگ نفتی کشورهای سرمایه دار که تعداد آن ها به (6) و(7) میرسد در حال حاضر تمامی بازار های جهانی را تحت کنترول وانحصار خود درآورده اند [1 ].

در دهه ی (30) قرن (20) آقای (Aches) وزیر داخله ی امریکا نوشت:" که بعد از عصر حجر، عصر برنج، عصرآهن وعصر صنعت آمد و اینک عصر نفت فرا رسیده است" یعنی اینکه قرن های (20 و 21) عصر نفت است وافزود که : "هیچکس در ایالات متحده امریکا نمی تواند انتخابات را ببرد مگر اینکه مورد پشتیبانی شرکت های نفتی باشد وتا زمانیکه این شرکت های نفتی وجود دارند کسی نمی تواند بدون آن حکومت کند" [9 ]. تقاضا به نفت روزبه روز افزایش مییابد در حالیکه ذخایر نفتی جهان برعکس روزبه روز کاهش مییابد. بدین دلیل منازعات بین کشور های زورمند جهان جهت تسخیر مناطق نفت وگازدار به شدت افزایش مییابد وکشور های ضعیف جهان؛ مانند: افغانستان قربانی این زور آزمایی های استعماری میگردد، تا چندی قبل بسیاری از محصولات کیمیاوی ومصنوعی از مواد خام زراعتی و خوراکه ساخته میشد، که برای این کار میلیون ها تن حبوبات، کچالو و روغن نباتی وحیوانی به مصرف می رسید. تحقیقات نشان داده است که در بسیاری موارد مواد خام نفتی میتواند جای مواد خام زراعتی و خوراکه باب را بگیرد [10 ]. اکثر کشور های شرق میانه: عربستان سعودی، عراق، سوریه، کویت، قطر، ایران و دیگران از طریق فروش نفت وگاز تمام احتیاجات خویش را برآورده ساخته وپایه ی اقتصادی را نسبت به کشور های فاقد چنین مواد پر ارزش تقویه مینماید[5 ]. عواید حاصله ی نفت وگازبرای چنین کشورها وکشورهای دیگرجهان از یک طرف ممد تقویه اقتصادی بوده و ازجانب دیگری با استفاده از آن میتواند دامنه ی تفحص واکتشاف را در قسمت های مطالعه ناشده ودست نا خورده وسعت دهد. درحال حاضر به منظور در اختیارداشتن ساحات نفت وگاز دار چه بسا اختلافات و محاربات بین المللی صورت میگیرد.

کشور عزیزما افغانستان نیز دارای منابع مکشوف و نا مکشوف نفت وگاز بوده که با استخراج آن میتوان بنیه ی اقتصادی کشور را تقویه وسطح زنده گی مردم را ارتقا بخشید. بناء̋  تحقیق پیرامون موضوعات نفت وگاز از نگاه اساسات نظری وجنبه های عملی در کشور ما جهت انکشاف صنایع پتروشیمی در سکتور های دولتی وخصوصی اهمیت زیادی را دارا میباشد.

در مورد مبرمیت موضوع وپرابلم تحقیق که تا اکنون دست اندرکاران عرصه ی استخراج نفت در افغانستان با آن مواجه میباشد تذکر میدهیم که با استفاده از مناسب ترین شیمای تکنالوژیکی وتبدیل شکل غیرمنظم هندسی معدن به شکل منظم آن وتعیین مناسب ترین تعداد چاه های استخراجی وبا استفاده از طرق معاصر و موثر استخراج واخذ تدابیر حمایه ی فشار طبقه میتوان بهره دهی چاه های نفتی وضریب نفت دهی معدن را ازدیاد بخشید [3 ]. با ازدیاد دبت چاه ها وجلوگیری از ضایعات، سطح بهره دهی ساحه ی معدن دار بلند رفته وجهت سرمایه گذاری های کمپنی های خارجی و داخلی زمینه ی داوطلبی مساعد میگردد. از همین جاست که طرح وبررسی مسایل مربوط به طرحریزی وتعیین شیمای تکنالوژیکی معقول ومناسب استخراج ساحه ی نفت دار قشقری برای کشور ما نهایت مبرم و مهم دیده میشود.

در زمانه های قدیم حفر چاه های نفت واستخراج آن با استفاده از طریقه های نهایت ابتدایی وساده صورت گرفته ودر آن وقت مردم از محل خروج و تراوش طبیعی نفت به سطح زمین حفریه ها ساخته، پس از جمع آوری وذخیره کردن، آن را با سطل های چوبی و دلوچه ها ذریعه ی دست و یا اسپ و شتر و غیره از داخل حفریه های مذکور اخراج و انتقال می نمودند[ 1].

در حال حاضر جهت حفر چاه های نفت از ماشین ها و وسایل حفاری ( برمه کاری) معاصر استفاده به عمل آمده و بهره گیری از انواع ماشین ها و آلات پیشرفته در عملیات برمه کاری چاه ها سهولت های چشم گیری را به وجود آورده است [3]. استخراج نفت با استفاده از طرق مدرن و معاصر در سال (1859) میلادی در پینسلوانیای امریکا و در سال (1864) در قفقاز شمالی اتحاد جماهیر شوروی سابق آغاز گردیده است[6].

در سال (1959) میلادی ن. پ. توایف برای اولین بار نقشه ی جیولوجیکی شیماتیک قسمت شمال افغانستان را که تقریبا (230) ساختمان انتی کلاینی( شکل محدب مانند ساختمان چین خوردگی زمین) را در بر دارد ترتیب و در آن تعدادی از ساختمان ها: یتیم تاق، خواجه گوگردک، انگوت، قشقری و غیره را جهت مطالعه و پیشبرد کار های مفصل بعدی پیشنهاد کرد [2 ].

مطابق پیشنهاد ن. پ. توایف در سال های (1958-1959) و. ی. شیروکوف و دیگران نقشه برداری جیولوجیکی ساحه ی بین دریای خلم و سرپل، ساختمان های انگوت, آقدریا و قشقری را با مقیاس (1:200000) در قسمت مرکزی شمال افغانستان ترتیب نمودند که بعد از آن در سال (1963) میلادی توسط ک.ا. کلیشوف و دیگران نقشه ی جیولوجیکی با مقیاس ( 1:500000) بین دریا های سیاه و شیرین تگاب جهت توضیح دورنمای نفت و گاز خیزی طبقات و مطالعه ی مفصل چین خورده گی های محلی ترتیب گردید. در سال (1967) میلادی برای اولین بار در افغانستان از ساحه ی نفت دار انگوت در نتیجه ی آزمایش چاه نمبر (8) جریان صنعتی نفت از رسوبات هتریوین ( ) با دبت  (65) تن در شبانه روز حاصل گردید. در سال (1967) میلادی ساختمان آقدریا مورد برمه کاری اکتشافی قرار گرفت و در مقطع جیولوجیکی (ستراتیگرافیکی) آن در رسوبات هتریوین و آلپ تحتانی توسط حفر چاه ها، موجودیت دو معدن صنعتی نفت تثبیت گردید[ 3]. در ساحه ی نفت دار قشقری سه معدن نفتی وجود داشته حین آزمایش در جولای (1976) از معدن هتریوین، جنوری (1977) از رسوبات اپت و در فبروری (1977) از رسوبات آلب تحتانی، در چاه نمبر (1) جریان صنعتی نفت به دست آمده است [2 ] . معلومات پیرامون معدن در جدول (1) درج گردیده است.

با در نظر داشت معلومات موجود مطالعه و بررسی پیشینه ی پروسه ی استخراج نفت در افغانستان به صورت عموم و در ساحه ی نفت دار قشقری به صورت خاص میتوانیم با صراحت تمام اظهار نماییم که تا هنوز در شمال افغانستان به هیچکدام از معادن نفت تعیین شیمای معقول و مناسب تکنالوژیکی استخراج و تعیین تعداد مناسب چاه ها استخراج صورت نگرفته و این یکموضوع کاملاً بکر و جدید میباشد. یکی از عوامل مهم استخراج غیر منظم از ساحه ی انگوت و آبی شدن چا های استخراجی معدن مذکور عبارت از عدم استفاده از یکشیمای تکنالوژیکی مناسب در ساحه ی مذکور میباشد.

در رابطه به اهمیت موضوع اظهار باید نمود، که بدون مودولیشن و تعیین شکل معین هندسی معدن، تعداد قطار چاه های استخراجی، تعداد چاه ها، فاصله بین قطار ها و چاه ها، نمیتوان به استخراج معدن نفت اقدام نمود و جهت تعیین پارامتر های فوق الذکر به داشتن شکل منظم هندسی معدن، مساحت معدن، خواص کولکتری طبقات نفت دار و خواص فزیکی - کیمیاوی نفت از جمله ی ارقام اولیه ی ضروری جهت طرح ریزی شیمای تکنالوژیکی مناسب معدن تلقی میگردد.

اجرا کننده گان این کار علمی-تحقیقی نهایت مهم و سودمند در زمینه ی معقولیت کار تحقیق, سوالات و فرضیه، اظهارات واستدلال آتی را داریم:

برای اجرای محاسبات هایدرودینامیکی و تعیین پارامتر های تکنالوژیکی و تخنیکی استخراج در وریانت های مطروحه شکل غیر منظم هندسی معدن به اشکال منظم هندسی مستطیل و یا دایره تعویض میگردد. ساحه ی نفت دار قشقری دارای شکل غیر منظم هندسی بوده که اندازه ی محور طولی آن، (5.8) کیلومتر و محور عرضی آن (1.33) میباشد[2]. برای اینکه محاسبات هایدرودینامیکی در ساحه ی متذکره صورت گرفته بتواند آنرا با در نظر داشت نسبت محور عرضی و محور طولی یعنی ( ) به یکی از اشکال مختلف( مستطیل یا دایره) تبدیل مینمائیم. هر گاه  باشد شکل بیضوی معدن را به دایره و در صورتیکه  شود شکل آنرا به مستطیل تعویض مینمائیم. حین تبدیل شکل حقیقی معدن به شکل فرضی باید تناوب محیط های هر دو شکل (تناوب مساحت ها) تامین گردد [3].

مواد و روش:

ساحهء نفت در قشقری در پهلوی ساحات نفت دار دیگر از لحاظ موقعیت جغرافیائی در حدود جناح شمالی سلسله کوه میرزاولنگ (تیربند ترکستان) به شکل ساختمان انتی کلاینی (Anticline),(گنبد مانند) اشغال موقعیت نموده است. ساختمان قشقری ازلحاظ مورفولوژی ساختمان طویل الشکل است. دو قله با ارتفاع (1230-1240) متر و (1168) متر یکی از دیگری جدا میگردد. ساختمان قشقری دارای شکل نا متناظر بوده و میلان جناح شمال غربی آن (20-30) درجه تغیر مییابد. ساحه ی نفت دار قشقری در (12) کیلومتری جنوب شرقی, (10) کیلومتری ساحه ی نفت دار انگوت, (5) کیلو متری ساحه ی نفت دار آق دریا و (27) کیلومتری جنوب شرقی بازار کمی موقعیت داشته و از نگاه تمرکز کار های اکتشافی بعدی, استخراج و بهره برداری از آن و طرح امور تصفیوی نفت، حایز اهمیت زیاد میباشد. در ساحه ی معدن دار قشقری نفت در طبقات: (XIV), ( ) و در طبقات AوB گریزونت (XII) جاگزین گردیده است. ساحه ی معدن دار قشقری از جمله ی ساحات چندین طبقه ئی نفت دار است که در آن رسوبات هتریوین (XIV), طبقات (XII-Aو XII-B) رسوبات اپت و قسمت تحتانی رسوبات آلب (XI-a) مثمر بوده و ذخایر آن دارای اهمیت صنعتی میباشد که در جدول ( 1 ) ارائه گردیده است [3].

جدول(1)- نتایج محاسبه ی ذخایر نفت و گاز منحله ی آن در ساحه ی معدن دار قشقری

 

 

 

 

 

 

 

                                                       

در قسمت مواد و روش کار یکبار دیگر خاطر نشان میگردد، که در نگارش این اثر علمی- تحقیقی طور عمده از منابع و مآخذ معتبر علمی موجود در کتابخانه ی پوهنتون های جوزجان, پولی تخنیک کابل ,پوهنتون کابل، راپورهای علمی-تحقیقی آمریت عمومی سروی و خدمات تخنیکی ولایت جوزجان, تصدی افغانگاز،  نماینده گی ولایت های سرپل و بلخ ریاست عمومی پترولیم مقام محترم وزارت معادن و پترولیم و سایت های شبکه انترنت استفاده به عمل آمده و سپس مواد جمع آوری شده به اساس قواعد و قوانین نظری, تحلیلی و گرافیکی موجوده معتبر علمی و اندوخته های تجارب عملی حاصله جهانی توسط مایان به صورت همه جانبه مورد بررسی قرار گرفته معقول ترین و مناسب ترین شیمای تکنالوژی استخراج معدن یعنی شکل مستطیل با دو قطار چاه های استخراجی و یک قطار چاه های تزریقی و تعداد مناسب چاه های استخراجی درهر یک از قطار ها و فاصله بین چاه ها و فاصله بین قطار ها انتخاب شده است. از این سکیج بندی موفقانه ی تکنالوژیکی استخراج، روش ها و طرق مدرن و موثر استخراج نفت در مراحل مختلف استخراج معدن را میتوان در ساحه نفت دار قشقری و ساحات دیگر قسمت شمال افغانستان تعمیم بخشید.

طرح ریزی استخراج معادن نفت:

اهداف اساسی طرح ریزی استخراج معادن نفت عبارتند از:

  1. مودولوشین شکل غیر منظم معدن به شکل منظم هندسی؛
  2. تعین شیمای مناسب نقطه گذاری چاه های بهره برداری و تزریقی و تعداد آنها؛
  3. تعین دبت (نفت دهی) چاه ها در مراحل مختلف استخراج و همچنان دینامیک تغییر حالت استخراج نفت , آب و گاز همراه با نفت در معدن؛
  4. تعیین زمان فعالیت قطار های جداگانه چاه ها و همچنان زمان مجموعی استخراج نفت.

مودولیشن (شیمابندی) استخراج معدن هتریوین ساحه ی نفت دار قشقری:

برای اینکه محاسبات هایدرودینامیکی تعین پارامتر های اساسی استخراخ معدن نفت قشقری را انجام داده بتوانیم ضرور است؛ تا ابتدا شیمای غیر منظم معدن به اشکال منظم هندسی ( مسطیل یا دایره) تعویض گردد؛ زیرا ساحه نفت دار قشقری دارای شکل غیر منظم براخی انتی کلاین( شکل چین خورده گی محدب مانند طویل) بوده که اندازه ی محور طولی آن (5.8) کیلومتر و محور عرضی آن (1.33) کیلومتر میباشد. آنرا با در نظر داشت نسبت محور عرضی و محور طولی یعنی ( ) به یکی از اشکال منظم هندسی ( مستطیل یا دایره) تبدیل مینماییم. هرگاه ( ) باشد شکل بیضوی معدن را به دایره و در صورتیکه ) باشد شکل آنرا به مستطیل تعویض مینماییم.

 

 

چون نسبت محور عرضی و طولی در ساحه ی معدن دار قشقری:

 

 است. بناً شکل بیضوی آنرا به شکل مستطیل تعویض مینماییم. اندازه های اساسی معدن را به کمک فورمول ذیل محاسبه مینماییم:

L- طول معدن مساوی است:

= 4496.3m

          همچنان عرض معدن (S) مساوی است:

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل(1)-  شیمای محاسبوی معدن انتی کلاین طویل یا کش شده( براخی انتی کلاین)

نقطه گذاری چاه های بهره برداری و تزریقی:

برای تزریق آب از خارج کنتور نفت خیزی، چاه های تزریقی و استخراجی بالای خطوط موازی به کنتور نفت خیزی قرار داده میشوند. فاصله بین قطار های چاه های استخراجی تابع جسامت معدن و فاصله بین چاه ها تابع قابلیت نفوذ طبقه ی مثمر و لزوجیت نفت میباشد. معمولاً فاصله بین قطار های چاه های استخراجی در حدود (100-300) متر و فاصله بین چاه های استخراجی در قطار ها (200-700) متر پذیرفته میشود. برای ساحات نفت دار نسبتآ کوچک تعداد قطار های چاه های استخراجی از (2 تا 3) قطار تغییر مینماید اشکال(2 و 3 ).

 

 

 

 

 

2

                                                       

 

شکل( 2)- شیمای فعالیت دو قطار چاه های استخراجی

 

 

W1

W3

3

2

W2

 

 

 

 

 

                                     شکل( 3)- شیمای فعالیت سه قطار چاه های استخراجی

 با در نظر داشت  برای معدن هتریف ساحه ی نفت دار قشقری شکل مستطیل را قبول مینمائیم، برای ساحه ی متذکره با در نظر داشت مساحت آن یک قطار چاه های تزریقی و دو قطار چاه های استخراجی را مدنظر میگیریم. شیمای محاسبوی معدن هتریوین ساحه ی نفت دار قشقری در شکل ذیل ارائه گردیده است مانند شکل(4).

 

 

 

 

 

 

شکل(4)- شیمای فعالیت دو قطار چاه های استخراجی و یک قطار چاه های تزریقی حین تزریق آب

 از خارج کنتور نفت خیزی

 

 

 

 

                                                           

فورمول های ضروری برای اجرای محاسبات هایدرودینامیکی جهت تعیین پارامتر های اساسی استخراج نفت با در نظرداشت از شیمای هندسی محاسبوی معدن عبارت از است:

  1. فورمول دیوپیویی برای تعیین نفت دهی شبانه روزی چاه های نفتی:

……………………………………………………………………………………..(1)

در اینجا:

K- ضریب قابلیت نفوذ طبقه ی مثمر به darsi.
h- ضخامت طبقه مثمر به m.

- فشار طبقه به  .
- فشار قعر چاه به .

- لزوجیت دینامیکی نفت به .

- شعاع کنتور تغذیه.

- شعاع چاه .

C- ضریب ناقص بودن چاه نظر به درجه ی باز ساختن طبقه ی مثمر ویا کیفیت باز ساختن طبقه ی مثمر.

2- استفاده از قانون اوم:

 

U- ولتاژ.

I- جریان برق.

R- مقاومت هادی.

در اینجا (U) با فشار طبقه ی مثمر( )، (I) با جریان نفت (Q) و (R) با فاصله ی کنتور نفت خیزی (Ln)، از زبوی چاه ها شبیه سازی گردیده،که در نتیجه شیمای مودول تشابه الکتروهایدرودینامیکی را به وجود آورده است مانند شکل (5).

 

                                                                   

 

 

 

                                                              

 

 

شکل(5)-  مودولیشن شیمای برقی جریان فلتریشن برای سه قطار چاه های استخراجی

با استفاده از شیمای مودول تشابه الکتروهایدرودینامیکی( شیمای برقی جریان فلتریشن) و استفاده از فورمول های دیوپیوئی و اوم و پرنسیب سیستم معادلات درجه اول دو معادله با  دو مجهول برای تعیین دبت (نفت دهی) شبانه روزی چاه های استخراجی در قطار های اولی و دومی سیستم معادلات ذیل(3) را بدست میآوریم:

……………………….(3)

 

در این معادلات:

- فشار طبقه، - فشار زبوی در قطار اولی چاه های استخراجی،  - لزوجیت دینامیکی.

 - فاصله از خط چاه های تزریقی تا قطار اول چاه های استخراجی.

Q1و Q2 دبت چاه های استخراجی در قطار های اولی و دومی.

- نصف فاصله بین چاه های استخراجی در قطار های اولی و دومی.

فاصله بین قطار اولی ودومی چاه. -

- شعاع چاه ها در قطارهای اولی و دومی.

 

تعیین تعداد چاه های بهره برداری در قطارهای اولی ودومی:-3         

 فاصله بین چاه ها درقطار های اولی ودومی:-a       

=

                 

b- بادر نظر داشت فاصله های فوق الذکر تعداد چاه های بهره برداری در قطار های اولی و دومی مساوی است:

 

 

 تعیین زمان استخراج: -4       

 

-  ذخایر بین کنتور نفت خیزی (ذخایر قابل استخراج معدن)، مقدار حجم نفت که در مراحل بهره برداری از معدن استخراج می گردد.

-  دبت مجموعی تمام چاه های بهره برداری قطار های اولی و دومی در مراحل استخراج.

بعد از تعیین شیمای تکنالوژیکی استخراج معدن قشقری و با استفاده از مودول ها، فورمول ها، و تحلیل و بررسی های لازم توانستیم؛ تا پارامتر های اساسی استخراج معدن هتریوین ساحه ی نفت دار قشقری را که تاهنوز محاسبه وتعیین نگردیده بود، برای اولین بار تعیین نماییم. نتایج طرحریزی و محاسبات در جدول(2) درج گردیده است.

 

 

 

 

 

جدول (2) نتایج محاسبات شاخص های اساسی تکنالوژیکی استخراج معدن هتریوین ساحه ی نفت دار قشقری.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

یافته های مهم یا نتایج:

با استفاده از معلومات و داده هائی که از ساحه ی نفت دار قشقری بدست آمده است وبا استفاده از دانش سکیج بندی کنتور های نفت خیزی وبا مطالعه ی خصوصیات جیولوجیکی صنعتی وخواص فزیکی کیمیاوی فلویید های ساحه ی نفت دار قشقری به یافته های ذیل نایل آمده ایم:

1- شکل غیرمنظم هندسی ساحه ی نفت دار قشقری را به شیمای محاسبوی منظم هندسی مستطیل شکل تبدیل نمودیم .

2- با استفاده از مودول تشابه الکتروهایدرودینامیکی، به منظور پیشبرد محاسبات بعدی شیمای برقی جریان فلتریشنترسیم گردیده است.

3- با استفاده از شیمای مودول تشابه الکتروهایدرودینامیکی معدن، قانون اوم، کریشوف وفورمول دیوپیوئی، سیستم معادلات دو معادله با دو مجهول به منظور محاسبه ی دبت شبانه روزی چاه های استخراجی در قطار های اولی و دومی دریافت گردیده است.

4- بادرنظرداشت خواص کولکتری طبقه ی مثمر و لزوجیت نفت ساحه ی نفت دار قشقری، فاصله بین چاه های استخراجی وتزریقی را تعیین نمودیم.

  1. با استفاده از فورمول های موجود و سکیج بندی مناسب معدن، تعداد چاه های استخراجی، دبت چاه ها، زمان های استخراج، مقدار آب تزریق شونده در معدن به منظور حمایه ی فشار طبقه و تعداد چاه های تزریقی تعیین گردیده است.
  2. تعیین دبت چاه های نفتی نسبت به چاه های گازی به مراتب سهل تر است.

نتیجه گیری:

  1. شیمای تکنالوژیکی استخراج معدن هتریوین ساحه ی نفت دار قشقری را با استفاده از طریقه ی سکیج بندی شکل غیر منظم هندسی به شکل منظم مستطیلی برای اولین بار در ساحه ی نفت دار قشقری تعیین نمودیم.
  2. با استفاده از مودول تشابه الکتروهایدرودینامیکی وترسیم شیمای برقی فلتریشن نفت در طبقه ی مثمر، جریان نفت، طبقه ی مثمر وفشار طبقه را برای اولین بار در افغانستان به جریان برق، هادی و ولتاژ شبیه سازی و زمینه را برای کاربرد قوانین جریان برق درطبقه ی مثمر فراهم نمودیم.
  3. قانون اوم و کریشوف برای جریان برق و فورمول دیوپیویی برای تعیین دبت چاه های مایع را مورد استفاده قرار داده به منظور تعیین دبت شبانه روزی چاه های استخراجی نفت در قطار های اولی و دومی در زمان های مختلف استخراج معدن نفتی برای اولین بار در ساحه ی معدن دار قشقری سیستم معادلات درجه اول دو معادله با دو مجهول را طرحریزی و ترتیب نمودیم.
  4.  طرق معاصر تعیین شیمای تکنالوژیکی محاسبوی استخراج و شیوه های معاصر منتخبه ی استخراج نفت توسط ما به عوض میتود های غیر فنی قبلی استخراج نفت نه تنها در ساحه ی نفت دار قشفری قابل تطبیق و تعمیم بوده؛ بلکه برای سایر ساحات نفت دار قسمت های شمال افغانستان نیز قابل استفاده دیده میشود.

پیشنهادها:

بادر نظرداشت معلومات که، تا اکنون پیرامون ابعاد مختلف مطالعه وتحقیقات معدن هتریوین ساحه ی نفت دار قشقری در دست است و یافته های، که در نتیجه ی تحقیقات علمی در این اثر برجسته گردیده بعد از مقایسه ی مفاهیم ارزشمندعلمی در خصوص موضوع، مجموعه ی مناقشات و پیشنهادهای ذیل را پیشکش مینماییم:

1- جهت حفظ فشار طبقه و افزایش ضریب نفت دهی طبقه ئی، به معدن نسبتا کوچک قشقری تزریق آب از خارج کنتور نفت خیزی را پیشنهاد مینماییم.

2- به منظور ازدیاد ضریب نفت دهی ساحه ی معدن دار قشقری لازم است از طریقه های حمایه ی فشار طبقه ئی پمپ نمودن آب به طبقه ی مثمر نفت خیز و همچنان طریقه ی حرارتی کار گرفته شود.

3- حین آزمایش طبقات نفت دهی قشقری به منظور تدقیق محل نقطه گذاری چاه های استخراجی، استفاده از طریقه ی استماع را نیز پیشنهاد می نمائیم.

4- برای ساحه ی نفت دار چندین طبقه ئی قشقری ما سیستم استخراج جداگانه ی نفت را از طرف پائین به طرف بالا پیشنهاد مینماییم.

5- در رژیم ثابت، رژیم کار چاه چندین مرتبه تغییر داده شده، با اندازه گیری دبت و فشار زبوی چاه، ضریب مثمریت چاه و ضریب قابلیت نفوذ تعیین گردد.

  1. چون دبت چاه های نفتی ساحه ی قشقری کم و لزوجیت نسبتاً بیشتر است بنا برای ساحه ی متذکره بعد از طریقه ی فورانی، طریقه ی پمپ های عمقی میله دار نیز پیشنهاد میگردد.

منابع و مآخذ

1-برات ی .و  و دیگران. (1990). تفحص و اکتشاف ساحات نفت وگاز دار. مسکو: نیدره.

2-  بندرچوک گ.ک و  بالگمبیوف س.ب .(1980). راپور محاسبه ی ذخایر نفت و گاز منحل ساحه ی نفت دار قشقری. مسکو: نیدره.

3-راپورهای ریاست سروی وخدمات تخنیکی هایدروکاربن های ولایت جوزجان تحت عنوان معلومات عمومی درمورد ساحه ی نفت دار قشقری .(1980).

4-ژدانوف م. ا .(1987). میتود های محاسبه ب ذخایر زیر زمینی نفت و گاز. مسکو: نیدره.

5- سکندروف م. ا .(1989). جیولوجی صنعتی و استخراج ساحات نفت دار.  باکو.

6-گو، بویان.لاینز، ویلیام سی و علی قلمبر. مترجمان: خاکسار منشاد، دوکتور عباس. قبادی، مهندس حسین و دفتری، مهندس علی.(1394). مهندسی بهره برداری مخازن هایدروکاربنی. تهران: انتشارات ستایش.

7–John Carroll. مترجمین: وطنی، دکتر علی. جهان دیده کودهی، مهندس عاطفه. (1392). هیدرایت های گاز طبیعی، چاپ دوم، تهران: نو پردازان.

8-عوض علیپور، مهندس سعید. مجیدی، مهندس رضا.(1388). مبانی مهندسی نفت. تهران، نو پردازان.

9-MICHAEL J. ECONOMIDES, A DANIEL HILL. (2015) PETROLEUM PRODUCTION SYSTEMS. SECOND EDITION. USA. MASSACHUSETTS.

-10Rojey.A, Jaffret.C. (1997). NATURAL GAS PRODUCTION PROCESSING TRANSPORT. Paris.

 

 

       

 

        نقش کوه ها در تشکیل حوزه های آبی افغانستان       ·

پوهندوی زهرا رحمانی عضو کادر علمی دیپارتمنت جغرافیه پوهنحی تعلیم وتربیه

خلاصه:

در آفرینش همه مخلوقات حکمتی نهفته و خداوند (ج) هیچ موجودی را دراین عالم هستی بیهوده نیافریده و تمام پدیده های موجود، از بزرگترین کهکشان تا کوچکترین ذرات بر اساس هدف آفریده شده است که البته کوه ها نیز از این قاعده مستثنی نیستند و درآفرینش آنها نیز  حکمت ویژه یی نهفته است؛ بناءکوه ها یکی از نعمت های الهی در زمین بوده و به مثابه میخ های کوبیده شده ، زمین را استوار و محکم نگهداشته است، اگر تمام سطح کره زمین مسطح و هموار می بود، شرایط زیست محیطی مطلوب در این کره خاکی نه تنها برای انسان ها؛ بلکه برای تمام موجودات زندۀ ساکن در زمین میسر نبود، یکی از ضروریات و نیازمندی های تمام موجودات زنده بخصوص انسان ها که به عنوان تاج حیات محسوب میگردد، آب است که سایکل و دوران آب از ابحار به طرف خشکه بستگی به موجودیت کوه ها دارد. ازینکه افغانستان نیز یک کشور کوهستانی بوده و یک بر سوم حصه مساحت آن را کوه ها احتوا نموده، که موجودیت این کوه ها افغانستان را از حالت صحرایی نجات داده، زمینه را برای بارنده گی ها در نواحی مختلف این جغرافیا مساعد ساخته، که سبب ایجاد ساحات وسیع حوزه های آبگیر و کتله های یخچالی گردیده و منبع آبی تمام دریاهای خروشان، آبشارها، چشمه سارها و جهیل ها در نقاط مختلف گردیده است.

یافته های تحقیق نشان میدهد که، ساختمان جغرافیای طبیعی افغانستان، موجودیت ارتفاعات بلند هندوکش و صفحات مرکزی، سبب گردیده تا بارنده گی های که در فصل زمستان و اوایل بهار صورت می گیرد، در ساحات کوهستانی و ارتفاعات ذخیره گردیده باعث تشکیل یخچال ها و ذخایر برف می شود و منبع یک تعداد دریاها گردیده، اکثر این دریا ها دارای آبهای وافر و دایمی می باشند؛ مانند: دریای هلمند، هریرود، مرغاب، آمو و غیره بنابر این مشخصه طبیعی، کشور ما توانسته از نقطه ی نظر جریانات آبی دارای امکانات خوبی نه تنها در داخل؛ بلکه در خارج برای کشور های همسایه نیز گردیده است.

 

کلمات کلیدی : سلسله کوه ها، حوزه های آبگیر، مناطق یخچالی، عوامل طبیعی، ذخایرآبی، منابع طبیعی.

 

مقدمه:

کوه ها و ارتفاعات نه تنها در افغانستان؛ بلکه در نواحی مختلف این کره ی خاکی چه از لحاظ گستره و چه از نظر شکل تأثیر مستقیم در اوضاع  طبیعی داشته و از مهمترین ساختار های طبیعت محسوب می شود، در واقع این توده های غول پیکر، سامانه زنده ای هستند که پیوند ژرفی با ما و محیط زیست جهانی دارند و یک پنجم سیمای زمین را تشکیل میدهند از سوی دیگر کوه ها زیستگاه حد اقل یک دهم مردم زمین هستند و یک سوم مردم جهان از لحاظ غذا، برق‌، چوب و مواد معدنی به کوه ها وابسته اند و نیمی از آب شیرین مصرفی مردم جهان از کوه ها سرچشمه می گیرد. محمد عظیم عظیمی مولف کتاب اکتوریرزم در افغانستان چنین گفته است: کوه ها سد های طبیعی بوده، که جریان  هوای سرد و مرطوب کره زمین در برخورد با آنها به بالا رانده شده و در نتیجه سرد و متراکم می شوند. در این حال امکان باریدن برف و باران فراهم می شود، این باران ها یا از شکاف ها وحفرها به عمق زمین نفوذ می کنند و یا به شکل برف در قلل و ارتفاعات کوهستانی ذخیره می شوند و زمینۀ جریان جویبارها و رود خانه ها را بوجود می آورند؛ بنابرین کوه ها، منبع بزرگ ذخیره آبی بوده، که در طول سال دامنه های کوه پایه ها و دشت ها را با جریان کنترول شده ی آب سیراب می سازند.

از اینکه افغانستان یک کشور محاط به خشکه درعین حال کوهستانی میباشد، سوالات که در ذهن محقق مطرح بوده این است؛ که حوزه های آبگیر در افغانستان چگونه شکل گرفته، همچنان کدام عوامل طبیعی باعث دوران آب در جغرافیای افغانستان گردیده است؛ چنانچه پاسخ به این سوالات به کمک تحقیقات علمی در این  زمینه امکان پذیر است و مهمترین هدف تحقیق نیز در رابطه به موضوع این است که، از نتایج حاصله این تحقیق تبیین گردد که موجودیت سلسله جبال ها چه نقشی در تشکیل حوزه های آبی افغانستان دارد و تا چه حد از این سرمایه طبیعی در بخش های مختلف استفاده صورت میگیرد، از سوی دیگر موانعی که سبب عدم استفاده از این ثروت طبیعی گردیده شناسایی گردد، البته استفاده از ثروت های طبیعی منوط به شناخت محیط ها وحوزه های جغرافیایی میباشد، از نتایج حاصله این تحقیق میتوان اطلاعات سودمندی در رابطه به نقش کوه ها در ایجاد حوزه های آبگیر افغانستان جمع آوری نموده و از این رهگذر، گام کوچکی را در راه غنامندی علمی کشور برداشته و همچنان منابع علمی خوبی برای محصلان رشته جغرافیا و علاقمندان علم و دانش فراهم گردد.

بناء اهمیت و ارزشمندی موضوعات مندرجة این مقاله علمی – پژوهشی  را میتوان چنین بیان نمود که، سلسله جبال ها در افغانستان از مهمترین عامل طبیعی محسوب میگردد و نقش مؤثر در اوضاع توپوگرافی این کشور ایفا نموده است، وضعیت صحرایی بودن این ساحه را برهم زده و زمینة بارنده گی های کوهستانی را نیز فراهم ساخته است و موجودیت حوزه های آبگیر در افغانستان مرهون سلسله جبال ها بوده و همچنان فرصت خوبی را برای انکشاف زراعت و دامداری در نواحی مختلف این جغرافیا مساعد نموده است.

مواد و روش:

روش کار دراین تحقیق شامل جمع آوری اطلاعات مؤثق علمی پیرامون موضوع از منابع و مآخذ معتبر و جدید بادرنظرداشت ضرورت تحقیق و استفاده مطلوب آن با اصول و معیار های علمی در این مقاله علمی میباشد، البته به کار گیری روش های تحقیق بستگی به شرایط و امکانات موجود داشته و روش کار دراین تحقیق علمی کتابخانه یی میباشد، که آمار و اطلاعات با در نظر داشت میتود ها و اصول اکادمیک، به طور منظم و به صورت دقیق و با حفظ امانتداری تمام جمع آوری گردیده، دید گاه ها و نظریات محققین پیرامون موضوع جهت تهیه و نگارش این مقاله علمی – تحقیقی در نظر گرفته شده و با روش علمی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است؛ بناء تحقق اهداف فوق الذکر بستگی به جمع آوری معلومات علمی مطابق به معیار های پذیرفته شده تحقیق و استفاده از منابع معتبر علمی با امانتداری کامل، دارد و اینک با درنظرداشت نکات متذکره به اصل موضوع میپردازیم.

افغانستان یک کشور کوهستانی بوده، ساحات کوهستانی آن یک بر سوم حصه رقبه عمومی کشور را احتوا میکند از مجموع این رقبه اراضی، تنها پنج فیصد اراضی کشورما ساحه گسترش زراعتی بوده، نود و پنج فیصد دیگر را دشت های لا مزروع و تپه های کوهستانی تشکیل میدهد.(63:1)

سلسله جبال افغانستان یگانه عامل طبیعی است که وضع صحرایی بودن این ساحه را برهم زده وزمینه مساعد را برای بارنده گی های کوهستانی  فراهم ساخته است، موجودیت حوزه های آبگیر، ساحه برفگیر و یخچالی در بعضی از نقاط مرتفع پامیر و هندوکش باعث آن گردیده است، که زراعت انکشاف یا بد و دامان سلسله جبال را سرسبز وشاداب نگهدارد.

هر گاه سلسله هندوکش در افغانستان موجود نمی بود، البته این منطقه درساحه مرکز فشار بلند تحت استوایی واقع است؛ مثل صحرایی لوط در ایران؛ صحرای مارگو و سیستان و صحراهای عربستان سعودی محیط صحرایی و ریگستانی را تمثیل میکرد و این همه تأسیسات و انکشافات حیات بشری در آن به ملاحظه نمیرسید.

منطقه کوهستانی افغانستان از ساحه پامیر و واخان در انتهای شمال شرقی کشور از ارتفاعات پنج هزار الی شش هزار  و یا بیشتر از آن شروع شده به استقامت جنوب غرب توسعه می یابد در حصه مرکزی کشور عرض آن اضافه شده شاخه ها و سلسله های مختلفی از آن منشعب می گردد دره های سرسبز و شاداب، جنگلات، اراضی زراعتی، باغستان و دهکده های متعددی در بین این دره ها وجود دارد. استقرار نفوس، معادن و سایر منابع طبیعی درقلب همین کوهستانات جا دارد و منابع عمومی دریاهای افغانستان را همین سلسله های کوهستانی تشکیل میدهد. (39:6،42)

عمده ترین کوه های که دارای قلل مملو از برف و یخچال می باشد کوه هندوکش و شاخه های آن است، این کوه ها تقریباً بالاتر از 75 فیصد خاک افغانستان را پوشانیده است، مجموعاً کوه های هندوکش دارای 996 کیلومتر طول می باشد، تا حدود 600 کیلو متر را به نام هندوکش متباقی را به نام های دیگر یاد مینمایند؛ شاخه های هندوکش عبارت اند از: کوه بابا  با طول 200 کیلو متر، سیاه کوه 628 کیلومتر، کوه پغمان، کوه سلیمان، سفید کوه یا سپین غر، فیروزکوه 352 کیلو متر، تیربند ترکستان، پاراپامیزاد و غیره می باشد. عرض هندوکش متفاوت است عموماً عرض این کوه 100 الی 240 کیلومتر می باشد ارتفاع اوسط این کوه 4500 متر از سطح بحر می باشد اوسط بارنده گی در این مناطق از 250  الی450 ملی متر در سال است بارنده گی در کوه های پامیرالی هزار ملی متر در سال می باشد اکثر قلل هندوکش شرقی دارای یخچال های دایمی و هندوکش مرکزی؛ مانند: سالنگ ها، یکاولنک، دره صوف بامیان، هزاره جات و چغچران مدت شش ماه پر از برف می باشد در وادی، دامنه های کوه ها وتپه های اطراف هندوکش کوه های پغمان و بابا، سرخ پارسا، دره جات بهسود، سوخته، وادی میرسبز، ناهور، مالستان، دایه فولاد، ارزگان، دایکندی، ایماقستان و نواحی شرق و جنوب هندوکش مناطق استالف،  گل دره، شکر دره، پغمان، جلگه میلان، جلریز، بیک سمند، دایمیرداد، خوات، تورمی، قیاق گل بوری، ککرک، تورکان، شاکی، زرسنگ، قره باغ، زردآلو، تمکی، سنگ ماشه، دای چوپان، خاک افغان، وادی ارغنداب و گیزاب منبع بزرگ چشمه ها می باشند. ساحات کوه بابا مملو از تپه های خاکی است، که این تپه ها درزمستان آب را ذخیره نموده، در تابستان منبع بزرگ چشمه ها می باشد، تغییر ارتفاعات در ساختن بند های برق، بندهای آبی زراعتی، حوض های آبی هموار درکنار دریا غرض تربیه ماهی و مرغابی وغیره ساختمان های زراعتی این کشور را کمک می کند. سطح ارتفاع شهرجلال آباد دارای450 متر، درحالیکه در بدخشان سطح ارتفاع بالاتر از2800 متر به طور اوسط میرسد. زیادترین نقاط پرآب و شاداب درقسمت شمال شرقی افغانستان؛ مانند: نورستان، دره های پنجشیر و بدخشان و تخار تشکیل میدهد. قسمت های مرکزی کوه های هندوکش وکوه بابا که ولایت های پروان ،میدان، بامیان، دایکندی، بخش های چغچران، پلخمری، چهارکینت، شولگر و سرپل را احتوا نموده است، منبع بزرگ آبی کشور به حساب می آید80 فیصد منبع آبی کشور را کوه های هندوکش تشکیل میدهد، که از این مناطق دریاها سرچشمه گرفته پس از عبور چندین ولایات به کشور همسایه میریزد. متأسفانه افغاٍٍٍٍٍٍٍٍٍٍٍٍٍٍٍٍنستان بالاثر مصروف بودن جنگهای چندین دهه نتوانسته است معضلات این آبریزی را روی کار بگیرد. کشورهای همجوار غرض استفاده از این آبها پروژه های بزرگ را اعمار نموده اند. در آینده در صورت ادعای افغانستان احتمال بروزمشکلات زیادی را در بر خواهد داشت، که یکی ازعوامل نا امنی افغانستان درهمین راز نهفته است، گفته می شود، که بزودی انرژی تیل خاک به پایان میرسد و آب باقی میماند. جنگ سوم بالای معضله تقسیم آب آغاز خواهد شد. فعلاً افغانستان پنج کشور را آب میدهد یعنی حدود 50 میلیارد لیتر آب به ارزش 50  میلیارد دالر رایگان به کشور های همسایه داده میشود. در حالیکه پاکستان بندر کراچی را بالای مال التجاره افغانستان از مدت 30  سال به اینطرف مسدود نموده است، که صد فیصد خلاف موازین و مقررات بین الملی در مورد کشور های محاط به خشکه می باشد. افغانستان نظر به ظرفیت آبی خود و توپوگرافی نا هموارکه دارد در آینده ها اولین کشور تولید برق خواهد بود. در نواحی تنگی ابریشم و پلچرخی امکان ذخیره نمودن میلونها متر مکعب آب وجود دارد. با بند نمودن تنگی ابریشم چندین سد برقی می توان اعمار نمود؛ زیرا ارتفاع سروبی و کابل 1000 مترفرق دارد. افغانستان دارای چندین صد دریاچه و بیشتر از 25 دریا برزگ می باشد، مهمترین دریاهای که ازکنار دشت های پهن می گذرد. عبارت از: رود آمو، رودهلمند، رود کابل، دریای اندراب، کندز، هریرود و رود مرغاب میباشد.

   حوزه های آبی:

منابع آبی افغانستان به پنج حوزه ی دریایی تقسیم گردیده است:

۱- حوزه ی دریای آمو؛

۲- حوزه ی دریای هلمند؛

۳- حوزه ی دریای کابل؛

۴- حوزه ی دریای هریرود، مرغاب؛

۵- حوزه ی شمال.

  1.  حوزه ی دریای آمو: حوزه ی دریای آمو که شامل سر زمین شمال آب بخش هندوکش درافغانستان است، ساحه واخان، کوکچه و کندز را احتوا می کند. آبهای حوزه ی آمو در جمهوریت های تاجکستان، ازبکستان و ترکمنستان، ساحه آب آن، بخش سلسله کوههای هموار و حاصل خیز را احتوا می کند، که دریای آمو و معاونین آن از آنجا منبع می گیرد، که این سلسله کوهها درشمال حوزه ی آمو عبارت از: سطوح مرتفع پامیر، کوه الیچو، کوه اشکاشم، سلسله کوه روشن، سلسله کوه یازگولی، کوه وانچ، کوه درواز، چزراقی، کوه تریک، لیتاو، اکتاو، کوه بابه تاگ، کوه جازک، کوه کوگی تنگاو این سلسله کوهها منبع بزرگ آب را برای حوزه ی شمال آمو به وجود آورده، سر زمین های زراعتی را در دامان سلسله جبال تشکیل می دهد.(85:10)

طراوت و شادابی این سر زمین را شمال آمو دریا و معاونین آن تشکیل میدهد، که عبارت از: شوخ دره و دریای گند، دریای بارتنگ، ادامه دریای مرغاب شرقی، دریاچه ورنت درشمال شرقی کوه سفید خرس، دریاچه قزل سو {کولاب وزرافشان} دریای وخش، دریای کافر نیکان، سرخان دریا  و دریاچه خورد دیگری از سلسله ی کوکی تنگاو منبع گرفته در شمال دشت شیر ماهی به دریای آمو می ریزد.

در افغانستان حوزه ی مربوط به دریای آمو شامل این سلسله و آب های جاری معروف می باشد، که از شرق بدخشان الی غرب سلسله هندوکش کوه های ذیل ازشهرت زیادی برخوردار است، که عبارت از:

۱- کوه واخان؛

۲- کوه هزار چشمه؛

۳- کوه سفید خرس؛

۴- کوه سر چپه دره ؛

۵- سلسله کوه خواجه محمد در جنوب فیض آباد؛

۶- کوه خشکک؛

۷- کوه مغلان؛

۸- کوه لیچو فرنجل درغرب کوتل سالنگ؛

۹- کوه چونغر درجنوب غرب بغلان؛

۱۰- کوه بابا؛

۱۱- کوه تیر بند ترکستان؛

۱۲- سفید کوه ،فیروز کوه درشمال غرب افغانستان.

دریای های حوزه ی آمو در افغانستان شامل آب های ذیل می باشد:

دریاچه های واخجیر که از غرب و جنوب کول چقمقتین از مناطق یخچالی منبع می گیرند بعدا اسم واخان را گرفته با دریای پامیر وصل می شود، که نقطه اتصال آن (40)کیلو متر درشرق ولسوالی واخان بوده، از اینجا به بعد به نام دریای پنج یاد می شود. از ولسوالی اشکاشم به بعد به استقامت شمال طرف شغنان جریان یافته سپس از درواز به استقامت واخان رفته سمت جنوب را تعقیب می کند؛ تا آنکه به درقد می رسد و از درقد به بعد با پیچ وتاب های زیاد  به سمت غرب به جریان خود ادامه داده از شور تپه، کلدار، حیرتان، قرقین و خم آب می گذرد و در خم آب از همواری های (250) متری خاک افغانستان را به استقامت جهیل آرال ترک می گوید. حوزه ی دریای آمو را نظر به مشخصات هایدروگرافی آن با در نظر داشت توپوگرافی و جیولوجی به سه حصه ی جداگانه تقسیم می نماییم:

۱- جریان علیای آمو ازکول چقمقتین الی درقد؛

۲- جریان وسطی آمو از درقد الی خم آب؛

۳- جریان سفلای آمو از خم آب الی جهیل زرکول. (1: 123-120)

دریای آمو که در یونان باستان به نام اکسس، در لاتین اکسوس و درنوشته های جغرافیه دانان اسلامی جیحون یاد شده است؛ این دریا از آبهای یخچالی پامیر، واخان و آب زرکول که منشاً یخچالی دارد تشکیل شده در این جا به نام دریای پامیر یاد می شود.

معاون دیگر آن دریای واخان است، که از واخجیر وکول چقمقتین منبع گرفته بعد از آنکه از دهکده های لنگر و ده غلامان می گذرد درحصه غربی گاز خان و شرق قلعه پنجه دریای پامیر و واخان باهم یکجا شده دریای واحدی را به نام دریای پنج بوجود می آورد؛ تا جای که دریای کوکچه به آن می ریزد به همین نام یاد می گردد. (3،136:135)

بعد ازآنکه دریای کوکچه به آن می ریزد به نام دریای آمو یاد می گردد. دریای آمو از ناحیه زرکول الی خماب، سرحد سیاسی جمهوری اسلامی افغانستان، تاجکستان، ازبکستان و ترکمنستان را تشکیل میدهد، که تقریباً  یک هزار و دوصدکیلو متر طول دارد. بعد ازآنکه  خماب را ترک می گوید، به استقامت شمالغرب جریان نموده به جهیل آرال می ریزد. طول عمومی این دریا دو هزارو پنج صد کیلومتر از آنجمله یک هزار سه صد کیلو متر آن در خاک ترکمنستان واقع شده است، عرض دریای آمو از منبع الی مصب تغییر قابل ملاحظه می یابد، از نزدیکی های قلعه پنجه عرض آن زیاد شده در حصه درقد حتی به (2000)  مترمیرسد، از درقد الی کلفت بین (1700) و(2000) متر عرض آن در تحول بوده؛ اما در ساحه تاشگذر به (2500) متر بعد از ساحۀ کلفت عرض آن بنابر ساختمان اراضی وسیع می شود، در بعضی جاها حتی به (5000) متر بالغ شده و عمق آب برعکس کم شده به 5،1 و2 متر تنزیلمی یابد.  (14:4)           

دریای آمو همه ساله صدها کیلو متر مکعب خاک افغانستان را در اثر فرسایش از بین برده به ساحه آرال انتقال میدهد و سواحل افغانی را به نفع همسایه های شمالی تخریب می کند، در این مورد نواحی حیرتان و سواحل شمال در حصه ی کندز، مزارشریف و تاشقرغان به این خطر مواجه می باشد، هر گاه سواحل دفاعی در سواحل این دریا اعمار نگردد مردمان این مناطق زمین های زراعتی خویش را از دست خواهند داد.

معاونین دریای آمو در خاک افغانستان عبارت از: دریای کوکچه و کندز است، که با آب های واخان و پامیر تقریباً 40 فیصد آب آمورا تشکیل داده و از لحاظ حجم آب 20 الی 30 فیصد آب آمو را احتوا می کند. معاونین دریای آمو که از ساحل شمالی به آن می ریزد عبارت از: گونت ،دریای وانچو، دریای قزل سو، دریای وخش و دریای کافر نیگان و سرخان.

آب دریای آمو از زرکول الی دشت قلعه از ارتفاعات زیاد گذشته، عرض آن کم وحرکت آب آن سریع می باشد؛ بنابراین با موجودیت تنگنا ها و آبشار های که در این ساحه به ملاحظه می رسد تولید برق آبی را به مقیاس زیاد  دارا می باشد؛ اما در اینجا قابل کشتی رانی نیست از دشت قلعه ی آی خانم به بعد عرض بستر آن اضافه شده سرعت آن نیز تنزیل یافته و به عبور و مرور کشتی های کوچک خیلی مساعد می گردد.(63:6)

دلتای دریای آمو ساحه ی وسیعی را احتوا می کند و مساحت آن به 1100 کیلو متر مربع می رسد در شرایط فعلی عمل آبیاری از دریای آمو در صفحات شمال کشور به خوبی مساعد نبوده؛ اما در آینده با احداث پروژه های برق آبی وپروژه های زراعتی زمینه آبیاری مساعد می گردد. دریای آمو در حصه ی بندر تاشگذر، بندر کلفت و بندر قزل قلعه (شیر خان بندر) مراکز مهم برای صادرات و واردات امتعه ی تجارتی به شمار می رود؛ زیرا از طریق همسایه های شمالی و موضوع ترانزیت آن، راه های اروپایی با این بنادر وصل می گردد.

دریا های که در جریان علیای آمو به آن می ریزد عبارت از: دریای پامیر، دریای تنگی شیوا ،دریاچه ی درواز، دریاچه وانچ آب، دریاچه راغ، دریای کوکچه ومعاونین آن از قبیل کشم، جرم، وردج، انجمن، غوری سنگ، اشکاشم، زیباک، کران و منجان. دریای های که از جمله معاونین چپ دریای آمو به حساب می آید به شمول دریای کوکچه و کندز دریای پلخمری، دریای اندراب، دریای تالقان از سلسله کوه های هندوکش سر چشمه می گیرد. ازساحل جنوب به دریای آمو وصل میگردد.(124:1،126)

۲- حوزه ی آبگیر هلمند: حوزه ی هلمند از طرف شمال سلسله کوه است که خط مرکزی ارتفاعات بلند افغانستان را بوجود آورد است؛ مانند: کوه بابا، سیاه کوه وبه سمت شرق آن گل کوه ولی اراضی مرتفع پکتیا و مناطق شرقی ولایت قندهار و زابل

و حصص جنوبی آن نشیب شمال سلسله کوه چگایی و منطقه شمالی بلوچستان (پشتونستان جنوبی) طرف غرب آن اراضی نسبتاً هموار حصص شرقی دشت لوط ایران، موقعیت دارد.

حوزه ی هلمند شامل آب ریزه ی دره ها و رود های است، که آب آنها به رود  هامون هلمند می ریزند. رود هامون هلمند با موقعیت جغرافیایی خود از چندین هزار سال پیش مأمن اصلی مردم ما بوده و هنوز باداشتن آب فراوان وخاک حاصلخیز خود شرایط مساعد زنده گی مردم را فراهم ساخته برای استقرار و تمرکز بیشتر نفوس بشری امکانات فوق العاده رافراهم ساخته است.

دریای هلمند از جمله ی طویل ترین و بزرگترین دریاهای جنوبغرب افغانستان است، که از منبع الی مصب در خاک افغانستان جریان داشته بزرگترین منبع تولید برق آبی و آبیاری اراضی زراعتی را تشکیل داده است. این دریا از نشیبی های غربی کوه پغمان منبع گرفته از غرب کوتل اونی به فاصله ی یک ونیم کیلومتری آن می گذرد بعداز آن از جنوب گردن دیوال گذشته درحصه دامان کوتل ملا یعقوب سرحد غربی میلان را ترک نموده و داخل ساحه ی جنوبی بامیان می شود. بعداز آنکه ولایت بامیان را پیمود در ولایت ارزگان با معاونین دیگر خود به استقامت ده راود به حرکت می افتد در ساحۀ بند کجکی عرض دره ی آن وسیع شده ساحه ی بزرگ ذخیره ی آب را به منظور تولید برق آبی تشکیل میدهد. بعد جانب لشکر گاه جریان یافته در سرزمین های نیمه صحرایی قوس بزرگی را در حصه درویشان و چار برجک بوجود می آورد. در حصه کمال خان ولایت نیمروز سمت شمال را اختیار می نماید بعداً در حصه ی خوابگاه و کنگ در امتداد سرحدات کشور با انحنا ها و قوس های مختلف به جریان خود ادامه داده به شاخه های متعدد درحصه ی دلتای خود منشعب می شود.

طول این دریا بین حاجی گک و بند کهک درجنوب زرنج (14000) کیلو متر می رسد. از آنجایی که قسمت بیشتر جریان علیای هلمند درسر زمین کوهستانی واقع شده؛ بنابران از کوتل اونی الی بند کجکی جریان آن خیلی سریع و دره ی آن کم عرض است. در حصه کوتل اونی و غرب پغمان سرچشمه اول دریای هلمند به 3800 و3900 متر ارتفاع قرار دارد درحصه بند کهک به 480 متر تنزیل می یابد. به این ترتیب بین کوتل اونی و بند کهک اختلاف ارتفاع بستر دریا نیز به ملاحظه میرسد. ولی در حصه گرشک و هامون هلمند عمل تخریبات اراضی توسط آب کمتر صورت می گیرد.(41:1)

جریان آب هلمند نا منظم است چون آب آن از نقاط مرتفع منبع می گیرد رژیم متفاوت و غیر منظم دارد. در فصل بهار الی اوایل تابستان آب آن طغیانی اما در وسط و اخیر تابستان الی اوایل ماه های خزان مقدار آب کم میشود. یعنی بین 60 و2000 متر مکعب در یک ثانیه در طول سال تغییر می یابد.

علاوه از رود هلمند و معاونین آن بعضی رود های دیگر مربوط این حوزه چون ادرسکن (هاروت) که از نشیبی جنوبی انتهای غرب سیاه کوه سرچشمه میگیرد و از منطقه سبز وار یا شیندند و انار دره گذشته آب خود را به این هامون می رساند فراه رود، که آب خودرا از نشیبی جنوبی سیاه کوه گرفته از منطقه ی دولت آباد به فراه عبور نموده از جوار فراه و قریه لاش جوین گذشته به غرب قریه ی فیض آباد به هامون می ریزد. هم چنان رود خاش یا خاشرود که از حصص جنوبی سیاه کوه منبع گرفته از دلارام می گذرد بعد از عبور از قریه ی خاش به جریان خود ادامه داده به قریه ی چخانسور می رسد و به هامون می ریزد.(69:5)

۳-حوزه ی دریای کابل: حوزه کابل با ارتباط شبکه های آب و دریای که درآن جریان دارد از طرف شمال توسط سلسله کوه هندوکش احاطه شده و از ارتفاعات3900 الی4500 متر دریای پنجشیر، دریای غوربند، دریای الیشنگ، دریای الینگار و دریای کنر منبع می گیرد. از طرف غرب مرتفع ترین ساحه ی آبگیر آن را اونی در جنوبغرب سلسله کوه پغمان تشکیل میدهد، که دریای اصلی کابل از آن سرچشمه می گیرد.

حوزه لوگر، مناطق خوگیانی و سپین غر، صفحات جنوبی حوزه ی کابل و تورخم ساحه ی شرقی حوزه کابل را احتوا می کند.

ساحه ی عمومی حوزه آبگیر دریای کابل به 75390 کیلو مترمربع می رسد، که باعث شادابی و سرسبزی منطقه شده ، انکشاف فعالیت های زراعتی و برق آبی را در ساحات مختلف بوجود آورده و باعث استقرار بیشتر نفوس در این حوزه گردیده است، طول دریای کابل در خاک افغانستان460 کیلو متر بوده به فاصله 140 کیلو متر دیگر درسرزمین پشاور امتداد می یابد و در حصه اتک به دریای سند اتصال می شود، به این سبب آب های دریای کابل و حوزه کابل را به نام حوزه ی سند یاد می نمایند.

معاونین که از سمت شمال و غرب آن جریان دارد دارای آب نسبتاً بیشتر بوده بارنده گی های موسمی وبرف های نقاط مر تفع بالای حجم آب آن تاثیر وارد می کند. از دریای حوزه ی کابل هم به خاطر آبیاری اراضی زراعتی و هم به تولید نیروی برق آبی استفاده صورت می گیرد.

رود کابل ابتدا در اثر یکجا شدن آب در ه ی سنگلاخ و دره سرچشمه به وجود می آید در دره اونی کوه پغمان از رود خانه هلمند جدا می شود سپس جلگه میلان را آبیاری نموده از ولسوالی چهار ده وارد شهر کابل می شود درچهلستون بارود خانه پغمان وارد شینه با رود لوگر وصل می شود. در جلگه سروبی با رود خانه پنجشیر ملحق شده به جلگه جلال آباد می ریزد در اینجا با رود کنر ملحق شده از با سول دکه داخل علاقه آزاد افغان های مهمند می گردد. رژیم آب دریای کابل را به سه مرحله ی متمایز تقسیم می کنیم.

۱- مرحله اول از منبع اصلی دریای کابل الی منطقه اتصال آن دریای پنجشیر؛

۲- مر حله دوم از ساحه اتصال دریای پنجشیر و دریای کابل الی ساحه اتصال دریای کنر به دریای کابل؛

۳- از نقطه ی اتصال دریای کنر الی سرحد پشتونستان در ناحیه تورخم.

معاونین که از سمت چپ به دریای کابل می ریزد عبارت از: دریای غور بند دریای سالنگ، دریای پنجشیر.

معاونین که از سمت راست به این دریا می پیوندد به مقدار و اندازه حجم آب آن می افزایند. عبارت از: رود لوگر، سرخرود و رود هزار ناو.

۴- حوزه آبگیر هریرود و مرغاب: هریرود در صفحات شمالغرب و غرب کشور باعث فعالیت های زراعتی و استقرار نفوس در حوزه هرات شده حوزه آبگیر آن معادل 39300 کیلومتر مربع و طول آن 850 کیلو متر می باشد.

دریای هریرود به شکل طولانی از شرق به غرب جریان داشته از نقاط مرتفع لعل و سر جنگل از دره های (خوک کشته و سپیبی آو) منبع می گیرد از ارتفاع 3900 الی 4000 متری این ناحیه ساحه ی آب بخش هریرود و بند امیر بوده ولایت غور را از بامیان جدا می سازد. معاونین اولی هریرود عبارت از دریای لعل وسر جنگل بوده در حصه دولت یار باهم یکجا شده به طرف چشت و اوبه جریان می کند. بعد از طی کردن فاصله 34 کیلو متری به استقامت غرب اوبه در نزدیکی مارده دریای دیگری به نام تگاب اوشلان که از سیاه کوه منبع می گیرد به آن وصل می گردد، این دریا 260 کیلو متر طول دارد در ساحه شرق هرات دریای کرخ که از جمله معاونین ساحل راست آن بوده از نشیبی های سفید کوه و بند سبزک منبع گرفته طول آن 95 کیلو متر می باشد.

هریرود از جمله دریاهای مهم وبزرگ حوزه آمو است بین سلسله سفید کوه و سیاه کوه از شرق به غرب جریان نموده از منبع الی دهکده های کوهسان طول آن 560 کیلو متر است. از دهنه ذوالفقار به بعد خاک کشور را ترک نموده سرحد مشترک جمهوری اسلامی ایران و ترکمنستان را الی سرخس تشکیل داده در ریگستان های ترکمنستان جذب می گردد.

رود مرغاب:

مرغاب از جمله رود خانه های مشهور کشور ما بوده، که نمی تواند آب خود را به آمو برساند این رود به شمول معاونین خورد و بزرگ خود مناطق مختلف ولایت بادغیس را آبیاری می نماید. طول آن 800 کیلو متر از آن جمله (450) کیلومتر آن در خاک افغانستان جریان دارد. و از ارتفاع 2500 متری نشیبی غرب کوه حصار که در انتهای شرقی سلسله فیروز کوه و تیر بند ترکستان موقعیت دارد سرچشمه می گیرد در حصه بالایی این رود منطقه چغچران موقعیت داشته در این منطقه جریان این رود بسیار سریع بوده مردم از آن استفاده کرده نمی تواند.

از قریه شاه شهید به بعد سمت خودرا به جانب شمالغرب تغییر داده در حصه ی بالا مرغاب و ماروچاق زمین های هموار و وسیع را شاداب می سازد.(44:9)

۵- حوزه دریای شمال: دریای بلخاب از جمله دریاهایی است، که به آب آمو رسیده نمی تواند، معاونین آن عبارت از: دریای دایمیرداد، رود بند امیر و دریاچه امرخ، که اولاً دریاچه ها به استقامت بلخ جریان داشته بعد ازآن در منطقه دره ی ده دادی سمت چار بولک و آقچه را اختیار نموده و در جنوب آقچه در دشت های خانقاه جذب می گردد.(89:7)

دریای بلخاب در تاریخ ارزش زیاد داشته و پر نفوس ترین مرکز مدنیت را تشکیل می دهد و اضافه از 25200 کیلو مترمربع ساحه را احتوا می کند.

مردم این سر زمین به منظور آبیاری هجده نهر بزرگ را تنظیم نموده بودند، که این نهر ها باعث سرسبزی و شادابی مزار شریف و اراضی زراعتی مجاور آن گردیده بود که فعلاً اکثر آنها فاقد آب می باشد.

دریاهای که مربوط حوزه دریای شمال است عبارت از: دریای شیرین تگاب و میمنه که این دریا از نشیبی های تیر بند ترکستان منبع گرفته به دشت های قرغان اندخوی جذب می گردد. دریای سفید از سلسله کوه های تیربند ترکستان سرچشمه گرفته و با یکجا شدن آب دو  دره، رود سرپل و دره ی کاکن در حصه ی سرپل زیاد شده به ولایت جوزجان می رسد.(44:9)

دریای قیصار این دریا با یکجا شدن آب چندین دره ی خورد که از نشیب های ملایم شمال تیربند ترکستان منبع می گیرد. آب قیصار و دیگر دره ها که به آن ملحق میگردد رژیم سیلاب دارد در ایام بهار طغیان می کند و در تابستان و خزان تنها آثار وعلایم جریان آب دیده می شود.

دریای شبرغان نیز از کوهستان های سرپل منبع گرفته از شهر شبرغان می گذرد دریای شبرغان نسبتاً کوتاه بوده، بعد از آنکه در مسیر خود باعث سر سبزی و شادابی بعضی مناطق گردیده در ریگستان های شمالشرق شهر شبرغان جذب می گردد.(67:6)

نتیجه گیری:

از برگه های نوشتاری مقاله هذا چنین نتیجه گرفته میشود، که موجودیت سلسله جبال ها در افغانستان نقش  مهم در ایجاد حوزه های آبی داشته در صورت استفاده و بهره برداری درست از این ثروت طبیعی، پیشرفت های شگرفی را در عرصه زراعت، مالداری و انرژی برق خواهیم داشت، از سوی دیگر جمع آوری اطلاعات علمی در رابطه به موضوع فوق الذکر و تهیه و نگارش مقاله علمی – پژوهشی گام مؤثر در راه غنامندی علمی نیز محسوب میگردد.

افغانستان سرزمین کوهستانی است، که 63 درصد سطح اراضی آن توسط چین خوردگی ها و شکستگی های عظیم پوشش یافته، که همین عوارض طبیعی و صعب العبور بودن راه ها، شیوه های زنده گی متفاوتی را در افغانستان به وجود آورده است. کوه ها به مثابه سد های طبیعی هستند، که جریان هوای سرد و مرطوب کره زمین در برخورد با آن ها به بالا رانده شده و درنتیجه سرد متراکم گردیده، سبب باریدن برف و باران می گردد، که این باران ها از شکاف ها و حفره ها به عمق زمین نفوذ نموده و یا به شکل برف در قلل و ارتفاعات کوهستانی ذخیره شده، امکان جریان جوی بار ها و رود خانه  ها را به وجود می آورند.

 بنابر این گفته می توانیم که در تمام نقاط کره زمین به خصوص افغانستان کوه ها منبع بزرگ و ذخایر دایمی جریان دریا ها بوده، که در طول سال در دامنه های کوه پایه ها و دشت ها سبب جریان آب گردیده و نواحی مختلف این سرزمین را سیراب می سازد؛ بناء افغانستان با نقاط مرتفع،  سرد برفگیر خطه یی است در حاکمیت کوه های شامخ و بلند؛ مانند: کوه هندوکش، کوه بابا، فیروز کوه، سلیمان کوه، سفید کوه، سیاه کوه وغیره که نبض سر سبزی و شادابی دره هایش را در اختیار دارد و درحدود 200 رود خانه ی فصلی و دایمی از انباشت بلور های سپید و ستاره یی شکل برف درقلل مذکور تغذیه می شوند.

 در مجموع رود خانه ها و آب های افغانستان به پنج حوزه آبگیر، وتعداد از جریان های کوچک آبی از جمله: حوزه آمو دریا، حوزه هریرود – مرغاب، حوزه هلمند، حوزه کابل ( ایندوس) و حوزه ی آبریز شمال و رود های؛ مانند: کوکچه، بلخ، کندوز، مرغاب، هریرود، کابل غوربند، سالنگ، پنجشیر، فراه رود، ادرسکن، خاشرود، غزنی، نهاره وغیره می باشد.

 

 

 

پیشنهاد ها:

  1. پیشرفت و ترقی در تمام جوامع بشری مدیون تحقیقات علمی و اکادمیک محققان آن بوده؛ زیرا همه مشکلات و نارسایی ها در یک منطقه در اثر تحقیقات علمی شناسایی گردیده، از این رو پیشنهاد میگردد؛ تا زمینه تحقیقات علمی در همه بخش ها به خصوص در بخش های جغرافیایی بیشتر فراهم گردد.
  2. نتایج و یافته های تحقیقات علمی به عنوان راهکار های مناسب در عرصه های مختلف به مسؤولین ذیصلاح محول گردد؛ تا توجه مبذول بدارند .
  3. نظر به مشکلات موجود در روند سیاسی کشور، سالیان متمادی است، که از منابع طبیعی افغانستان به وجه احسن استفاده صورت نگرفته است، مجال آن میسر نشده تا منابع و مسیر جریانات دریاهای کشور کنترول گردد، آب یک تعداد از دریا های کشور از مرز سیاسی خارج گردیده  وارد خاک ممالک همجوار می شود، بناء توجه مسؤولین ذیصلاح به آن یک امر ضروری پنداشته میشود .
  4. دامنه های سلسله جبال ها در نواحی مختلف افغانستان مملو از گیاهان مفید بوده، که به امراض گوناگون مؤثر و شفا بخش میباشد، با در نظر داشت امکانات دولتی باید از آن استفاده درست صورت گیرد .
  5. همچنان مشکلات کمبود آب های زیر زمینی روز به روز در حال افزایش بوده؛ بناء جهت استفاده از آب های جاری افغانستان باید سدها، ذخیره گاه های آبی و کانال ها اعمار گردد واز آب های جاری در کشور استفاده درست صورت گیرد.

مآخذ

  1.  احمدی ، میر هارون . (1390) . جغرافیای فزیکی افغانستان . کابل : انتشارات نامی.
  2. احمدی ، میر هارون . (1386) . جغرافیای اقتصادی افغانستان .کابل : انتشارات وزارت تحصیلات عالی.
  3.  ادیب ایاس ، محمد کریم . (1388) . جغرافیای کامل و مؤثر. بغلان : شهر جدید.
  4. رحمتی ، محب الله . (1999) . اختصاری ازجغرافیای عمومی افغانستان. پشاور: انتشارات گل حاجی پلازا.
  5.  صافی ، لطف الله . (1379) . جغرافیای عمومی افغانستان . پشاور : سیار اریک.
  6. عارض ، غلام جیلانی . (1386) . جغرافیای طبیعی افغانستان . کابل : انتشارات پوهنتون.
  7.  عارض ، غلام جیلانی . (1383) . دریا های افغانستان . پشاور : سیار اریک.
  8. عظیمی ، محمد عظیم . (1390) . بنیاد های جغرافیای اقتصادی افغانستان . کابل : انتشارات خراسان.
  9. عظیمی ، محمد عظیم . (1383) . جغرافیای افغانستان . کابل : انتشارات محقق .
  10.  عظیمی ، محمدعظیم . (1391). اکتوریزم در افغانستان. کابل: انتشارات صبح امید.

 

     

 

 

 

                    استفاده از نقشه های مفهومی درآموزش کیمیا دردوره متوسطه         ·

 

پوهندوی محمود محلی عضو کادر علمی دیپارتمنت کیمیا پوهنحی تعلیم وتربیه

خلاصه:

آموزش وپرورش یک عملیه، دوامدار در طول حیات انسانی بوده، که از بدو خلقت تاحال به شکل پیگیر ادامه داشته ودر آینده هم خواهد داشت‌؛ زیرا انسان یک موجود متفکر بوده وهمواره سعی و تلاش نموده تا راه و روش زندگی بهتررا جهت تداوم و بقای حیات سعادتمندانه بیاموزد، نزول کتب آسمانی به خصوص قرآن عظیم الشان قدسیت وظیفه معلمی را به عنوان یک وجیبه بیان نموده است، به همین اساس یاد دهی وآموزش  در جهان امروزی در صدر همه برنامه های زنده گی بشریت قرار دارد. اینجاست که میگویند موقف وجایگاه ارزشی هر یک از جوامع بشری منوط به اندازه علم ودانش، سیستم تعلیم وتربیه به طورعام وخاصتآ ارتباط به شیوه یا میتود و وسایل تدریس آن جامعه میباشد.

پیشرفت علم ودانش و گسترش روز افزون نیازمندی های عصروزمان افراد جامعه را وادار به رفع آن نیازمندی میسازد. رفع نیازمندی هدف است. رسیدن به هدف راه، روش، اصول و طریقه یی دارد. این اصطلاحات را در لاتین میتود میگویند .اصطلاح میتود اکنون در ادبیات کشور عزیز ما هم شناخته شده ومعمول گردیده است . طوریکه تذکر داده شد رشد وترقی تمدن یک کشور ارتباط مستقیم با میزان علم ودانش وسیستم تعلیم وتربیه آن کشور دارد. واقعا" در کشوریکه اساس تعلیم وتربیه آن در همه سطوح تحصیلی بر مبنای دساتیر علمی عصرو زمان استوار نباشد، طبعأ کم وکاستی های در سطح فکری علم ومعرفت آنها به ملاحظه میرسد.

بنأً یکی از اهداف مهم و اساسی دراین مقاله، دگرگونی در شیوه تدریس علوم انسانی بوده است، و این امر مهم مستلزم بررسی منابع علمی موجود در رابطه به موضوع فوق با درنظرداشت دیدگاه و نظریات روانی تربیتی میباشد .

مقالۀ حاضر در برگیرندة مفاهیم چون نقشه های  مفهومی، پیشرفت تحصیلی،آموزشی معنا دار بوده که با توجه به نظریات مختلف ارائه شده توسط دانشمندان برای سهولت و بهبود  در امور تدریس و آموزش با استفاده از نقشه مفهومی میباشد، البته سعی به عمل آمده؛ تا باتوجه به مهمترین مطالب مورد نیاز برای شاگردان  پرداخته و به روش های جدید و فنون نوین تدریس نیز توجه صورت گیرد، باید خاطر نشان ساخت که امروز نظام های آموزشی دستخوش تغییرات و تحولات در بخش های مختلف بوده و این تغییرات مبتنی بر پیشرفت جوامع بشری در عرصه های مختلف از جمله تکنالوژی میباشد، یکی از طریقه های تدریس ،استفاده از نقشه های مفهومی در آموزش کیمیا بوده، که در ذیل به آن پرداخته شده است .

از اوایل دهۀ 1970 میلادی که برای نخستین بار ژوزف.دی. نواک موضوع نقشه مفهومی (Implication maps)را بنیانگذاری کرد، تا به امروز ابعاد متفاوت از این دیدگاه در مطالعات وتحقیقات مورد بررسی قرار گرفته است وهر بار زوایایی تازه از اثربخشی استفاده آن آشکار شده است، میتود نقشه مفهومی که بر پایه دیدگاه ساخت گرایی و با الهام از نظریه آموزش معنا دار آزوبل  ( Azoble )بنا نهاده شده است، با بر قراری ارتباط منطقی میان مفاهیم ذهن شاگرد، ضمن ایجاد شرایط یک آموزش فعال، زمینه را برای دستیابی شاگردان به نوعی یادگیری معنا دار فراهم می کند.

دراین تحقیق با تهیه یک روش تدریس عملیاتی برای مفاهیم ازجای بیرون کشیدن ساختمان اتم را  بر مبنای نقشۀ مفهومی ونقشۀ کشی مفهومی، تأثیرات این میتود در افزایش اندازه پیشرفت تحصیلی شاگردان و دستیابی آنان به آموزش معنا دار بررسی شده است. تجزیه وتحلیل نتایج به دست آمده، تفاوتی معنا دار را میان نمرات امتحان گروپ های تجربی وکنترولی وهمین طورمیان نمرات امتحان گروپ های دختران نسبت به پسران در گروپ های تجربی وکنترولی نشان داد. با توجه به اینکه طراحی سوالات امتحان براساس سطوح آموزشی معلومات بلوم( ( Blome انجام گرفته بود. از تجزیه وتحلیل نتایج پاسخ های امتحان، تفاوت معنا دار در میزان دستیابی شاگردان به سطوح بالای بلوم (تجزیه و تحلیل، ترکیب، ارزشیابی) در گروپ های تجربی وکنترولی مشاهده شده است. همچنین طی انجام یافتن این تحقیق، مهارت شاگردان در ترسیم نقشه های مفهومی، نسبت به آغاز، پیشرفتی قابل توجه داشت. بررسی نتایج این تحقیق و تحقیقات کاربردی دیگر دراین حوزه ازتأثیرات فوق العاده این شیوۀ آموزشی در پروسه یاد دهی-آموزشی وقابلیت گسترش آن در آموزش دروس نشان داده میشود.

کلمات کلیدی: ساخت گرایی، نقشه مفهومی، پیشرفت تحصیلی، یادگیری معنا دار.

مقدمه:

در دهه های اخیر،علم کیمیا به طورچشمگیری پیشرفت داشته ویکی ازمهیج ترین تحولات آن درسال های اخیر گسترش کیمیا درجهان است.این شناخت محیطی ،آموزشی،اقتصادی ،فرهنگی اجتماعی وسیاسی کشورهای جهان را تحت تاثیرقرارمیدهد.کیمیا ومحصولات کیمیاوی بخش جدا ناپذیری ازاقتصاد کشورها می باشند! ولی باپیشرفت کشور های درحال رشد آسیب پذیری مردم ومحیط زیست افزایش یافته است. در عکس العمل به این نگرانی ها، جهت بهبود بخشیدن نظام آموزشی، شیوه های تدریس و برنامه ریزی های آموزشی مورد توجه قرار گرفته است. درعین حال، بسیاری از شیوه های آموزشی مورد قبول، تأثیر گذار از میتود های تدریس گذشته و مبتنی بر دید گاه های سنتی سابق که اساس، تدریس، انتقال واقعیت ها و اطلاعات شاگردان  می دانند ( مانند پر کردن گلاس خالی ) در حالی که روشهای فوق دررشد استعداد و توانایی های که شاگردان برای زنده گی روزانه خود به آنها نیاز دارند، ناموفق بوده است. بر خلاف دیدگاه ها و نظریات پیشین، نظریات جدیدی رواج یافته است، که درآموزش در  تربیت شاگردان " فکور " تآکید دارد. از جمله آنها یکی نظرساخت گرایی (Constructivism )است[15:8].

با توجه به موضوعات فوق الذکر، مسأله یی که در این تحقیق با آن روبروهستیم کاربرد نقشه های مفهومی در پروسه یاددهی- آموزش درو س کیمیا است، سعی بر این است؛ تا در این تحقیق روشن شود که نقشه های مفهومی تا چه حد می توانند در افزایش شاخص های پیشرفت تحصیلی شاگردان مؤثر واقع گردند.

اغلب شاگردان از روش های صحیح مطالعه بهره گیری بیشتر و بهتر از ظرفیت های خود معلومات و آگاهی کافی ندارد، به این ترتیب اکثر آنها بیشتر وقت خود را صرف یادگیری سطحی و طوطیوار می کنند. آموزش که اغلبآ با گذشت زمان کوتاه بعد از امتحان فراموش می شود. بدون شک ، اگر شاگردان از ابتدای شروع آموزش های رسمی با ابزار آموزش معنا دار آشنا شوند و همسو با این میتود ها خود رابرای شرکت در امتحان آماده سازند ، صرفه جویی در هزینه های آموزش و پرورش کشور به عمل خواهد آمد و شاگردان نیز مؤفق  خواهند شد! تا از سرمایۀ خدا دادیی خود به نحوه بهتر بهره برداری کنند.

معلمان و شاگردان می توانند هم زمان، از مزایای استفاده از نقشه های مفهومی بهره مند شوند، بهره گیری از نقشه مفهومی در تدریس معلمان کمک می کند که نسبت به مفاهیم کلیدی آگاهتر و حساستر باشند و همچنان  روابط میان مفاهیم را تشخیص دهند، این امر موجب می شود که معلم بتواند یک تصویر کلی واضح از موضوعات و روابط میان آنها به شاگردان خود ارائه دهد . 

علاوه بر این استفاده از نقشه مفهومی به معلم کمک می کند! تا به ارزیابی میزان پیشرفت شاگردان بپردازد و استفاده شاگردان از نقشه های مفهومی سبب تقویت درک  آموزش بهتر آنها می شود، نقشه مفهومی موجب تجسم مفاهیم کلیدی و همچنین خلاصه کردن مفاهیم و روابط میان آنها می شود، از این رو پروسه ی آموختن و یاد آوری تسهیل می شود.

یکی از میتود های آموزشی نوین که ریشه در فلسفه ساخت گرایی دارد ، نقشه مفهومی است، از نقشه های مفهومی می توان ، در تمام مراحل آموزش، از طرح و تهیه محتوا و برنامه درسی گرفته؛ تا مرحله اجرا و ارزشیابی آن استفاده کرد[65:2].

 در روانشناسی به آموزش همراه با درک وفهم یعنی فهمیدن آنچه مطالعه می شود. آموزش معنادار می گویند، در این دیدگاه، آموزش پروسه ی  پویا و درونی است که طی آن شاگردان فعالانه با ارتباط دادن اطلاعات جدید با آنچه قبلآ آموخته اند، اقدام به ارتقای سطح دانش می کنند لذا ، چنین تصور می شود که دانش وابسته به شاگرد است، ساخت گرایی بر اهمیت ارتقای سطح دانش از طریق ارتباط دادن پیش آموخته های جدید تآکید می ورزد، در این نظریه ، ارتباطی بین آموزش پیشین و جدید جستجو گردیده و این نقشه های مطرح شده یا نقشه های ذهنی خود را می سازند و در آموزش جدید این نقشه های ذهنی بازنگری، گسترش و بازسازی می شوند[45:6].

جریان آموزش در شرایط کنونی ایجاب میکند تا معلمان از شیوه های مختلفی که درجهان معاصر متداول است، آگاهی داشته باشند، در موقع تدریس علوم با استفاده از تکنالوژی تعلیمی وتربیتی معاصر در پروسه تدریس از روشهای مختلف استفاده به عمل آورند. چنانچه برای همه مبرهن است که مطالعه وبررسی هریک از علوم ، فنون ، دارای اصول ، روش ومیتود های مخصوص خود بوده، که با استفاده از روش های مؤثر میتوان جریان افهام وتفهیم را سهلترساخته، زمینه یاد دهی بهتر را فراهم نموده و نتیجه مطلوب را بدست آورد. از همین رو اهمیت وضرورت استفاده از نقشه های  مفهومی در آموزش این است که معلمان  بتوانند با استفاده از این روش به وجه احسن پروسه یاد دهی آموزشی را بهبود بخشیده و قوه درک بهتر را در شاگردان تقویت نمایند.

مهمترین اهداف تحقیق در رابطه به بیان استفاده از نقشه های مفهمومی در آموزش این است، باید اقرارواعتراف نمود که تدریس عبارت ازانتقال دانش ازمعلمان به شاگردن نیست؛ بلکه استفاده از دانش حاصله بصورت عملی در زندگی روز مره  میباشد؛ تا باشد بعد ازکسب دانش به خاطرتعمیل بهترآن درجامعه به موانع روبرو نگردند.مهمترین وظیفۀ دیگر تدریس عبارت ازتحقیق شیوه ها،میتودهای تحقیقاتی در آموزش بوده وشیوۀ انتقال دانش کسب شده را تبارز داده باشد؛ اما جهت رعایت نمودن و تحقق اهداف فوق الذکر باید انتخاب مواد درسی مطابق به سن، استعداد، قوۀ برداشت شاگردان صورت گرفته، ازجدید ترین میتود تدریس استفاده صورت گیرد .

مواد و روش:

 روش کاردراین تحقیق، کتابخانه یی بوده، که آمار و اطلاعات با در نظر داشت میتود ها و اصول اکادمیک، از منابع و مآخذ معتبر علمی  جهت غنامندی به طور منظم و به صورت دقیق جمع آوری گردیده و با روش علمی به تجزیه و تحلیل پرداخته شده است .بخش تیوریک این تحقیق بامطالعه کتب ،    پایان نامه هاومنابع معتبرعلمی تکمیل گردیده وفرضیه های تحقیق طرح ومتغیر مستقل ووابسته آن مشخص گردیده است . متغیر مستقل عبارت ازروش های اجرای کار لابراتواری که شامل رشد مهارت ها،تسهیل کننده آموزش ،درک عمیق مفاهیم وتوانایی تحقیقی بوده، که بالای متغیروابسته آموزش مفاهیم تاثیرگذاراست . همچنان دید گاه ها و نظریات محققین پیرامون موضوع تحت عنوان استفاده از  نقشه های  مفهومی در آموزش جهت تهیه و نگارش این مقاله علمی – تحقیقی در نظر گرفته شده است.

 

نقشه مفهومی:

نقشه های مفهومی در سال 1972 در جریان برنامه تحقیقی نواک در دانشگاه کرنل  به میان آمد، این نظر بر اساس روانشناسی دیوید آزوبل طراحی شده بود، نظریه اصلی در روانشناسی دیوید آزوبل این است که آ موزش با بر قراری ارتباط میان مفاهیم و موضوعات جدید و مفاهیم موجود بنیانگذاری شده در ساختار مفهومی شاگردان  اتفاق می افتد[18:7].

ازحدود سال 1976 تا به امروز یعنی بیش از سی سال است که ژوزف نواک نظریه نقشه های مفهومی را مطرح کرده است. پژوهشگران ابعاد گسترده ازاین نوع نظریات  راهبردی را طی تحقیقات وبررسی های سودمندانه خود معرفی کرده اند. با توجه به پیشینه پژوهشی ادبیات نقشه مفهومی متوجه می  شویم که استفاده از آن درزمینه مسائل تربیتی َ، غالبا" پیامد های مثبتی نیز داشته است نقشه مفهومی از دیدگاه های روزمره آموزشی قسمی که ازسال (2004) .انجمن شناخت انسان و ماشین آمریکا (IHMC) به سرپرستی ژوزف نواک وآلبرتو کاناس هردو سال یک بار سیمنار نقشه کشی مفهومی را برگزارمی کند که درآن جدید ترین مقالات علمی از پژوهشگران تمام نقاط جهان درباره نقشه های مفهومی ونقشه کشی مفهومی بررسی می شود، ( درسال 2004 دراسپانیا، درسال 2006 در کاستاریکا، درسال 2008 درفنلاند ) این سیمنار دلالت براقبال کشور ها و کارآمدی این دیدگاه درپاسخگویی به ضرورت های آموزشی آنها دارد. ( هارتون وهمکارانش  1993) .

درآخر تحلیل مطالعه کیفی به این نتیجه رسیدند، که در مجموع نقشه مفهومی تا ثیرات مثبت هم برپیشرفت تحصیلی وهم برنگرش افراد دارد هینزفری ونواک درسال(1990) ازنمرات آموزش سنجش تحصیلی به عنوان شاخص ازتوانایی تحصیلی استفاده کردند. آنها به این نتیجه رسیدند شاگردانی که نمرات بلند د راین امتحان گرفته اند، نسبت به شاگردانی  که نمرات پایینی کسب کرده اند، با استفاده از نقشه مفهومی بیشتر استفاده کرده اند .

 آزوبل یکی از روانشانسان طریقه  کشتالت است، در نظر او هر یک از رشته های علمی دارای ساختمان واحد ومرام مفهومی است که مفاهیم و مطالب عمومی و کلیتر در رأس مرام قرار دارند، هر چه به قاعده نزدیکتر می شویم مفاهیم خاص تر می شود، درآموزش باید تلاش شود که ابتدا مطالب کلی تر سپس به ترتیب مطالب جزئی آموزش داده شوند به این ترتیب ، در ذهن شاگردان ، سازمانی شناخت شکل می گیرد که آزوبل آن را سافت شناختی می نامد، او با توجه به  ساخت شناختی، مدل آموزشی  معنا دار را بیان کرد و معتقد بود، مطلب جدید که تدریس می شود، زمانی یادگرفته می شود که در ساخت شناختی، جای منطقی خود را پیدا کند و مانند یک حلقه جدید و حلقه های مفاهیم قبلی ارتباط یابد،آزوبل نظر ازقبلا" سازماندهی شده را بحیث راهی برای کمک به شاگردان ، به منظور ارتباط دادن نظریات شان با مطالب یا مفاهیم جدید باشد، پیشنهاد کرده است، از دید آزوبل ازقبل سازماندهنده می تواند موضوعات رابه صورت شفاهی یا ترسیمی عیارسازد   ، در هر دو صورت پیش سازمان دهنده، به منظور فراهم کردن آموزش اطلاعات جدید را تأمین می کند، طرح ریزی شده ست آزوبل معتقد بود که آموزش  از بالا به پایین یا از کل به جز پیش می رود .

شواهد بسیار مبتنی بر برتری استفاده از نقشه های مفهومی به صفت  یک وسیله خوب آموزشی مناسب نسبت به شیوه های سنتی درتحقیقات زیاد دیده شده که در بررسی زوایای مختلف نقشه های مفهومی وجود دارد و  بجاست که در آموزشی نظام کشور ما نیز در بهره گیری از این راهبرد آموزشی گام های مؤثر بر داشته شود، با وجود اینکه برتری این روش به اثبات رسیده است، با این حال نباید این گونه تصور کرد که با استفاده از نقشه های مفهومی میتوان همه مشکلات آموزشی و نظام آموزشی کشور را با آن بر طرف کرد، در واقع ، این راهبرد ابزار جادویی برای بر طرف کردن تمام نواقص  نیست.

طوریکه قبلا تذکر گردیده است، نقشه های مفهومی در سال(1972 )در جریان برنامه پژوهشی نواک ، در دانشگاه کرنل به وجود آمد. جایی که نواک در حال پیگیری تغییرات در درک وفهم شاگردان از علوم بود. درجریان این مطالعه، نواک وهمکارانش با بسیاری ازشاگردان  مصاحبه کردند وپی بردند که تشخیص تغییرات خاص در درک وفهم آنها از مفاهم علوم با آزمودن رونوشتهای این گفتگوها کاری دشوار است؛ تا اینکه ارائه نظرشاگردان به شکل یک نقشه مفهومی معلوم شد . پس یک ابزار جدید وکار آمد نه فقط برای استفاده در این تحقیق ؛ بلکه برای بسیاری از کارهای دیگر آموزش علوم به وجود آمد (نواک، 2006).

به عباره دیگر کلی، نقشه مفهومی ابزار ترسیمی برای سازماندهی و ارائه اطلاعات است. این نقشه شامل مفاهیمی است که در دایره ها یا جعبه های محصور شده و با خطوط  ارتباط دهنده وتاثیر  دار  در ساختمان منظم با سلسله مراتبی مطابق برساختمان هرمی مغز در آموزش  ، به هم مرتبط شده اند (نواک و گوئین 1984).

 نقشه مفهومی ارائه منظم کلمات کلیدی است، به قسمی که شاگرد موضوعات ومفاهیم مهم یک متن را تشخیص می دهد سپس این موضوعات را در الگویی معنادار ودارای سلسله مراتب سازمان می دهد و از آن با موفقیت استفاده می کند استفاده از نقشه های مفهومی به شاگردان اطمینان خاطری از محتوا می دهد، به طوری که احساس می کنند به اطلاعات تسلط کافی پیدا کرده اند، برای نمونه با ارتباط دادن اطلاعات نقشه به آموخته های قبلی، اطلاعات جدید به سهولت با چارچوب  دانشی شاگردان  یکپارچه می شود. (مصر آبادی، 1385).

 در یک آموزش منظم، قبل از اینکه تدریس مطالب شروع شود، نقشه های مفهومی به مثابه یک روش ارائه ساختار محتوا درس به کار می رود. به عبارت دیگر قبل از شروع درس جدید ، ارائه نقشه مفهومی نقش ازقبل سازماندهی شده  را بازی می کند، همچنین، پس از ختم آموزش، معلم با ارائه نمودن  نقشه مفهومی یا شاگردان با تعیین نقشه مفهومی خلاصه یی از آنچه را یاد گرفته شده است، برای شاگردان فراهم میسازد. در چنین شرایطی، مطالب جدید به شمول مطلب کلی تر قرارمیگیرند و آموزش معنادار به آسانی انجام می پذیرد. (نواک، 2006)[47:5].

لی ونلسون در سال ( 2005 )درتحقیقی به بررسی اثرات دو راهبرد ارائه نقشه های مفهومی ازقبل آماده شده وتهیه نقشه های مفهومی برعمل کرد حل مسله شاگردان  پرداخت. همچنین دراین تحقیق تاثیر سطح دانش قبل از موضوع نیز براثر بخشی راهبردهای ارائه نقشه های مفهومی پیش آماده شده وتهیه نقشه های مفهومی برعملکرد حل مسئله شاگردان  بررسی شده . تجزیه وتحلیل نتایج بدست آمده از این تحقیق نشان داده که اثرات اصلی کاربرد انواع نقشه مفهومی ( ارا ئه نقشه مفهومی ازپیش تهیه شده درمقابل گروپی  که به تهیه نقشه مفهومی پرداختند) به طورمعنا دار نسبت به هم متفاوت است.همچنین نتایج حاصل نشان دادکه ارزیا بی هایی که به تهیه نقشه مفهومی پرداختند، درمقایسه با آنهایی که ازنقشه مفهومی از (2002) درپژوهش شبه تجربی با پیش امتحان وبعد ازامتحان  به مقا یسه تاثیرات روش آموزشی نقشه مفهومی و روش سخنرانی برآموزش شاگردان تجربه یی در درس زیست شناسی پرداخت، دراین تحقیق برای ارزشیابی میزان آموزش شاگردان ازامتحان محقق ساخته استفاده شد، که سه سطح  دانش درک وکاربرد را مورد سنجش قرارمی داد. نتایج این پژوهش نشان میدهد که روش نقشه مفهومی درمقایسه با روش سخنرانی بر پیشرفت تحصیلی شاگردان بیشتر تاثیر دارد. دحمانی درسال 1384 در تحقیقی به بررسی تاثیر اموزش برمبنای نقشه مفهومی درآ موزش درس پروسه پرستاری پرداخت. نتایج تحقیق نشان میدهد که کاربرد نقشه مفهومی تنها درمورد آموزش ها ی معنا دار توانسته است. درنمرات گروپ  تجربی نسبت به گروپ شفاهی تفاوتی معنادار داشت. مصرآبادی1385 درتحقیق درون سازمانی، باعنوان طراحی ، اجرا آزمایشی و اعتبار بخشی برنامه درسی مبتنی بردیدگاه ساختن گرایی ، به برر سی میزان اثر بخشی کاربرد نقشه های مفهومی ازقبل تهیه شده  بر پیشرفت تحصیلی  شاگردان پرداخت تجزیه و تحلیل نتا یج  آماری به دست آمده ازاین پژوهش نشان داد، که بین نمرات تفاوت بعدازامتحان گروپ های آزمایشی نسبت به گروپ های کنترولی در درسهای روانشناسی و زیست شناسی تفاوت معنی دار وجود دارد؛ اما درس فزیک به دلایل متعدد این اختلاف مشاهده نشد پژوهش حاضرنیز در راستای اعتباردهی به استفاده از این میتود در پروسه یاددهی آموزشی درس کیمیا مشابه  با پژوهشهای گذشته در کشور بر اساس نتایج این بررسی درستی فرضیه اصلی تحقیق اثبات شد فرضیه اصلی فرضیه یی جدید هم مطرح شد به این ترتیب که کار بست نقشه های مفهومی در پروسه یاد دهی آموزش  گروپ های آزمایش به کار رود آیا منجر به دست یابی شاگردان به سطوح بالای آموزشی میشود؟(آموزش  معنادار به تعبیر بلوم)و آیا مرز مشخصی میان این سطوح در دو گروپ کنترول و آزمایش دیده میشود (باتوجه به این که سوالات براساس سطوح شناختی آموزشی بلوم طراحی شده بود)؟ نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل نتایج مربوط به این فرضیه در سومین کنفرانس بین المللی نقشه کشی مفهومی که در مهر ماه سال 78 در کشور فنلاند برگزار شد در قالب یک مقاله پذیرفته وچاپ شد و در بخش پوستر کنفرانس با این عنوان ارائه شد(میرزای2008).

       نمونه نقشه مفهومی

                   نقشه مفهومی ا عداد کوانتمی

 

اعداد کوانتمی

موقعیت اربیتال

سمت گردش الکترونها

 

 

 

 

                                               

 

عدد کوانتمی مقناطیسی اسپین

تعداد اوربیتال ها

موقعیت اوربیتالها در فضا

شکل اوربیتال ها

تعداد طبقات الکترونی

عدد کوانتمی مقناطیس (MI)

عدد کوانتمی اوربیتالی L

عدد کوانتمی اصلی  N

 

 

 

 

 

 

سطح انرژی طبقات الکترونی

اندازه اوربیتال

                                                

 

 

 

نتیجه گیری:

با بررسی اساسات نظری ساخت گرایی متوجه می شویم، که برای تاثیرگزاری نقشه مفهومی در مراحل مختلف آموزش نظر و شواهد تجربی بسیار وجود دارند. نظریه آموزشی معنا دار آزوبل و نظریه آموزشی اکتشافی برونر از جمله نظریاتی هستند که علی الرغم موجودیت وجه مشترک  فراوان در نظریات بالا از بسیاری جهات نیز نسبت به هم متفاوت اند. در یکی از این نظریات  بر ارایه نمایش اطلاعات شاگرد تاکید می شود (نظریه آزوبل ) و در دیگری تاکید بر اکتشاف چار چوب دانش از سوی شاگرد است (نظریه برونر ) با وجود این اختلافات در  استفاده از نقشه های مفهومی می توان از هردو نظریه به عنوان تکمیل کننده یکدیگر بهره برد به قسمی که از نقشه های مفهومی می توان هم به عوض ابزار نمایش اطلاعات به هم مرتبط ؟ در چار چوب مشخص استفاده کرد و هم از طریق آن ها به کشف روابط و اصول پنهان در مطالب اموزشی پرداخت ( مانند کشف ارتباط های عرضی در نقشه مفهومی که بسیار مهم است ) فراتحلیل هارتون هم کاران ( 1993) از نزده پژوهش در زمینه نقشه مفهومی نشان دهنده اثرات مثبت نقشه مفهومی بر پیشرفت تحصیلی شاگردان است در زمینه یافته های مرتبط با پیشرفت تحصیلی می توان گفت نتایچ این تحقیق با یافته های این فراتحلیل عین مفهوم را  دارد . همچنین ؛ نتایج تحقیق حاضر با یافته پژوهش های فاجونیومی ( 2002) کلارک (1990) لهلی (1989) ؛ رجیز و هم کاران (1996) همسو است . گفتنی است که نتایج این تحقیق به یافته های رحمانی (1384) و نتایج تحقیق درون سازمان مصرابادی (1385) دراثر  بخش نقشه مفهومی عینا" در پروسه یاددهی – آموزش عین معنی را  دارد؛ بنا بر این با توجه به مبنای نظری که مورد بحث قرار گرفت هم چنان با توجه همسویی یافته های پژوهش  حاضر می توان به این نتایج زیر اشاره کرد.

  1. میتود یاددهی – آموزشی مبتنی بر نقشه مفهومی می تواند نقشی موثر در برآورده کردن اهداف موسسات آموزشی بازی کند ؛ به ویژه در دروسی که دارای مفاهیم فراوان هستند ؛ مانند زیست شناسی، تاریخ و زبان فارسی ؛ سا حه ی عملی زیاد تر دارند . به طوری که کتابها و مقالات بسیار در زمینه استفاده از نقشه های مفهومی در آموزش بهتر دروس مسا یل زنده گی، طب وطبابت  نوشته شده و تحقیقاتی درزمینه نیز انجام گرفته است، که این نتیجه گیری ها را تاکید می کنند ( جگده 1؛ 1990؛ . میاد 2 2005)
  2. استفاده از نقشه هایی مفهومی در دروس که دارای مفاهیم انتزاعی (برکندن، ازجای بیرون کشیدن،برکنده شدن) هستند که ساحه عملی بیشتر دارد ( مانند اتوم و مدل های اتومی اعداد کوانتمی و ......) که در این تحقیق به آن توجه شده است ( نواک ؛ 1990).
  3. بخشی از یافته های این تحقیق نشان داد که استفاده از نقشه های مفهومی در بلند بردن شاگردان به سطوح بالای معلومات بلوم (تجزیه و تحلیل، ترکیب، ارزش یابی) بسیار موثر است و استفاده از نقشه های مفهومی راه حل مناسب برای ایجاد کردن آموزش معنا دار و پایدار است؛ که با ایجاد ارتباطات منطقی میان مفاهیم؛ سبب ماندگاری دانش و شاگرد می شود. این نتیجه گیری یک یافته جدید است تا اکنون روی آن بحث پزوهش نشده است. شاگردانی که تحت برنامه درسی نقش مهم قرار می گیرند؛ در دستیابی به سطوح بالای شناختی بلوم موفق ترند. این مرز میان سطوح در گروپ های آزمایشی و کنترولی به طور معنا دار دیده شده شاگردان گروپ های آزمایشی در دست یابی به سطوح تجزیه و تحلیل؛ کاربرد و ارزش یابی موجود در سوالات نسبت به شاگردان گروپ های کنترولی موفقیت بیشتری داشتند. در حالی که در این تفاوت در سطوح شناختی بلوم(دانش؛ درک و فهم؛ کاربرد) میان گروپ های کنترولی و آزمایشی دیده نشده (یاناسن؛ 1999).

 

 

 

 

پیشنهاد ها:

  1. از نقشه های مفهومی در همۀ مراحل برنامه ریزی درسی از مقاطع بنیاد با تاکید به برقراری ارتباط میان مفاهیم استفاده شود .
  2. نقشه مفهومی و مفاهیم پلان های درسی یا مفاهیم یک فصل را شاگردان پس ازختم تدریس ؛ تهیه کنند .
  3. از نقشه مفهومی در کتاب های درسی یا انتهای هر فصل یا پلان درسی استفاده شود ؛ به خصوص در دروس که دارای مفاهیم بسیار هستند ؛ مانند:  بیولوژی، کیمیا، تاریخ و روانشناسی
  4.  .  شیوه های ارايه نقشه های مفهومی و نقشه کشی مفهومی در آموزش دروس کیمیا ؛ شناخت موجودات زنده و تاریخ ( که دارای مفاهیم فراوان هستند ) برای درک وخاطر سپاری بهتر دردروس کیمیا بکارمیرود.

5.از نقشه مفهومی به حیث ممد درسی در کیمیا استفاده صورت گیرد.

مآخذ

  1. آقازاده، محرم.(1383). راهنمای نوین تدریس، تهران: انتشارات‌آگاه، چاپ دوم.
  2. احمدی، غلامعلی .(1380).کاربرد روش حل مساله درآموزش علوم، فصلنامه تعلیم و تربیت شماره۶۵، ص ۴۵-۱۱.
  3. بیابانگرد، اسماعیل.(1384). روشهای تحقیق در روانشاسی و علوم تربیتی تهران: نشردورانگ.
  4. دلاور،علی.(1374).مبانی نظری وعلمی پژوهش درعلوم انسانی واجتماعی تهران:انتشارات رشد.
  5. رحمانی،آزاد.(1384).تاثیر آموزش برمبنای نقشه مفهومی در یادگیری درس پروسه پرستاری دانشجویان ترم دوم پرستاری.پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه علوم پزشکی تبریز.
  6. رفوث،مری و همکاران.(1377).راهبردهای یادگیری وبه یادسپاری ترجمه: علینقی خرازی، تهران: انتشارات قطره. گروهی نقشه  مفهومی.
  7. عباسی،جواد، میرزای، رسول عبداله، جواد حاتمی .(1387).دانشجوی کارشناسی ارشد آموزش شیمی .تهران :دانشگا ه تبریز.

8 . مصرآبادی، جواد.(1381). اثربخشی ارائه،ساخت فردی و ساخت به عنوان یک راهبرد آموزشی فصلنامه نوآوریهای آموزشی شماره13.

9 . ملکی،حسن.(1381). برنامه درسی (راهنمای عمل)تهران:انتشارات مدرسه،چاپ چهارم.

 

چگونگی تولید گاز میتان و کود کیمیاوی زراعتی از مدفوع حیوانات  

پوهندوی عادله اکمل عضو کادر علمی  پوهنحی زراعت پوهنتون بلخ

خلاصه:

استفاده از مدفون حیوانی در تولید گاز میتان از دو سال قبل بدینسو توسط یک نهاد المانی  تحت نظر حکومت افغانستان بوجود آمد ، این نهاد در سال 1981 میلادی در شهر بن آلمان تاسیس شد، که هدف آن کمک به مردم بی بضاعت و فقیر  بدون در نظر داشت تفاوت نژادی سمتی ... بین اشخاص بوده است.

استفاده از مدفوع حیوانات در تولید گاز میتان با ایجاد نمودن فرصت های کاری . منبع حرارتی به قیمت ارزان با تمام اوقات بدون مصرف اضافی نیروی بشری .مالی .فزیکی و طبیعی تاثیرات مثبت را بالای اقتصاد مردم گذاشته است ، این سیستم بایو گاز به وسیله میکروب های غیر هوازی تجزیه شده و کود عاری از پتوجن ، تخم گیاهان هرزه ، آماده جذب نباتات در مزرعه را تولید می نماید. همچنان از قطع کردن درختان. درختچه ها. بوته ها، فرش نباتی  وآلودگی سطح خاک در اطراف خانه ها جلوگیری نموده و این ابتکار باعث کاهش مشکلات تنفسی جامعه گردیده و امراض تنفسی خانمها و اطفال خرد سال را کاهش داده است. بنآ میتوان گفت که تاثیر چشمگیری بالای اقتصاد خانواده، زراعت منطقه، محیط زیست و صحت فردی و اجتماعی جامعه دارد.

کلمات کلیدی: گاز میتان، کود کیمیاوی، مدفوع حیوانی،  بایوگاز.

مقدمه:

افغانستان کشوریست زراعتی که بیشتر مردم آن مصروف به زراعت و مالداری میباشد. همان طوریکه زراعت و مالداری یک اصل مهم ویا ساده تر میتوان گفت ستون فقرات یک کشور را تشکیل میدهد و توجه بیشتر در این عرصه نیز صورت می گیرد و مالداری یک قسمت بسیار مهم در پرتو زندگی برای امرار معاش برای انسان ها به شمار میرود؛ بنابر این با داشتن حیوانات فارم ، مناسب و معیاری، بدست آوردن محصول جهت تنظیم جیره غذایی در زنده گی مفید به شمار میروند.

با تخصصی شدن زراعت و ایجاد رشته علوم حیوانی انشعاباتی نیز در این رشته به وجود آمده است که میتوان زنبورداری، ماهی پروری، فارم داری، طراحی انواع پرورش حیوانات فارم، تولید نسل جدید را نام برد، این انشعابات در رشته علوم حیوانی بیشتر به علت ویژه گی متفاوت دوره پرورش، نحوه استفاده و بهره برداری و روشهای مختلف تربیه مجموعاً حیوانات بوده است.

همچنان محصولات فرعی فارم مخصوصاً مدفوع حیوانی از اهمیت زیادی جهت تولید انرژی (گاز میتان) حرارتی و تغذیه زمین های زراعتی به صورت اصولی برخوردار است.

افغانستان در سال 2011 م استفاده از مدفوع حیوانی فارم جهت تولید گاز میتان را شروع و تجربه نمود ، که این چاه دارای 8m3 ظرفیت و توسط مدفوع گاو تغذیه می شد.

ساختن چاه های تولید گاز میتان برای تولید انرژی حرارتی از آن برای پخت و پز ، تولید حرارت بعد از سپری شدن 70 الی 100 روز بعد از ریختن مدفوع حیوانی در داخل آن در تمام فصول سال قابل استفاده بوده که این تغییر مثبت و جلوگیری از ضایع شدن وقت جهت تهیه مواد سوخت و مصرف پول در این زمینه در یک مدت طولانی به شمار میرود.

با وجود اینکه مدفوع حیوانی جهت تولید گاز میتان و علاوه نمودن آن بحیث یک مواد با کیفیت عالی در زمین هایی زراعتی از اهمیت بالای برخوردار است؛ اما مدت هاست که درین باره در افغانستان کاری چشم گیری صورت نگرفته است. در ین اواخر وزارت زراعت، آبیاری و مالداری، وزارت انرژی و آب، وزارت احیا و انکشاف دهات و چندین نهاد های خارجی دیگر چندین حلقه چاه گاز را که از مدفوع حیوانی تغذیه میشوند ساخته اند، که این برنامه های ساختن جاه جهت تولید گاز میتان یک مفکوره جدید برای مردم افغانستان ایجاد نموده است تا بتوانند از مدفوع حیوانی که قبلاً به شکل غیر اصولی استفاده صورت می گرفت بدون اضرار استفاده نمایند. بناءً لازم دانسته میشود موضوع وضعیت استفاده از مدفوع حیوانی را در تولید گاز میتان در یافت نماید.

  1. آگاهی از وضعیت استفاده مدفوع حیوانی در تولید گاز میتان که انرژی حرارتی بوجود آورده و تولید کود کیمیاوی باعث تغذیه زمین های زراعتی میگردد.
  2. آگاهی جهت گسترش دادن دامنه فعالیت ها برای تولید گاز میتان تا مردم بی بضاعت و کم اقتصاد از محصول فرعی حیوانی که مدفوع حیوان است نیز به حد اعظمی استفاده کرده بتوانند.
  3. آگاهی از استفاده کود کیمیاوی زراعتی بدون ضرر که از مدفوع حیوانی تولید میگردد.

 

  1. وضعیت استفاده از مدفوع حیوانی در تولید گاز میتان چگونه میباشد ؟
    1. آیا وضعیت استفاده از مدفوع حیوانی در تولید گاز میتان مناسب است؟
    2. آیا سیستم ساختاری که برای ساختن چاه استفاده میکنند مناسب است؟
  2. استفاده از مدفوع حیوانی در تولید گاز میتان بالای اقتصاد مردم چگونه است؟
    1. آیا تاثیر بالای منبع عایداتی داشته است؟
    2. آیا تاثیر بالای فرصت های کاری داشته است؟
  3. چه تاثیر بالای محیط و ماحول داشته است؟
    1. آیا باعث ثبات محیط زیستی شده می تواند؟
    2. آیا بالای صحت انسان تاثیر داشته است؟

مسئله بایو گاز در جولای 2010 م قوای ایالات متحده امریکا در افغانستانA-USFOR  و ISAF درباره تکنولوژی بیوگاز در افغانستان تحقیقات خود را انجام دادند که هدف عمده آن استفاده از بیوگاز بجای استفاده از فضولات حیوانی در مواد عضوی به عنوان سوخت در خانه، و علاوه نمودن کود غنی از عناصر ضروری به زمین بود. وزارت انرژی و آب ( دیپارتمنت انرژی های قابل تجدید )، وزارت انکشاف دهات، وزارت زراعت، آبیاری و مالداری ، ISAF، USAID ، USFOR-A تکنولوژی بیوگاز را در افغانستان به اجرا گذاشتند. یک نهاد آلمانی، دست کم هشت مرکز تولید گاز از فضولات حیوانی را در بامیان ایجاد کرده است. گفته میشود هر یک از این دستگاه ها ظرفیت تولید گاز مصرفی برای یک خانواده ده نفری را دارد. حالا برای سوخت مصرفی، دستکم هشت خانواده با استفاده از فضولات حیوانات شان، گاز تولید می کنند.( حیدری ، میرامان الدین،1999)

در افغانستان پروژه بیوگاز را دفتر Help در ماه اگست سال 2014م در بامیان آغاز نمودند، که در نخست با یک ورکشاپ آموزشی بیوگاز تحت گرداننده گی متخصص بیوگاز آقای کریستوفر کیلنیر از کشور جرمنی که از سال 1990 م به این طرف در قسمت تکنولوژی بیوگاز در افریقا و دیگر کشور ها کار نموده است برگزار گردید. سه سیستم بیوگاز در قریه لاله خیل ولایت بامیان ( یک سیستم به حجم 9m3 و دو سیستم دیگر به حجم 7m3 ) ساخته شده است. سیستم های بایوگاز در بامیان از نظر مواد ساختاری به دو قسم ساخته میشوند که عبارت از نوع مواد تعمیراتی ( خشت و سمنت) و نوع پلاستیکی ( پیش ساخت ) میباشد. تا کنون دفتر (Help) به تعداد هفت حلقه سیستم بیوگاز را در ولایت بامیان در خانه های شخصی تطبیق نموده است که قرار ذیل اند: ( حیدری ، میرامان الدین،1999)

 

 

 

 

 

 

جدول 1- سیستم های بایوگاز ساخته شده در ولایت بامیان(حیدری،1999)

شماره

محل

حجم m3

نوع

تعداد

1

لاله خیل مرکز بامیان

9

مواد تعمیراتی

1

2

لاله خیل    / / /

7

پلاستیکی

1

3

سید آباد       / / /

14

مواد تعمیراتی

1

4

فاطمستی     / / /

7

پلاستیکی

1

5

شهیدان   / / /

20

مواد تعمیراتی

1

6

کته خانه   ولسوالی یکاولنگ

10

مواد تعمیراتی

1

7

بیدمشکین   / / /

9

مواد تعمیراتی

1

 

 

روش تحقیق:

از روش تحقیق کاربردی نهاد آلمانی ، دهاقین و مالداران که در ولایت بامیان استفاده نمودند به کار برده شده است، که روش تحقیق توصیفی میباشد برای تحلیل و تجزیه این تحقیق از جدول ها، گراف ها و ارقام لازم استفاده شده است. در این روش تحقیق به منظور جمع آوری اطلاعات از روش تحقیق مسؤولین نهاد آلمانی، راپورها، چپتر ها، کتاب ها و سایت های انترنتی استفاده شده؛  تا معلومات لازم را بدست آوردم.

چالش ها:

مشکلات که در جریان فعالیت های تحقیق قرار دارد  در قدم اول عدم وقت مختص برای تحقیق و جمع آوری دیتا از ساحه و در قدم دوم نا امن بودن راه رفت و آمد ساحه تعیین شده تحقیق، عدم وسایل ترانسپورتی در ایام جمع آوری معلومات از مالداران در ساحات دور باعث تلف شدن وقت بیشتر گردیده بود.

 

 

 

 

چگونگی تعیین پروسه احداث چاه بایوگاز:

در مناطق دهات و روستایی هر خانواده میتواند سیستم استفاده از مدفوع حیوانی در تولید گاز میتان را داشته باشد، ویا چند خانواده ساکن در کنار هم میتوانند از چاه تولید گاز میتان به کمک همدیگر مستفید شوند. در قدم اول باید یک assessment یا ارزیابی از ساحه مورد نظر یا مکان که باید سیستم ساخته شود داشته باشد و در قدم دوم بر آورد هزینه سیستم است که به اساس تعداد مواشی حجم سیستم ساخته میشود و در قدم سوم باید حد اقل یک قرار داد فی مابین مالک سیستم و نهاد باشد تا بعد از ختم پروژه مالک سیستم به شکل درست از سیستم مراقبت کند. و یک شخص تخنیکی یا شخصی که آموزش داده شده باشد باید در جریان کاری سیستم باشد. قرار ذیل به معرفی آن می پردازیم (پورخباز ، حمید رضا ، 1389)

تعیین جای مناسب

  • زمینی انتخاب گردد که بیشترین افتاب را در طول زمستان داشته باشد
  • نزدیک به زمین های زراعتی، سرک عمومی، چشمه ها، چاه ها ، درخت و غیره موارد نباشد
  • زمین ریگزار نباشد و باید خاک نرم ( کلی ) باشد.
  • محل مورد نظر از سطح آب بالا باشد.
  • طرف جنوب دیوار ساختمان قرار داشته باشد ( کمی از دیوار فاصله داشته باشد)
  • نزدیکترین محل از لحاظ پایپ به آشپز خانه، فضولات حیوانی و مواد اضافی که از سیستم خارج میگردد.
  • زمین باید نشست ویا لغزش نداشته باشد.

تاثیرایجاد سیستم بایو گاز بالای اقتصاد مردم:

اکثر مردم  که به شکل دهات نشین میباشد. در پرورش و نگهداری حیوانات و نباتات به صورت عنعنوی مصروف هستند مواد حرارتی شان را از چوب، هیزوم و تعداد کم شان از ذغال و گاز در خانه ها استفاده میکند، تهیه نمودن این مواد سوختی نه به وقت کم و نه به سرمایه اندک ممکن بوده؛ بلکه نیاز زیاد به نیروی کاری، منابع طبیعی، مالی و فزیکی دارند. (احمدیار، وحدت،1390)

میتوان با اعمار چاه گازی با استفاده از مدفوع حیوانی در تولید گاز میتان مواد حرارتی و مواد اولیه، که نیاز مبرم است تشکیل میشود و از جانب دیگر میتوان منبع خوب حرارتی و نوری در خانواده های دهاقین و مالداران از این محصول فرعی مدفوع حیوانی باشند؛ تا بتوانند رشد اقتصاد فامیل دهاقین و مالداران را به وقت کم ارتقا داده و آهسته آهسته این رشد اقتصادی بالای اقتصاد ملی و حتی  با توسعه پیدا کردن این سیستم بالای سطح کشور تاثیر خود را داشته باشند (حیدری. میر امان الدین. 1999).

 

تاثیر سیستم بایوگاز بالای زراعت:

در باره تولید کود که از سیستم بایوگاز با استفاده از مدفوع حیوانی بدست می آید یعنی در زراعت برای بلند بردن سطح حاصل از ارزش بالا برخوردار است. این کود کاملاً مورد اطمینان و بدون ضرر در محیط ، هوای محیط و زمین های زراعتی بوده، که از نقطه نظر کیفیت و کمیت نسبت به کود های معمولی دارای فواید بیشتر میباشد.

 

گراف 1-  موثریت استفاده از بایوگاز

 

کود بایوگاز دارای عناصری مانند جست، آهن ، منگنزو مس و از نظر نایتروجن، پوتاشیم و فاسفورس بسیار غنی میباشد. همچنین این کود عاری از تخم گیاهان هرزه، بدون بو و عوامل بیماریزا و پتوجن ها میباشد. همچنان مواد اضافی که از سیستم بایوگاز خارج میشود برای ماهیان فارم های خصوصی و تجارتی یک بدیل خوب برای تغذیه بهتر و صحی میتواند استفاده شود، ماهیان یک غذای بسیار با کیفیت در تغذیه انسانها محسوب میشود (Biogas plant 2011).

 

 

تاثیر سیستم بایوگاز بالای محیط زیست:

بر همه آشکار میباشد که استفاده نمودن و فرت نباتات بوته ،درختچه ،درختان و فرش نباتی برای سوخت تاثیر ناگواری را بالای محیط وارد میسازند . اکثریت مردم نباتات وحشی و خود رو که بحیث فرش اصلی نباتی در روی زمین است به عنوان مواد سوخت منبع حرارتی در خانه های خویش استفاده میکنند ، که این فرش نباتی در حفاظت محیط زیست کنترول سیلاب ها ، تخریب خاک ، حفظ و نگهداری دریا ها و جهیل های موجوده ، توازن نگهداشتن ایکوسیستم، ایجاد توازن در دوران بیولوژیکی، منبع مهم مولد غذایی برای حیوانات  اهلی ووحشی منطقه ، مساعدت در صنعت ایکوتوریزم به صورت ثابت،  تنظیم و تغییر در درجه حرارت و رطوبت محیط و بسیاری از موضوعات دیگر را نقش ایفاء میدارند .

خوشبختانه اعمار چاه بایوگاز که از مدفوع حیوانی در تولید گاز میتان جهت ایجاد یک منبع حرارتی در آشپزخانه ها برای پخت وپز ودر خانه ها جهت تنظیم درجه حرارت و نوری استفاده صورت می گیرند  این سیستم تولید گاز میتان از مدفوع حیوانی میتواند یک حامی بزرگ در حفظ و مراقبت محیط زیست و نگهداشتن توازن ایکوسیستم به شمار می رود.(کوهستانی ، نثار احمد 1387)

تأثیر سیستم بایوگاز بالای صحت اجتماعی مردم:

اولین نتایج مشهور آن همان جایگزینی سوخت های فوسلی ، هیزم ، چوب ، ذغال که باعث امراض تنفسی در خانمهای کارگر فامیل و اطفال خرد سال میشوند با یک سوخت دیگر که کاملآ مطمین بدون ضرر و همچنان صاف بی بو است. از دیگر مزایای محیط زیستی و اقتصادی این نوع انرژی به موارد ذیل میتوان اشاره نمود :

1.استفاده از مدفوع حیوانی در تولید گاز میتان جهت تهیه سوخت در فامیل باعث کاهش بیماری های تنفسی ناشی از دود چوب ، هیزم و یا از فضولات حیوانی به عنوان سوخت و امراض که رابطه مشترک بین انسان و حیوان میباشد بر اثر تماس با فضولات به انسان انتقال میابد .

 2. صرفه جویی در زمان وکاهش کار زنان روستایی به دلیل استفاده از بیوگاز به عنوان سوخت پاک ، در دسترس  وبا ویژه گی استفاده آسان و عدم نیاز به صرف وقت برای جمع آوری هیزم ویا آماده سازی فضولات حیوانی (تپک) به منظورتهیه سوخت میباشد .

3. جلوگیری از افزایـــش گاز های  گلخانه یی

بدنبال آن درجه حرارت زمین و تغییرات شدید

آب وهوایی بیش از 25 فیصد  حجم زباله های

شهری را مواد تشکیل میدهد که  قابلیت تخمر

داشته و گاز میتان و کاربن دای اکســـاید  را

تولید مینمایند .(شمیم ، محمد علی ،1383).

 

شکل (1)- منبع حرارتی و آلودگی آن  

 

 

 

 

خلاصه این که چاه بایوگاز برای کاهش و از بین بردن، و مکان دفن دیگر آلاینده ها میباشد.

 

 

نتیجه گیری و سفارشات:

نتیجه که از  وضعیت استفاده از مدفوع حیوانی در تولید گاز میتان بدست می آید. خیلی مؤثر بوده و ساختن چای بایوگاز برای دهاقین و مالداران از هر نگاه (کلی بودن خاک، سیل خیزنبودن موقعیت ، داشتن گاو ،درخواست دادن احداث چاه، محافظت مجموعه قوانین است، که قبل از ساختن چاه برای مستفید شونده درنظر گرفته میشود .

استفاده از مدفوع حیوانی در تولید گاز میتان برای مردم نوید خوب را به ارمغان آورده، که میتواند با ایجاد فرصت های کاری در تهیه انرژی در خانه ها از صرفه نمودن پول برای جمع آوری و تهیه هیزوم از کوه ها و صحرا ها ، قطع درختان ، خرید گاز ، ذغال و انتقال مواد سوختی برای شان ایجاد کرده و پول را برای مصارف لازمی دیگرفامیل  به خرج برسانند.

فلهذا مدفوع حیوانی که قبلآ به صورت مستقیم بدون در نظر گرفتن خطرات ناشی از آن بالای زمین های زراعتی علاوه میگردید حال بدون ضرر های پتوجن ها موجود در آن ،تخم گیاهان هرزه و مواد ضروری آماده جذب نباتات را توسط میکروارگانیزم های غیر هوازی تجزیه کرده ودر مزرعه تهیه میدارند . تولید گاز میتان از مدفوع حیوانی باعث جلوگیری از آلوده گی اتمسفیر هوا ،آلوده گی محیطی و خانه های مردم به وسیله سوختاندن هیزوم ، چوب ، ذغال ، گاز و مواد های دیگر که برای گرم ساختن استفاده میکنند میشود و مشکلات تنفسی را در بین مردم مخصوصآ خانمها که سرو کار با پخت وبز دارند و همچنان اطفال کوچک که همراه آنان هستند را کاهش داده است.

در اخیر میتوان گفت که سیستم بایو گاز  تاثیرات مثبت را بالا اقتصاد خانواده ها ، محیط و ماحول ،زراعت زارعین و مالداران و همچنان صحت مردم گذاشته که عوض سوخت مواد فسیلی از انرژی حرارتی گاز میتان استفاده گردد. و از نهاد مسول ، حکومت ونهاد های دیگر خواهان توسعه این سیستم در بین مردم در 34 ولایت افغانستان میباشیم.

 

 

 

 

 

 

 

مآخذ

1-احمدیار ، وحدت .(1390). افغانستان و محیط زیست. مشهد بدخشان ، صص 212-218

2-بهینا ،محمد رضا .(1389). ایکوسیستم ، چاپ خانه موسسه انتشارات دانشگاه تهران ص 127 – 129

3-پورخباز، حمید رضا، جوانمردی، سعیده. (1389). انرژی بایوگاز و جنبه های زیست محیطی آن صص 55، 56

4-حیدری، میر امان الدین. (1999). استفاده دوباره از مواد عضوی اضافی در زراعت . مرکز تجارب تحقیقاتی زراعت افغان . موسسه هماهنگی کمک های برای افغان صص6-7.

5-رساله آموزشی بایوگاز . (1394). موسسه بین المللی ( (help. صص 3-12 .

6-شمیم، محمد علی.(1383).بهداشت و محیط زیست ، مرکز چاپ دانشگاه امیر کبیر تهران تهران 32-38

7-عباس پور ، مجید(1386) انرژی و توسعه پایدار، دانشگاه صنعتی امیر کبیر ، تهران صص 34 -35

8-کوهستانی ، نثار احمد،1387، حفاظت محیط زیست،پوهنتون کابل،صص30-32

9. Biogas plant construction manual (fixed-dome digester). 2011.

United ststes forces – Afghnistan.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

طریقه ترسیم انواع زینه ها        ·

 

 

پوهنمل محمد معروف شریفی عضو کادر علمی دیپارتمنت هندسه ترسیمی و رسم تخنیک پوهنحی ساختمانی

 

خلاصه:

در شرایط کنونی با رشد نفوس وصنعت به ساختمان های بلند منزل ودوبلوس(آپارتمانهای دوطبقه یی) نیاز مبرم احساس می گردید، برای این منظور به عناصر ساختمانی بین طبقات تعمیرات ضرورت است. استفاده از عناصر ساختمانی مناسب بین طبقات تعمیرات اجتناب ناپذیر شده است که این عناصر ساختمانی عبارت از: زینه ها، لفت ها و اسکیواتورها  می باشد. به منظور دسترسی به سطوح ایکه در یک ارتفاع قرار ندارند معمولآ از زینه ها استفاده می شود. زینه ها ارتباط عمودی (ارتفاعی) بین منازل تعمیراتی(رهایشی، عام المنفعه و صنعتی)  را تامین می نمایند، ابعاد و موقعیت زینه ها به حل پلان حجمی تعمیر، تعداد منازل و شدت عبور و مرور افراد و اشخاص ارتباط می گیرد.

نتیجه (یافته)زینه ها به نحوه طراحی گردد، که افراد به هیچ وجه  در معرض خطر سرخوردن قرار نگرفته و سهولت در عبور و مرور ببار بیاورد.

 زاویه و شیب زینه نظربه ارتفاع از سطح فرش یک منزل الی سطح فرش منزل دیگرمدنظر گرفته شود و همچنان تناسب بین زینه ها رعایت گردد، یعنی حداقل (ارتفاع خیز*2 =عرض شیب زینه).

جهت جلوگیری از خطرافتیدن افراد، در قسمت مارش زینه کتاره وجود داشته باشد.

از لحاظ اهمیت وظیفوی زینه ها به زینه های عمده یا اساسی که همه روزه مورد استفاده قرار می گیرند و زینه های کمکی و یا درجه دوم که شامل زینه های خدماتی، زینه های فرار که حین واقعات غیر مترقبه چون زلزله و حریق مورد استفاده قرار می گیرند، زینه های خدماتی که ارتباط تعمیر را با تهکوی، زیرزمینی و بام وهمچنین تجهیزات مختلف آن را تامین نماید، می باشد.

زینه یکی از اجزای اساسی ساختمان بوده که عناصر مرکزی ساختمانها را تشکیل میدهد، طرح و دیزان زینه ها وابسته به انتخاب نوعیت و اشکال آن در ساختمانها می باشد که این مسئله چگونگی اهمیت استفاده از زینه را در ساختمانها تعیین و مشخص می نماید، زینه نتنها رول اساسی را جهت رفت و آمد اشخاص در ساختمانها تامین می نماید، بلکه از نگاه دید کلی یکی از عناصر هسته یی ساختمانها را تشکیل داده و دیزان داخلی و بیرونی  ساختمان را نیز تغییر می دهد.

روش تحقیق در هر فعالیت علمی – تحقیقی با در نظر داشت مسایل طرح شده، ایجاب انتخاب و کاربرد روش های علمی را جهت اجرای امور مربوطه به کار تحقیق را می نماید، بنآ من نیز با بکارگیری روش مختلط (کتابخانه یی و ساحوی) ضمن مطالعه مآخذ معتبر داخلی- خارجی ، مشاهدات ساحوی و محاسبات انجنیری و کارهای گرافیکی، کار تحقیقی خویش را تکمیل نموده ام.

هدف این تحقیق را روش های برقراری بین دو سطح، با ارتفاع متفاوت و نیز شیب (میل)زینه ها در ساختمان های مدرن، چگونگی ترسیم پلان زینه و اجزای آن، طرق تقیسمات هندسی زینه در نما تشکیل میدهد.

کلمات کلیدی: طرح زینه، مارش زینه، چوک زینه،  چشم زینه، پیشانی زینه، کف زینه، ارتفاع زینه و نور دهی زینه.

مقدمه:

انتخاب و تعیین موقعیت زینه از نگاه طرح مهندسی از اهمیت خاص برخوردار بوده و افراد میتواند برای برقراری ارتباطات در داخل ساختمانها از زینه های مختلف استفاده بعمل آورند که این موضوع به ایجاد فضای باز در ساختمانها نقش اساسی را دارد. زینه یکی از ارتباط عمودی ساختمانها به شمار رفته که هدف اساسی آن ایجاد و تامین برقراری بین منازل و طبقات ساختمانها می باشد. رعایت نکات اجرایی زینه به روش اصولی دارای اهمیت ویژه بوده و نحوه اجرای زینه ها حتی در فروش و قیمت یک ساختمان، نیز موثر واقع می شود.

با توجه نیازها و گسترش روز افزون امور عمرانی خصوصآ ساختمان سازی در مراحل مختلف از قبیل طراحی، ترسیم، نظارت و اجرای یک ساختمان در زیبایی و استحکام نیاز مبرمی را به ترسیم نقشه های دقیق با ابعاد مختلف شامل پلان، مقطع، نماها، جزئیات اجرایی و غیره را طلب می نمایند.

هرم زینه مانند که در ( ال کستیلیو )  یکی از تماشایی ترین مناطق با معماری مایا که در سایت باستانی چیچن ایتزا در ایالت یوکاتان مکزیک موقعیت دارد، می باشد. طراحی این هرم زینه ای  از  اهمیت ویژه ای برخوردار است، هر طرف این هرم مسیری زینه ای  دارد، که تعداد آن ها(91( زینه می باشد و تعداد کل این زینه ها به همراه زینه های  مشترک بالای آن 365 زینه بوده، که نشان دهنده تعداد روزهای سال می باشد و همچنان زینه های چغازنبیل در سال 1250 قبل از میلاد توسط ایلامیان در ایران بشکل ابتدائی ساخته شده است . در رابطه به زینه ها در کتاب مهندسی تعمیرات محترم پوهندوی سلیمان (عثمانخیل) و در کتاب اطلاعات معماری نیفرت اشاره کوتاه صورت گرفته است.

طراحی معماری نیازمند این است؛ تا پاسخگوی یک عملکرد مناسب باشد. زینه ها وسیله معمول  بین دو طبقه ساختمان می باشد؛ بنابراین زینه ها باید طوری ساخته شود  که امکان دسترسی ساده، راحت و امکانات ایمینی توسط  آنها فراهم گردد. این مقاله پیرامون روش های محتلف ترسیم زینه درساختمانها مورد بحث قرار گرفته تا بتوانیم با استفاده از روش های مختلف از زینه ها در حالت استثنایی به ساختمانها بزرگ و مجلل به دلیل اشغال سطح کم استفاده اعظمی صورت گیرد.

مواد و روش:

زینه معمولی ترین وسیله ارتباطی بین دو سطح با ارتفاع متفاوت می باشد، که در موقع عادی و در زمان بروز حادثات کاملآ راحت قابل استفاده  می باشد. امروزه با توجه با گسترش شهرها و صنایع مختلف، زینه به عنوان یکی از پر طرفدارترین صنایع حمل ونقل مطرح گردیده است.

به منظور دسترسی به سطوحی که در یک سطح  قرارنگرفته اند معمولا از زینه ها  استفاده می شود که  ابعاد هریک از آن ها با عملکرد و موقعیت محل تغییر می کند.  

انواع زینه ها از نظر شکل ظاهری:

زینه ها از نظر شکل ظاهری به سه دسته عمده تقسیم می شوند:

  1. زینه های مستقیم.
  2. زینه های با چرخش ½ و ¼ .
  3. زینه های مدور(دورانی یا دایره وی).

الف -زینه های مستقیم: زمانی که درساختمان محدودیت طولی وجود نداشته باشد می توان زینه را  یک طرفه ایجاد کرد.
اگرتعداد پته های زینه بیشتر از( 12) باشد باید درطول مسیرزینه، یک چوک درنظرگرفته شود و معمولآ عرض چوک، مساوی به عرض زینه می باشد

  •  

 

 

 

 

 

 

 

شکل(1)- زینه یکطرفه با چوک وسطی، [1].

 

 

 

ب- زینه های با چرخش ½ و ¼: زینه های دوطرفه با دو بازو و یک چوک که متداول ترین
زینه درساختمان های معمولی است، اشخاص با پیمودن یک مارش زینه به چوک میرسد و پس از چرخش 180 درجه یی روی چوک با یک مارش زینه دیگر به طبقه  بالا میرسد. این زینه نظربه  دو قسمتی بودن، طول زیادی را اشغال نمی کند و هم چنین عرض چوک متناسب با عرض زینه ها است. درشکل زیر زینه با چرخش ½ نشان داده شده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل(2 )-  نما افقی و ایزومتری زینه ½  ، [9].

زینه دو طرفه با سه بازو و یک چوک:  کاربرد این نوع زینه در ساختمان های است، که تردد زیاد و در زمان های خاص ازدحام دارند، مانند پوهنتون ها. این نوع زینه ها مانند زینه های دو طرفه با دو بازو می باشد، با این تفاوت که اشخاص پس از پیمودن یک مارش زینه می تواند با چرخش 180درجه از هرطرف (چپ و راست) از طریق یک مارش زینه به طبقه ی بالاتر برسد. در این نوع زینه عرض های بازوی وسط، از عرض بازوی طرفین بیش تراست. عرض چوک باید به اندازه باشد که حرکت افراد و حمل اثاثیه بر روی آن به راحتی انجام گیرد.

 

 

 

 

 

 

شکل(3 )- زینه دو طرفه  با سه بازو و یک چوک،[2]. [12].

 

 

 

 

زینه سه طرفه دوچوک:  هرگاه ارتفاع بلند یا طول زینه ها  کم باشد و نتوان زینه دو طرفه اجرا کرد زینه ها سه طرفه ساخته می شوند. در این نوع زینه ها اشخاص پس از پیمودن یک مارش زینه با رسیدن به چوک اول، با چرخش 90درجه، مارش دوم را طی می کند و پس از رسیدن به چوک دوم و چرخش مجدد 90درجه، مارش سوم را می پیماید. چرخش دراین زینه از نوع ¼ است.


شکل(4 )-  نما افقی و ایزومتری زینه ¼، [12].

زینه چهارطرفه(چهار چوکه): زینه چهارطرفه مانند زینه سه طرفه می باشد، فقط یک مارش زینه و یک چوک بیشتر دارد، چرخش در این نوع زینه ها 90 درجه است.

شکل(5 )- زینه چهار طرفه، [12].

زینه پیچی: از این زینه به دلیل اشغال سطح کم، بیشتر مورد استفاده قرار می گیرد  کف هیچ کدام از  زینه دراین نوع زینه مستطیل شکل نیستند کف زینه ها دوریک ستون که درمرکز زینه ها قرار دارد دور خورده به طرف بالا حرکت می کند.

 

شکل(6)- نمای اززینه پیچی، [11].

 

 

 

زینه های فرار: در مواقع بروز خطر در ساختمان (مانندآتش سوزی) زینه مناسب ترین وسیله فرار از طبقات بالا به خارج از ساختمان است. با اجرای زینه فرار طبق اصول و ضوابط فنّی در ساختمان های مسکونی، اداری و غیره باید امکان تخلیه ی سریع و بی خطر ساکنین را درموارد لازم فراهم کرد.

این زینه ها باید از مصالح با دوام و غیرقابل اشتعال ساخته شوند. زینه فرار فلزی برای داخل ساختمان مناسب نبوده اما می توان از آن در خارج از ساختمان استفاده کرد. مشروط برآن که درمقابل زنگ زدگی حفاظت شود. بهترین نوع زینه فرار، از مصالح ساخته شده و در مقابل آتش سوزی مقاوم است و اگر درخارج ساختمان ساخته شود در مقابل عوامل جوی پایداراست.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل(7)- نمای از زینه فرار، [3].

 

 

 

نظربه آیین نامه، ساختمان هایی که شش طبقه به بالا هستند علاوه بر زینه های  اصلی، باید زینه های
دیگری به نام زینه فرار درقسمت باز ساختمان داشته باشند. بهترین نوع زینه فرار، زینه دو طرفه دارای چوک می باشد.

    طرق ترسیم پلان زینه و اجزای آن:  نمای افقی یک زینه را پلان آن می گویند. درپلان، تصویر کف زینه ها (مارش زینه ها ) و چوک دیده می شود. چون کف آخرین زینه با چوک ادغام می شود، لذا همیشه تعداد کف زینه ی پلان از تعداد زینه ها، یک عدد کم تر است. یعنی اگر12زینه داشته باشیم درپلان 11کف زینه ترسیم می شود.
با ترسیم خط مسیر زینه ها درپلان، حرکت زینه ها به سمت بالا نشان داده می شود. معمولا ابتدای خط، اولین زینه و انتهای آن، آخرین زینه را نمایش می دهد.

 

شکل(8)- ترسیم پلان زینه، [8].

 

 

 

درصورتی که زینه توسط مستوی قاطع به شکل افقی قطع گردد، محل برش درپلان با خط برش نشان داده می شود.

 

 

 

 

 

شکل(9)- قطع زینه توسط مستوی، [8].

 

 

 

 

 

 

تقسیم هندسی زینه ها در نما: برای ترسیم نمای مقابل و نمای جانبی زینه ها باید ارتفاع بین دواختلاف سطح را به تعداد زینه تقسیم کرد. در بیشتر مواقع اندازه به دست آمده برای همه قسمت زینه را نمی توان با مقیاس اندازه گرفت و ترسیم نمود. به همین دلیل، از روش ترسیم هندسی کمک گرفته می شود. برای این منظور شیوه های مختلفی وجود دارد که سه روش آن را یادآورمی شویم:

 

ترسیم روش اول:

1-  خط شروع زینه (خط زمین با کد ارتفاع  ±0.00) خط پایانی زینه (با کد ارتفاع ( +2.20 را ترسیم نموده و سپس محدوده زینه  را از روی پلان اندازه کرده  و آن را ترسیم  می نمائیم.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل(10)- ترسیم مرحله اول، [7].
 

 

 

 

 

             2-  نقطه (A) را به اختیاری روی خط زمین مشخص کرده و خطکش را به صورت مایل قرارمیدهیم و یک خط را  به اندازه دلخواه  طوری ترسیم می کنیم  تا خط انتهای زینه ها  را درنقطه ی(B)قطع کند. روی قطعه خط (AB)به تعداد  زینه ها (طور مثال10پله) تقسیمات مساوی ایجاد کنید .

 

شکل(11)- ترسیم مرحله دوم، [7].

 

3- ازهر نقاط تقسیم شده روی خط مایل (AB) ، خطوط موازی به خط زمین ترسیم می نمائیم. به این ترتیب ارتفاع مورد نظر(دراین مثال ( +2.20به تعداد خواسته شده (10زینه) تقسیم خواهد شد.

 

شکل(12)- ترسیم مرحله سوم ، [7].

 ترسیم روش دوم:
-1 طبق مرحله اول خط مبدا و انجام زینه را ترسیم و محدوده زینه از روی پلان اندازه گرفته ترسیم می نمائیم.

-2 روی خط شروع زینه، قطعه خط (AB) را مشخص و به تعداد زینه به حصه های مساوی تقسیم می کرده ( مثال 10حصه مساوی ( بعدآ آخرین قسمت جدا شده یعنی نقطه (B) را به بالای زینه، یعنی نقطه (C) وصل می نمائیم. سپس بقیه  نقاط مشخص شده ی 1تا  9 را موازی (BC) را ترسیم می کنیم.

 

 

 

 

شکل(13 )- ترسیم مرحله دوم، [6].

 

 

 

 

 

-3از نقاط به دست آمده روی قطعه خط (AC) خطوط موازی با خط زمین ترسیم می نمائیم تا زینه ی مورد نظر به دست آید.

شکل(14)- ترسیم مرحله سوم ، [6].

          ترسیم روش سوم:

         -1 طبق مرحله اول در این مرحله نیز خط مبدا و انجام زینه را ترسیم و محدوده زینه از روی پلان اندازه گرفته ترسیم می نمائیم.

         2- روی خط شروع زینه (AB)به تعداد زینه حصه های مساوی جدا می کنیم.

شکل(15 )، ترسیم مرحله دوم، [4].

          3- از نقاط 1تا 9 را روی خط ABخطوط عمود را ترسیم می نمائیم تا خط(BC)را قطع نماید. و سپس نقطه (B) را به نقطه و(C) وصل می کنیم .

شکل(16)- ترسیم مرحله سوم، [4].

-4از نقاط به دست آمده روی خط (BC) خطوط افقی ترسیم کرده به این ترتیب (9) زینه با اندازه های مساوی ترسیم می شود.

شکل(17)، ترسیم مرحله چهارم، [4].

        ترسیم پلان زینه ¼ گردش بدون چوک:

  1. مطابق شکل،ابتدا عرض پله(A ) طول زینه (EF ) در حالت افقی و عمودی مشخص کرده، محدوده زینه را رسم و سپس خط مسیر زینه را ترسیم می نمائیم تا عرض زینه به دو حصه مساوی تقسیم گردد.

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل(18)، ترسیم مرحله سوم، [5].

 

 

 

 

 

  1. نقطه a و b را در دو گوشه مشخص و آنها را باهم وصل کرده از دو طرف امتداد می دهیم و آنرا  نام گذاری می کنیم

             

 

 

 

شکل(19 a)، مرحله دوم ترسیم

پلان زینه ¼ بدون چوک، [5].      

شکل(19 b)، مرحله اول ترسیم

پلان زینه ¼ بدون چوک، [5]  

 

 

 

 

                     

 

  1. از نقطه b به اندازه عرض زینه در دو جهت محور های و  کرده نقطه تقاطع آنها را c می نامیم.
  2. از نقطه b به دو جهت به اندازه  cb جدا کرده به خط  میسازیم با نقطه (O) بدست بیاید.

 

 

 

 

 

 

شکل(20 a)، مرحله سوم ترسیم

پلان زینه ¼ بدون چوک، [11]

 

 

 

 

 

شکل(20 b)،مرحله چهارم ترسیم

پلان زینه ¼ بدون چوک، [11].

                           

 

 

         

  1. به مرکز(O)شعاع cb  یک قوس را ترسیم می نمائیم تا  را درنقطه ( d)قطع کند و به مرکز(d)و شعاع کمانی  ترسیم کرده  تا خط مسیر زینه را در نقاط قطع نماید. به این ترتیب خط مسیر زینه ها  بدست میآید.
  2. برای ترسیم کف زینه، ابتدا از دو طرف خط  روی خط مسیر زینه به اندازه 15cm (نصف کف پله) و سپس 30cm(مساوی به کف پله)جدا می کنیم. برای جدا کردن اندازه 15cm به کمک پرکار به مرکز برخورد خط و خط مسیرزینه و شعاع 15cm یک قوس را ترسیم کرده برای اندازه های 30cm نیز به همین روش را انجام می دهیم.

 

 

 

 

 

شکل(21 b)- مرحله ششم ترسیم

پلان زینه ¼ بدون چوک، [12].

شکل(21 a)- مرحله پنجم ترسیم

پلان زینه ¼ بدون چوک، [12].     

 

 

 

            

 

                                                 

  1. ابتدا نقاط به دست آمده روی خط مسیرزینه را شماره گذاری کرده سپس از شماره (2)به نقطه (c)وصل کرده امتداد میدهیم، این عمل را تا آخرین شماره کف زینه ادامه می دهیم.

 

 

 

 

 

 

            

            شکل(22 )- مرحله هفتم ترسیم پلان زینه ¼ بدون چوک، [11].

ترسیم نمای زینه ¼ گردش بدون چوک:

مطابق شکل، خط زمین و خط بالای زینه را مشخص می نمائیم و ثانیآ عرض زینه را روی خط رسم کرده، زینه ی اول الی ششم را که به صورت نما قابل دید است به یکی از سه روش که قبلآ توضیح داده شده است ترسیم نموده و زینه ی بعدی را از طریق انتقال خطوط از روی پلان ترسیم می نمائیم.

شکل(23 )- ترسیم نمای زینه ¼ بدون چوک، [11].

ترسیم پلان زینه ¼ گردش بدون چوک:
        -1 فضای زینه، چشم زینه و محورهای افقی و را ترسیم می کنیم.

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل(24 )- ترسیم مرحله اول پلان زینه ¼ بدون چوک، [10].
 

 

 

 

         -2خط مسیرزینه را درمسیر رفت و برگشت زینه تا محور امتداد داده و محل تقاطع این خطوط با محور را نامیده سپس به مرکز (O) وشعاع omنیم دایره را ترسیم کرده خط مسیرزینه را کامل می نمائیم. به همین ترتیب به مرکز(o)وشعاع نصف چشم زینه نیم دایره  جهت تکمیل چشم زینه ترسیم می گردد.

                            

شکل(25)- ترسیم مرحله دوم و سوم  پلان زینه ¼ بدون چوک، [10].

3-روی خط مسیر زینهاز دو طرف محور به کمک پرکار 15cm(نصف کف پله) جداکرده و سپس درادامه به کمک پرکار، تقسیمات 30cm را جدا می نمائیم.

شکل(26 )- ترسیم مرحله چهارم  پلان زینه ¼ بدون چوک، [1].

4-درقسمت شروع زینه کف زینهی تغییرشکل نیافته را ترسیم می نمائیم. روی آخرین زینه تغییر شکل نیافته خطی موازی محور ترسیم می کنیم، محل برخورد آن با محور را (A) یاد کرده روی قطعه خط  (AB) ازنقطه (A) ابتدا یکcm 15وسپس تقسیمات cm 30به تعداد زینه ی باقی مانده دریک طرف زینه جدا می کنیم.

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل(27 )- ترسیم مرحله پنجم  پلان زینه ¼ بدون چوک، [1].

 

 

 

 

 

          -5تقسیمات را شماره گذاری کرده. نقطه (1) روی کف زینه را، به نقطه (1) روی خط مسیر زینه وصل
می نمائیم و امتداد می دهیم. این عمل را تا شماره (5) ادامه می دهیم.

-6مراحل4 و 5، بازوی دیگرزینه را همانند بازوی اول ترسیم می نمائیم.

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل(28 a)- ترسیم مرحله ششم

 پلان زینه ¼ بدون چوک، [1].

شکل(28 b)-ترسیم مرحله هفتم

پلان زینه ¼ بدون چوک، [1].

 

 

 

 

نتایج و پیشنهادها:

  • زینه ها به نحوه طراحی گردد که افراد به هیچ وجه  در معرض خطر سرخوردن قرار نگیرد.
  • زینه یکی از اجزای اساسی ساختمان بوده، که عناصر مرکزی ساختمانها را تشکیل میدهد، طرح و دیزان زینه ها وابسته به انتخاب نوعیت و اشکال آن در ساختمانها می باشد.
  • زینه ها وسیله معمول  بین دو طبقه ساختمان می باشد، بنابراین زینه ها باید طوری ساخته شود  که امکان دسترسی ساده، راحت و امکانات ایمینی توسط  آنها فراهم گردد.
  • زینه یکی از ارتباط عمودی ساختمانها بشمار رفته، که هدف اساسی آن ایجاد و تامین برقراری بین منازل و طبقات ساختمانها می باشد.
  • زاویه و شیب زینه نظربه ارتفاع مجموعی طبقه اول و طبقه دوم درنظر گرفته شود و همچنان تناسب بین زینه ها رعایت گردد.
  • جهت جلوگیری از خطرافتیدن افراد، در قسمت باز زینه کتاره در نظرگرفته شود.
  • ابعاد زینه  نظر به کاربرد ونیاز از آن ها با عملکرد و موقعیت محل تغییر می کند، که قبل از اعمار آن باید در محل مناسب طراحی گردد.  

مآخذ

  1. ابراهیم، علی.(1385). نقشه صنعتی تخصصی. تهران: انتشارات فخراکیا.
  2. اصغر،ساعد سمیعی.(1365). اجزأ ساختمان.تهران: انتشارات پرچم.
  3. امین، محمد. (1389). برسی آزمایشکاه رفتار چند نوع اتصال مفصلی،پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات تهران.
  4. ثقفی، محمد جواد. (1365). نقشه کشی معماری، تهران:انتشارات دفتر چاپ و توزیع.
  5. جرجانی، عبیدالله.(1391).نقشه کشی عمومی ساختمان.تهران:انتشارات دانش و فن.
  6. جزوات درسی دوره کارشناس ارشد معماری.(1387)تهران: دانشکاه بین المللی امام خمینی.
  7.  حدادی، حبیب الله.(1381).نقشه کشی صنعتی. تهران:دانشگاه علم و صنعت.
  8. دفتر تدوین و ترویج مقررات ملی ساختمان.(1388). محبث (9) طرح و اجرای ساختمان های بتن آرمه.
  9. زمرشیدی، حسین. (1387). رسم فنی و نقشه کشی جامع عمرات، تهران: انتشارات علم عمران.
  10. عثمان خیل، سلیمان(1369).مهندسی تعمیرات، کابل انتشارات محمدی.
  11. گودرز سروش، خلیل.(1386) جزوه رسم فنی تابستان.مشهد.انتشارات دفتروچاپ.
  12. متقی پو، احمد.(1392). نقشه کشی صنعتی به شیوه مدرن.تهران:انتشارات دانش و فن.

 

 

 

 

 

 

      اوضاع اجتماعی وفرهنگی افغانستان (1868-1878م)·

پوهنمل مهرجان رؤوفی عضو کادر علمی دیپارتمنت تاریخ  پوهنحی علوم اجتماعی

خلاصه:

مقاله هذا تحت عنوان اوضاع اجتماعی و فرهنگی افغانستان در زمان حکومت داری امیر شیرعلی خان می باشد، که دور اول پادشاهی وی مشحون بود، از درگیری ها با برادرانش که ادعای سلطنت داشتند و آرزوی امارت، و در آن جمله به ویژه محمد افضل خان و محمد اعظم خان درد سرهای بزرگی برای امیر تولید کردند ودر دور دوم سلطنت امیر شیرعلی خان وی با مشکلاتی از ناحیه دو پسرش محمد یعقوب خان  و محمد ایوب خان روبرو بودکه برای امیر مشکلات زیادی تولید کردند اما امیر توانست که در ده سال دور دوم سلطنت به یک سلسله کار های از قبیل فعالیت های عمرانی تشکیل اردو، کابینه دولت، خدمت پستی و راه اندازی نخستین نشریه بنام شمس النهار دست زد که میتوان امیر شیرعلی را موسس تمدن جدید درافغانستان خواند.

 هدف از تحقیق رساله هذا آشنایی با تاریخ افغانستان در یک دهه زمامداری امیرشیرعلی خان که یک منع خوب معتبر برای مطالعه و تحقیقات صورت میگیرد بوده باشد و همچنان میخواهم نسل جوان از کارها و کاردهای حکمرانان معاصر مخصوصا امیر شیرعلی خان آگاهی حاصل نمایند و از نکات منفی پند و عبرت بگیرند وبتواند خوب را از بد تفکیک نمایند.

از تحقیق مقاله هذا دریافتم که اوضاع فرهنگی و اجتماعی افغانستان در قرن نزدهم مخصوصاً زمان شیرعلی خان طوری بود، که آموزش و پرورش به شکل ابتدائی رواج داشت؛ تا اینکه مطبعه چاپی مصطفی ایجاد گردید، در زمان شیرعلی خان فرهنگ دسترسی به کتاب عام گردید، امیرشیر علی خان بیشتر هوش و ذکاوت خود را صرف معرفی تمدن جدید در افغانستان نموده بود؛ اما سیاست خارجی امیر در مقابل انگلیس باعث شد، که افغانستان بر بار دوم مورد حملات انگلیس قرار گیرد و در مدت ده سال خدمات زیادی برای مردم کشورش انجام داد و تا جایی موفق هم شد. در این مقاله از کتاب های چون: تاریخ معاصر افغانستان، افغانستان معاصر، تاریخ مطبوعات و یک تعداد کتب معتبر علمی دیگر که در بخش مآخذ از آن تذکر رفته استفاده گردیده است.

 

کلمات کلیدی: مشحون، انقلاب، انزوا، مدنیت، معطل، تبعید.

مقدمه:

مطالعه هر بخش از تاریخ انسان را در مراحل مختلف زنده گی با اوضاع سیاسی، اقتصادی فرهنگی و اجتماعی جوامع بشری آشنا می سازد. مطالعه تاریخ گذشته جوامع بشری از اهمیت زیاد برخوردار است چرا که گذشته بشریت با زنده گی حال و آینده ارتباط ناگستنی دارد و از تجارب آنها برای حال و آینده استفاده بعمل می آید در دوره تاریخی افغانستان نظام های جدیدی بر جای نظام کهنه جاگزین شده است و هدف از تحریر و نگارش مقاله علمی هذا را بررسی چگونگی وضعیت اجتماعی- فرهنگی زمان امیرشیرعلی خان و چگونگی نتایج اصلاحات وی تشکیل میدهد. پرابلم های که در مقاله هذا به کمبود مواد کافی و منابع دست اول روبرو شدم.

در مورد موضوع نویسنده گان نظریات و تحقیقات زیادی را انجام داده اند. از جمله محمد شهیم درکتاب تاریخ معاصر افغانستان منوسید که امیر شیرعلی خان بزرگترین موسس مدنیت و تحولات فرهنگی و صنعتی کشور محسوب گردید و همچنان فاروق انصاری در کتاب فشرده تاریخ افغانستان مینگارد:

که اصلاحات امیر شیر علی خان توانست کشور مان را پس از یک دوره نسبتا فتور و عقب گرایی به سمت ترقی راهنمایی کند بدون شک مطالعه هر بخش از تاریخ....

اوضاع فرهنگی و اجتماعی افغانستان مثل همه ی آسیای میانه در اوایل آن قرن 19 در وضع فروپاشی فرهنگ قرار داشت نهادهای آموزش بروی و محل اداره میشد و عمدتاً به رهنمایی مذهبی اختصاص داشت و فقط بخش کوچکی را پوشش می داد و تدریس بیشتر توسط مدرس ها و متصدیان اداره می شد.

برنامه آموزشی استندرد وجود نداشت اغلب ثروتمندان یک صدا را اجیر می کردند؛ تا آن ها را به صورت اختصاصی درس بدهد، با اصلاحات امید و چاپ کتب در افغانستان تحصیل عام شد و بیشتر کتاب ها به دسترس مردم قرار گرفت و چندین مطبعه به نام مصطفیوی و مرتضوی ایجاد گردید.

اصلاحات که امیر شیرعلی خان در مدت ده سال انجام داد نتایج نسبتاً مثبت داشت چون توانست کشور را از یک دوره رکود و عقب گرایی به سمت ترقی راهنمایی کند مخصوصاً در بخش مطبوعات چاپ نخستین نشریه به نام شمس النهار در افغانستان که از طریق این اخبار مردم می توانست از حالات و اوضاع خارج از کشور و مردم کشورهای جهان توانستند از اوضاع افغانستان آگاهی حاصل نمایند.

مواد و روش:

در نگارش مقاله علمی هذا تلاش گردید؛ تا به شیوه تحقیق کتابخانه یی از معتبر کتب علمی استفاده گردد. اینکه به اصل موضوع می پردازیم.

امیر شیر علی در اواخر  سال 1868م با همکاری محمد یعقوب خان که والی هرات بود بعد از تصرف قندهار محمد اعظم خان و عبدالرحمن خان را درتسکا غزنی شکست داد  و مجدداً کابل را به تصرف خود در آورد وبه تخت سلطنت جلوس کرد.

امیر شیر علی خان پادشاه روشن فکر ترقیخواه وطندوست  مدنیت پرور و اولین بنیان گذار تمدن در افغانستان  به شمار می رود. (7: 109)

امیر شیر علی خان بار دوم ده سال سلطنت  کرد 1868- 1878م در این مدت  او مصدر خدمت  بزرگ در عرصه مختلف فرهنگی، ‌مالی  اداری گردید . امیر شیر علی خان  مرد خود خواه  و اندک رنج  و قسما  عصبی مزاج بود ممکن  وفات امیر جوان  و برادران و ایجاد  ماجرا از طرف  یعقوب  خان، فشار انگلیس همه هم به اعصاب امیر تاثیر  سوه  نموده باشد . امیر شیرعلی مانند پدر و پدرکلان دارای زن فرزندان بیشماری نبود:  او میگفت پدر و پدر کلان من  این اشتباه را مرتکب  شده بودند  که زن های متعدد گرفتند،  من این کار را نمی کنم.

لاکن اوبین خانواده کوچکش نیز نتوانست یک اتحاد صمیمیت راحفظ کند . او پسر خورد خود  عبدالله  را در حالیکه  یعقوب خان  از او بزرگ و افراد شایسته  بودند  به ولیعهدی تعیین کرد  این امر  سبب  بی اتفاقی  در خانواده  اوشد.

از نظر اخلاقی اتهاماتی  بر آن  وارد نموده  اند، که گویا  امیر شرا النجوار است  یعنی با محارم معاشقه دارد  و ضدیت با اوامر قرآنی است. در حالیکه امیر از روی  عبادت  و عقیدت از این  اتهامات پاک و مبرا  بود. (7: 131)

شیرعلی خان و امیر دوست محمد خان  در سال 1237 ق از مادری  خدیجه نام  اختر جان  رحمت الله  پوپلزایی وزیر روزگار  سدوزایی ها متولد گشت .وی در جریان در کنار پدر حضور داشت و هم در آنجا به ولیعهدی  برگزیده شد و با فوت  امیر دوست محمد خان  بلا فاصله  در همان  جا  تاج شاهی  بر سر نهاد. مانند پدر امیر المومنین  برگزیده شد. پادشاهی امیر شیر علی خان  1278-83 ق نیز به دو دوره تقسیم می شود. دوره اول پادشاهی او شحون  بود  از درگیری با برادران اش که ادعای سلطنت  داشتند،  و از جمله  به ویژه  محمدافضل خان ومحمد اعظم خان  درد سر های بزرگی به پای امیر  تولید کرد. حتی کابل پایتخت  را از دست او ستاندند.

در بار دوم سلطنت  امیر شیرعلی خان،  وی با مشکلاتی  از ناحیه دو پسرش  محمد یعقوب خان و  محمد ایوب خان روبرو بود  که در اعتراض  به انتصاب  شاهزاده  عبدلله  شورش های  رابه  راه انداخت، مشکلات زیادی راتولید کرد با این  وجود موفق  شد که تاسیس مدارس جدید، تشکیل ارتش، کابینه جدید  دولت، انجمن  مشورتی  سیزده عضو، خدمات  سیستمی و راه اندازی نخستین نشریه افغانستان  به نام (شمس النهار) کشور را پس از یک دوره  نسبتاً  طولانی  فتوحات  و عقب گرایی  به سمت ترقی راهنمایی کند. هر چند برنامه اصلاحی  امیر شیرعلی خان که علی الظاهر  بر اساس پیشنهاد  های  سید جمالدین  افغان  در پیش گرفته شد  زیاد ترین  موفقیت  نبود؛  اما از اهمیت آن  در تکوین  افغانستان  معاصر نیز نمیتوان  چشم پوشی کرد.  بناءً این احوال  از  نظر سیاست خارجی  وی که نسبت  به رفتار انگلستان  درمنطقه  مظنون  بود به روسیه روی خوش نشان داد. و اشتباه تاریخی پدرش (امیر دوست محمد خان ) را تکرار کرد  و علی الخصوص  پاسخ منفی به درخواست لردلتین  نایب السلطنه هندوستان درمورد بازگشایی نمایندگی انگلستان  در کابل،  هرات و  نیز دریافت اخبار در مورد مداوا امیرشیر علی خان با ژنرال کاضمن روسی در تاشکند و دریافت  اسناد  درباره حضور  ژنرال  مستوستیف روسی در کابل،  انگلستان را قانع ساخت که امیر شیر علی خان  به جانب روسها گردیده است  و این مسئله بهانه خوبی بدست آنان داد  تا بر افغانستان  هجوم ببرند.

امیر شیرعلی خان موسس مدنیت  و تحولات  فرهنگی وسعی کشور محبوب گردیده،  دوره  وی مقارن  بازمانی است، که از یک نواخت  انقلاب صنعتی اروپا آغاز گردیده بود. از سوی دیگر کشور های مستقل اسلامی نهضت  های سیاسی  و اجتماعی خود را در برابر تجاوزات استعماری اروپایی آغاز کرده بودند  و از  طرف  چاپان  از حالت  انزوا بر آمده دروازه  تمدن غرب را بروی خود باز کرده بود.(1: 148-145)

نقش سید جمال الدین در ریفورمهای شیرعلی خان و فعالیت های امیر شیرعلی خان:

در دور دوم پادشاهی شیرعلی خان احمد خان که در بخش های فرهنگی و نظامی پدیدار گردید. و کوشش بخاطر تاسیس یک دولت متمدن آغاز یافت، شکی نیست، که در وسعت نظر پادشاه تائید داشت. در اوانی که امیر جوان بود و با پدر خود در هند برتانوی سکونت داشت موسسات اداره های عصری انگلیس را به چشم سر مشاهده نمود که اگر جوامع شرق بخواهد زنده گی آزاد و آبرومند داشته باشد و استعمار گران آزاد گردان باید خود را در چوکات عصریت و تمدن داخل سازند. نظام اداره یی جامعه کمیت اصولی داشته باشد در زمان مردم نقش فرهنگ روشن گردد. اداره وی باید با اصول عصر تربیه گردد، امیر نیز دارای این چنین مفکوره بوده؛ وی بعداز مرگ پدر هنگام که به قدرت رسید در جنگ های بی سرو پا با برادران و نزدیکان مصروف بود که مدت 5 سال روز خوشی را ندید در اثر همین نا آرامی ها دوچار تکلیف های عصبی نیز گردید سید جمال الدین از خانودان سادات کنر یک شخصیت هوشیار عالم و شناخته شده در باره امیر دوست محمد خان و سید را استاد سیدش محمد اعظم خان مقرر نموده بود. نا آرامی های بعداز مرگ امیر دوست محمد خان را، او نیز با چشم سرمشاهده می نمود سید جمال الدین در سال 1857-1855م  یک مرتبه در هند، شام و جحاز سفر نموده بود و از علل حوادث شرق میانه آگاهی داشت. وقتیکه دوباره به وطن برگشت امیر کبیر وفات نمود به تعقیب آن شیرعلی خان با برادرانش درگیر شد هنگامی، که امیر شیرعلی خان برای بار دوم به پادشاهی رسید محمد اعظم خان به ایران گریخت. توطة گران درباره شیرعلی خان این سخن را به امیر رسانیده که سید جمال الدین استاد با محمد اعظم بود همکار شده نمی تواند در این هنگام محمد رفیق لودی از نفوذ سیدجمال الدین به هر وسیله نظر پادشاه را به دوش نموده به اشاره او سید جمال الدین را مطلع نمود؛ تا به خارج برود نه از راه ایران، می گویند سید جمال الدین از وطن خارج میشد یک طومار مفصل اصلاحات را برای شیرعلی خان نوشته در مورد کابینه عصری، موصلات، مطبوعات، معارف و اردو و حتی در مورد امیر تذکر داده بود بناءً به این ترتیب امیر شیرعلی خان هدایت سیدحمال الدین را عملی نموده بود. در سال 1879م امیرشیرعلی خان به تشکیلات اداریی توجه نمود در تاریخ افغانستان این اولین بار بود که کابینه به شکل عصری آن تشکیل گردید در این کابینه صدر اعظم و وزیران اشخاص نیک نام شناخته شده تا حدی باسواد و مطلع در کار بودند، عالی جناب امیر میخواست در کابینه یک نفر از خانوده خود یا سرداران را شامل ننماید و جوهر اولین فورم در همین نقطه متمرکز بود. در تشکیلات جدید امیر ابتدا شورای دوازده عضوی اشخاص خبیر را تشکیل نمود.

که در راس آنان خودش قرار داشت وظیفه این شورا تقریبا مشورتی بود به امیر درکار ها مشوره می داد بین کابینه را اشخاص آتی تشکیل داد در پهلوی آن ادارات پوست درمرکز و ولایات و در پشاور ایجاد گردید که نه تها ارتباطات مردم را بر قرار می نمود؛ بلکه در ارتباطات دولت نیز تاثیر عمیق داشت . امیر پلان منظم داشت تا تشکیلات ویژه را دریک چوکات داخل بسازد ولی هموار نمودن مشکلات جامعه عقب مانده کار ساده نبود بنا کار های زیادی معطل ماند ازهمه مهمتر اینکه انگلیس قطعا نمی خواست که در اینجا یک دولت منظم وبا ثبات با وجود آید، بخصوص که در کنار امیر جاسوسی به مانند قاضی قادر وجود داشت او به فتنه انگیز که داشت در همه مصلحت آمیز سنگ ریزی می کرد

امیر اکثراً سید نور محمدشاه را اجازه می داد؛ تا جلسات کابینه را به ریاست خود را ایراد نمود امیر در اوقات فوق العاده در جلسات کابینه اشتراک می ورزید درخشیدن مطبوعات عصری زمانکه امیر با پدرخود در هندوستان .لیام سفر سیاسی را سیری می نمود مطبوعات عصری توجه او را به خود جلب نمود و نفش همچنین مطبوعات را در آگاهی ساختن جامعه و بیداری مردم پر ارزش تلقی نمود به تعقیب سیدجمال الدین نیز در وثیقه نامه یا هدایت نامه خود به امیر توصیه نمود مطبوعات عصری را رایج سازد با استفاده از این مساعدت ها میرزا عبدالعلی شخص منور آن وقت در سال 1873م جریده شمس النهار نشر کرد که شکل و تاحدی مختصات آن نماینده گی از مطبوعات عصری می نمود.

 این جریده در ابتدا در شانزده صفحه هفته دوبار به چاب می رسید در تن جریده اعلامیه های دولتی اخبار. مقالات نوشته های دوبی به نشر می رسید زبان جریده فارسی دری بود پشتو نیز در آن دیده میشد با عبارت بسیار شکل فارسی مقید سابق بود که یک مطلب ساده با کلمات اضافی زیاد افاده می شد جریده بیشتربه نفع دولت تبلیغ می نموده به طور مثال این نوشته در برحمید صاحبان فضل و کمال والیان با عزوجلال مخفف و تعجب نمایید که دراین اوان معارف اعتراف که خلایق ممالک افغانستان و ترکستان به زیر سپاه ها یابه امیرشیرعلی خان در نهایت امن و امان و آسایش دارند در باریان و نجبیان متوجه کمالات گردید و شوق دیدن اخبارات و اصول فواید از آن ورزید لهذا میرزا عبدالعلی حسبه الفرمایش احباب اخبار صدق آثار مسمی به شمس النهار را درمطبع کابل جاری نمود.

 این جریده بخاطر روشن ساختن ازهان مردم کار جدی می نمود، چنانچه در یک مقاله نوشته است ، :مردم افغانستان از کاشت پنبه زیان می دیدند که آنرا بالای انگلستان به قیمت کم به فروش می رساندند. نه در عوض آن تکه های گران و قیمت بها بدست می آورد و این بخاطری بود که این مردم از علم و کمال بی بهره بودند در مطبعه کابل کتب رسالات نیز چاب می شدند مثل رساله قواعد که به دستور امیر به وسیله محمد ابراهیم خان ترجمه و چاب شده است همچنان یک تعداد آثار دیگر ترجمه ویا چاپ شده اند کارکنان مطبوعات عصری اولین متفکرین سیاسی اندکه بخاطر آبادی وطن تنها شمشیر را کافی ندانسته؛ بلکه علم و عقل را حامی آن می دانستند .موجد این مفکوره البته سید جمال الدین و اکر از حقیقت نگذاریم خود امیر شیرعلی خان نیز بود شخص برزگ دیگر این طبقه سید نور محمد شاه صدراعظم بود در تشکیلات عصری حصه زیاد داشته و یک شخصیت سیاسی و مفکوره منور بود.

همچنان وزیرکابینه صدراعظم سید نورمحمد شاه اشخاس با سواد و منور بودند ارسلام خان وزیرخارجه حبیب الله خان وزیر مالیه میرزا محمدنبی نشی وبه مانند آنان حتی قاضی قادر با وجودیکه یک جاسوسی انگلیس و فرد خاین به وطن بود وی در کارهای فرهنگی شریک و منشی مطبوعات امیر بود همه جراید هندوستان و انگلیستان به امیر می رسید وهمین قاضی قادر آنها را به امیر ترجمه می نمود پادشاه خبید و روشن بوده بناء در کشور مطبوعات عصری ویک قشر مفکرین سیاسی سر بلند نمود چون انگلیس رسماً چنین منور بود در جنگ دوم افغان و انگلیس همه آنان را از بین برد امیر شیر علی خان تشکیل اردوی عصری را به خاطر ایجاد استحکام یک دولت با ثبات اولین ضروریات آن مبدانست و به این کاملا قانع بود که شکارهای سابقه را چوکات نظام سابق در میدان جنک امروز توان مقابله را ندادن زیرا تخنیک  تعلیم و تربیه جنک جدید گردیده خصوصا موقیعت جغرافیایی افغانستان که در بین دو ابر قدرت واقع بود تا به وسیله یک اردوی تربیه شده نگهداری گردد. حسین علی خان و یک تعداد صاحب منصبان با تجربه را موظف نمود تا تشکیلات ارود را جدید بسازند وی هنگامی که به خاطر اشتراک در کنفرانس امباله به هند رفت در آنجا یک تعداد هندوستانی های مسلمان را که در کار اردو تخصص داشتند استخدام نمود سردار غلام نقشبند عبدالمجید و فتح علی خان از جمله اولین استادان اردو افغان بودند، که امیر همه آنان را از هند با خود آورد ولی متاسفانه که جاسوس بودند.

در چوکات جدید اردو از لحاظ منطقه هشت مرکز برای اردو انتخاب شد؛ تا قطعات نظامی در آنجاها جای شوند این مراکیز در کابل شیرآباد کندهار کورم هرات میمنه و بلخ بودند حساب تشکیلات جدید برتندها بود که 80 هزار پیاده و 16 هزار سوار ریله جاری نیز با آنان همراه بودند که دارای اسلحه های مختلف النوع 408250 میل تفنگ های انگلیس و افغان و 369 توپهای انگلیس و افغانی بودند. به افراد پیاده ماهانه هفت روپیه نقدا پرداخته میشد. به اشخاص سواره که دارای اسپ می بودند دو چند این معاش داده می شد عساکر دارای یونیفورم ها منظم بودند که عبارت بود از کلاه پتلون کرتی و بالاپوش  زمان، که شخص شاه از اردو دیدن میکرد اکثراء با یونفورم نظام که در بار می آمد و بخاطر تربیه ها اردو گهگاهی تطبیقات نظام نیز می نمود چنانچه به خاطر نمایش عامیانه رسم گذشت عسکر نیز اجرامی گردید این واقعاء یک اردوی منظم وتربیه شده بود که به زمان آن وقت به نام (( اردل )) پلتن نامیده می شد.

فعالیت های عمرانی :                                                                                                

درعصرامیرشیرعلی خان شهر کابل به مانند سابق شهرتنک و از نقشه منظم شهری محروم بود در شرق و شمال با لاحصار ویک حصه شمال غرب آن کوچه های تنگی وجود داشتند اگر چه درزمان احمدشاه بابا که لین شهر ترمیم می شد مسول آن سردار جان خان چند کوچه فراغ درجنوب غرب دروازه لاهوری را آباد کرد. بعد از آن وقت تیمورشاه درانی پایتخت را به کابل نقل داد یک تعداد اسا کن به نام سرداران دارنی آباد گردید وی توجه پادشاهان تنها به بالاحصار بود که درآن آبادهای جدید می نمودند بازار در محدود شهر که در شمال بالاحصارموقیعت داشتند

 آنقدر تنک بود که سمت دکاندار و یک سمت به دکانداران سمت دیکر می رسید . امیر شیر علی خان طوری که به مسایل دیگر توجه داشت این نیز در نظرش بود تا یک کابل جدید اعمار نماید او به خاطر تطبیق نقشه جدید شهری از اطراف و کنار کابل به صورت دقیق دیدن نمود البته بنابر شرایط جنگی آن وقت به ارزش موقعیت دفاعی شهر توجه بیشتر می نمود بالاخره دور و بر تپه بی بی مهرو ( بیمارو ) حالیه را از هرنگاه مساعد و مناسب یافت این منطقه هم با بالاحصار نزدنک بود و هم ار تفاع و بلندی تپه برای ارگ و مرکز نظامی اهمیت داشت و زمین های پا ئین آن گنجایش بزار ها و خانه های شهر را داشت بعد از معلومات و مشورهای زیاد دوهزار جریب زمین گرد و نوایی بی بی مهرو را به خاطر اعمار شهر تخصیص داده و به نام سمی سمت و در حوم بالاتی شهر دیوارهای دفاعی خارجی و داخلی به اندازه 20 فت زیر کار گرفته شد کار این شهر در سال( 1870 م ) آغاز یافت که روزانه ( 6000 ) هزار کارگر و یک هزار معمار در اعمار تا تاسیس آن کار می کردند. اکثر کار گران عساکر بودند که علاوه بر معاش ماهانه پنج روپیه مزد نیز به ایشان داده میشد کار اعمار این شهر پنج سال دوام نمود(91:7).

 دیوارهای شهر چنان محکم شد که گل آن در زیر پای فیل ها پخته می شد وقتی خشک می شد به مانند سنک قوی بود وضع عمومی نا هنجاری مملکت کار اعمار شهرا ست  وسیس مکمل نمود تا اینکه انگلیس ها بر کشور تجاوز نمایند . وقتی امیر شیر علی خان از کابل بیرون شد دنوارهای شرق و غربی شهر تا آن وقت سرباز بود در زمانی که کیوناری سفیر انگلیس در کابل زبه قتل رسید و جنرال البرتس انگلیس به خاطر گرفتن انتقام او به کابل آمد قوت های خود را در همین شهر جدید جابجا نمود. وقتی انگلیس ها از این شهر خارج می شدند یک سلسله بی پروایی صورت گرفت و خساره مند گردیدند. هنگامیکه امیر عبدالرحمن خان به پادشاهی رسد او در شیدیور هیچ کاری نکرد شهر همانطور باق ماند در سالهای اخیر در نقشه جدید شهر شیدیوری به کلی از بین رفت.                                      

اوضاع فرهنگی:

بعداز استقرار سلطنت درقرن نزدهم امیر شیرعلی درصدد تطبیق پلانهای اصلاحی درافغانستان شد ودر مدت ده سال، درانکشاف امور اقتصادی وفرهنگی پیشه وری وخصوصاً اسلحه سازی وپرورش حیوانات توجه نمود.

درزمینه فرهنگ امیر شیر علی خان دو مکتب بطرز جدید یکی ملکی ودیگری نظامی تاسیس کرده ومطبعه لیتوگرافی رابه اهتمام میرعلیخان دربالاحصار کابل، دایر نمود. درهمین   مطبعة بود که ازسال8731 جریده مشهور ونخستین افغانستان بنام شمس النهار در شانزده صفحه منتشر گردید ه نماینده ای جریده درخارج محمد حسین خان مهتمم افغانستان درپشاور مدیریت بود. رساله مربوط به عالم عسکری وتکتهای پوسته درهمین مطبعة به چاپ رسید درکار تعلیم وتربيه صحافت وطباعت نشر أخبار وکتب به طور کل امور فرهنگی درعهد امیرشیرعلیخان گامهایی استوار برداشته شد، کتاب وسایر مواد ضروری بچاپ رسید. امیر برای افراد ارد لباس مخصوصی ساخت وبرای تعلیم افراد اردو رساله های درسی تالیف نمود، که درآنها فرمانده ها بزبان پشتو چاپ شده بود. این بزبان پشتو اتخاذ گردید تاآن وقت زبان پشتو هیچ نقشی درامور اداری کشور نداشت. وتمام کارهای رسمی واداری بزبان فارسی دری صورت ميگرفت. هر چند امیر شیر علی خان، درعرصه های اداری، نظامی، اجتماعی و زنده گی مردم افغانستان خدمات شایانی انجام داد، که همه شایسته ذکر وستایش میکرد؛ ولی خدمات اش در عرصه مطبوعات زمینه سازی نشد. اخبار شمس النهار از جایگاه کاریش که توانست مقام والای افغانستان را درسطح ملی وبین المللی تبارز دهد با همین أخبار بود، که افغانستان به جهان بیرون معرفی گردید وجهان بیرون به مردم کشور شناسنده شد. مردم ما توانستند با علوم جدید انقلاب فرهنگی وضع اروپاییان آشنایی حاصل نمایند.

کتاب دردوره امیر شیرعلی خان:

امیر شیرعلیخان بحیث جانشین پدر زمام امور افغانستان را بدست گرفت درمرحله اول زمام داری امیرشیرعلیخان همه کار را ازپیش برده نتوانست؛ ولی درمرحله دوم 1868 م موفق گردید  کشور نظم وسازمان یافته تاسیس کند که درنتیجه درجلسات کابینه تصمیم گرفت درپهلوی سایر اصلاحات اجتماعی واداری دست به وارد نمودن ماشین چاپ وطبابت بزند. وبرای اولین بار تاریخ علمی وفرهنگی افغانستان این حادثه بزرگ تاریخی واقع گردید. ومطابع مرتضوی ومصطفوی بین سالهای 1278-1286 ق واندکی بعد درسال 1291 ق مطبعه شمس النهار از هند بریتانی داخل افغانستان نماید باین ترتیب افغانستان به بارنخست درعصر امیرشیرعلیخان صاحب مطابع سنگی گردید. باتاسیس مطابع مرتضوی ومصطفوی وشمس النهار درشهر کابل فصل تازه جهان علم و فرهنگ افغانستان آغاز گردید کتب ورساله های آن وقت زحمت تمام نسخه میشد ویادرمطابع هند بچاپ میرسید دیگر بدون زحمات وتکلیف درشهر کابل زیر ماشین چاپ فرستاده میشد وازیک نسخه هزاران نسخه بچاپ رسیده که گویا ازیک طرف انحصار کتاب ازسلطه سلاطین واراکین بزرگ دولت وقدرت مندان بیرون آمد ازجانب دیگر کتابخانه های افغانستان ازکتابهای ملی افغانستان مملو گردید وزمینه مطالعه کتاب برهمه مهیا گردیده وهمه مردم افغانستان توانستند که کتاب بخوانند. جریده بدست گیرند واز افکار جدید دانشمندان ملی وبین المللی استفاده نمایند. کتاب فروشی تاسیس گردید اعلان خرید وفروش کتاب وآثار طبع شده جریده ازطریق جریده شمس النهار کابل یگانه أخبار افغانستان به اطلاع عموم رسانیده میشد ظاهراً اولین اثریکه درمطبعه مصطفوی بچاپ رسیده است رساله شهاب الساقب و رد وهابیان کاذب نام دارد این رساله توسط خود امیرشیرعلیخان تصنیف گردید ودرسال1281  بچاپ رسیده است. اما اولین اثریکه اززبان انگلیسی به زبان فارسی دری ترجمه گردیده بچاپ رسیده است واعظ نامه نام دارد. این رساله مشتمل بر وقایع جنگ عثمانی وروس بوده وازجریده تایمز لندن ترجمه شده ودارای90  صفحه درسال 1290 درمطبعه شمس النهار کابل به طبع رسیده است. ازدوره امیرشیرعلیخان گذشته ازطبع کتاب وآثار دانشمندان درمطابع کابل وهند تالیف وتدوين کتاب مکاتب نیز آغاز گردید. انجمن دارالتالیف درچوکات اداری وزارت معارف ویااداره معارف افغانستان بوجود آمدوخود امیرشیرعلیخان بحیث آمرافتخاری معارف افغانستان ازامور دارالتالیف وارثی میکرد. انجمن دارالتألیف تنها مسئول نشر واشاعه کتاب درسی نبود بلکه وظیفه داشت درپهلوی کتب درسی آثار علمی دانشمندان وترجمه آثار غربی نیز جهت رشد معلومات ودانش مردم بچاپ رساند مانند:حجت قویه درابطال وهابیه، شرح قواعد پیادگان، تحفه العلما، مجمع البحرين، فتوای امیر یاتشریح الجرائم، تعلیمات نامه عسکری، قواعد رساله اصول قواعد عسکری، وغيره میباشد. (2: 38-25)

اوضاع اجتماعی:

افغانستان دردوره تسلط برادران محمد زایی، ازآغاز تا عهد امیرشیرعلیخان در زیر یک اداره ملوک الطوایفی خاندان قرار داشت. گویا بیشتر از نیم قرن کشور با جنگهای اولاده دوست محمد خان کوفته شد. دهقانان زیر فشار استثمار شدید فئودالها قرار داشت. کسبه کاران و پیشه وران با ناراحتی تمام زندگی میکردند. اهل ادب وفرهنگ جای بدل کرده وبه کشور های همجوار فرار کردند بیکاری بیداد میکرد. محصول مالیه فقر بیچارگی در سراسر کشور هموار شده بود. اینست، که مردم کاملاً به ستوه آمده به مبارزات وزد خورد های داخلی میپرداختند. فیودالها اشراف، ازین حالت به نفع خود استفاده میکردند. و آتش جنگهای داخلی را فروزان نگهمیداشتند ودولت مرکزی رادر تزلزل انداخته بودند امیر شیر علیخان به محض تکیه به قدرت تلاش کرد تابه خانه جنگیها خاتمه دهد وبرادران راسرکوب وامنیت رابرکشور برگرداند که اینکار پنج سال تمام را دربر گرفت امیرشیرعلیخان بعداز استقرار سلطنت آرام وامنیت درصدد تطبیق پروگرام های اصلاحی درکشور برآمد ده سال باتطبیق انكشاف اقتصادی فرهنگی پیشه وری مخصوصا پرورش حیوانات توجه نمود. امیر شیرعلیخان برای انکشاف زراعت مساعی زیاد بزل نمود وازفشار سنگین تحمیلات رسمی حکومت برشانه دهقانان بکاست. امیردرپهلوی اصلاح نابسامانی های اجتماعی جمع آوری وتنظيم سپاه نیز پرداخت. درهرات، کابل، وقندهار عسکرگاهای بساخت. تقسیم مالیات رااصلاح کرد قبلاز آن ثلث مالیات درسه ماه اول سال قبلاً برداشت حاصلات توسط تحصیل داران نظامی که مردم آنرا ماس هدف واژه محصل یعنی تحصیل گرمیگفتند اخذ میگردید. که امیر آنرا منع قرار داد و مالیات بعداز برداشت حاصلات توسط خود مالیه دهنده گان به دفاتر مالیات برده وسند رسمی درمقابل آن گرفته میشد. تحصیلان نظامی حق نداشتند بالای مالیه دهندگان بروند امیر معاشات وغله گی افسر و عساکر را ازخزانه نقدی دولت وگدامهای حکومتی اجرا میکرد. قبلاز أو بالای مالیه دهندگان حواله میگردید. امیر امر کرد که سپاه داخل شهرها اقامت نکنند. وبرای آنها محل های بودباش ازبیرون شهر ساخته شد تابالای مردم تعدی صورت نگیرد. وهم برای پیشه وران صنعت گران وکشاورزان بیگار اعمال نکنند. امیرشیرعلیخان درسال 1248 ه.ش سنگ تهداب شهر مستحکم شیرپور را گذاشت اضافه تراز پنج سال شش هزار کارگر ویکهزار معمار نجار درآن کارکردند. أجرت معماران ونجاران روزانه واجرت کارگران که عساکر بودند نیم روپیه اضافه ازاصل معاش شان درآخر هرماه پرداخته میشد قبلاز امیر کارهای تعمیراتی وراه سازی بالای مردم عوام واهالی بطور بیگار اجباری ساخته میشد. امیرشیرعلیخان درپهلوی دولتمدار برجسته ویک ریفورمالیست آزاد اندیش نیز بود. دراداره داخلی کشور خالی ازاشتباه نبود چنانچه به اثر اشتباهات نابخشودنی امیر شیرعلیخان، بود که اراضی واستقلال کشور زیرخطر رفت وانگلیسها مرحله به مرحله موقعیت خودرا درافغانستان مستحکم تر ساختند. که درنتیجه منجربه جنگ دوم انگلیس وافغان گردید.      (2: 28)

چگونگی به قدرت رسیدن امیر شیر علی خان

سلطنت شیرعلی خان:

شیر علی خان همه توان و همتش را به کار گرفت تا یک اردوی مجرب نظامی و یک حکومت قوی مرکزی را در قبال آنچه از پدرش به جا مانده بود و تا حدی به مفهوم یک حکومت مدرن هماهنگی داشت تشکیل دهد و چنان یک سیاست داخلی و خارجی را تعقیب کند که بتواند قدرتش را تقویت بخشد و رقابت های روس و انگلیس را به حاشیه براند.

شیر علی خان آخرین طرز رفتار احمد شاه با (سیاست چند قویتی) را تاحدی احیاء کرد تهداب قدرتش را وسعت بخشید و در ایجاد همبستگی ملی اقدام کرد.

 

 

در زمان سلطنت امیرشیر علی خان(1863-1878):

افغانستان در دوره امیر شیر علی خان به عبور از مراحل مختلف مجبور بود این مراحل را سه دوره تقسیم میشود دوره اختلال وجنگ های خاندان شاهی دوره استوار دولت مرکزی و ریفورم های اجتماعی و دوره یی تجاوز سیاسی و نظامی انگلیس در افغانستان امیر شیرعلی خان درسیاست داخلی تحکیم مرکزیت ونشر تمدن جدید و در سیاست خارجی استقلال افغانستان را میخواست وی درجون 1863 پس از اعلان سلطنت از هرات بکابل آمد وبه از فاصله به حکومت انگلیس هند سلطنت خود را اعلان نمود؛ ولی انگلیس ها تا شش ماه دیگر از جواب امتناع ورزیدند بعد از همین وقت امیر احساس کرد که با دو جبهه مخالف داخلی و خارجی مقابل است شیرعلی خان زمانیکه در 1865 برای تصفیه قندهار از دست سردار محمد امین خان عسکر کشید سردار محمد اعظم خان و برادرش افضل به عجله به هندوستان زا راه چترال و بدخشان به قطغن آمده وسردار عبدالرحمن خان از بخارا رسید با سردار افضل خان متفقآ به کابل حمله کردند وکابل بدست روسیه افتاد و بااین صورت دوپادشاه در یک اقلیم فرمانروا گردید یعنی به نیمه افغانستان ابتدآ افضل وبعدآ اعظم خان (1866-1868)پادشاهی داشتند که بیشتر فتوحات آنها بدست عبدالرحمن خان بود.

امیر شیرعلی خان پس از چندین جنگ بر قوای سردار اعظم و عبدالرحمن غالب آمد عبدالرحمن خان به بخارا وسمرقند فرار نمود و اعظم خان در ایران بمرد. و در آنجا دفن گردید بدین صورت است انگلیس از داشتن اقباس قوی در مقابل امیرشیرعلی خان خالی ماند واما امیر شیرعلی خان بعد از استقرار سلطنت در صدد تطبیق پروگرام ها اصلاحی که سید جمال الدین قبل از فروع افغانستان با او سپرده بود برآمد در مدت ده سال در انکشاف امور اقتصادی و فرهنگی پیشه وری مخصوصآ اسلحه سازی و پروش حیوانات توجه نمود و در ساحه امنیت داخلی و ساختمانی راه ها پیش رفت و تحصیلات تجارتی فراهم گردید تاجاییکه میتوان گفت برای اولین بار در جامعه فیودالی افغانستان زمینه رشد نطفه سرمایه داری آماده گردید ودر تحصیل مالیات فشار اضافی را از سری شانه های دهقانان برداشت امیر دساتیری صادر نمود، که مالیات زمین به شکل اخذ نگردد. عصاصات، افسر، عسکر و مامور دولت بالای مالیه دهنده حواله نشود همچنان بعد از این سپاه دولت نمیتواند در داخل شهر باشد؛ تا به مردم روی به عمل نیاید به همین منظور شیر علی خان شهر مستحکم شیرپور را بنا نهاد که کارآن نسبت جنگ دوم انگلیس و افغان نا تمام ماند تشکیلات دولت دراین امر سامان پیدا کرد وقوه اجراییه مرکب از صدراعظم(سیدنور شاه فوشنجی و بعد از مرگ او مستوفی حبیب الله خان)وزرای حربیه .خارج.داخله .مالیه وخزائن بود.

همچنان سیستم پست مخابرات درمرکز ولایات بوجود آمد وشورای دولتی مرکب از 12 اعضای انتخابی تشکیل گردید (لویه جرگه) را در مورد مهم امور کشور امر داد .در زمینه فرهنگ دو مکتب به طرز جدید یکی ملکی و دیگری نظامی تاسیس گردید ومطبعه بتوگرافی .در بالاحصار کابل دایر شد قلعه های عسکری اعمار و معلمین خارجی استخدام گردید. درکار خانه توپ سازی کابل مشهور به (ماشین خانه ) ماه یک یک عراده توپ تولید میگردید و تقنگ .کرچ و باروت به مقدار بیشتر از کار خانه ها استحصال میگردید. روی هم رفته اصلاحات زمان شیرعلی خان بر قدرت اقتصاد ی و قدرت دولت افزود.

وضع فرهنگ و تحصیل:

افغانستان مثل همه ی کشور آسیای میانه در اوایل قرن نوزدهم در وضع فروپاشی فرهنگی قرار داشت. نهادهای آموزشی به صورت بدوی و محلی اداره میشد عمدتا به رهنمایی های مذهبی اختصاص داشت و فقط بخش کوچکی از جامعه را پوشش میداد از لحاظ نظری هر اجتماع بزرگ یک یا بیشتر از یک مدرسه، مکتب داشت که به وسیله متصدیان مساجد حفظ و به وسیله ملاها اداره میشد. در نظام اوستایی ملا ها هزینه شان را اجاره های زمین کوچکی بدست میاوردند که به وسیله اوستا به این کار اختصاص داده میشد در مراکز شهر یا موال وقفی داملاهای مذهبی را دریافت میکردند در هر ناحیه و روستایی ملاها اعانه ناچیزی نیز از دانش آموزان خود جمع میکردند اغلب ثروتمندان یک ملا را اجیر میکردند تا بچه های آنها را بصورت اختصاصی درس بدهد در مورد برنامه آمورش یا کنترول دولت در مکتب های استندرد وجود نداشت موارد درسی شامل درسهایی در مورد زبان فارسی، خواندن فارسی وکلاسیک بطور مشخص اثر سعدی، حافظ و مقداری از ادبیات عربی میشد بعضی دانش آموزان بعد از چند سال تحصیل در مکتب به مدرسه ارتقا پیدا میکردند، که فقط برای گروه محدودی از برگزیده مقدور بود و اکثراً به آموزش الهیات میپرداختند؛ بطور کلی اسکولا سیستم (فلسفه مدرسی) سخت همه یی این نوع آموزش ها را مشخص میکرد، که هدف آن مراعات محدود و مقید سنن و قوانین اسلامی بود بالاخره این آموزش به تکرار احکام قطعی الهیات محدود میشد و با ارتودوکس داغ و پر حرارت تقلید و پیروی و ضدیت با خردمندی مشخص میشد بعضی  معلمان و رهبران مذهبی همچنین نویسنده گان و شاعران سطح تحصیلات خود را با پیوستن شان به استادان مشهور یا با تحصیلگران در مدارس پشاور هشتوگر (هند) یا نجارا بالا میبردند. اوضاع منطقه همزمان با حکومتداری امیر شیر علی خان بزرگترین کوشش مدنیت و تحولات فرهنگی و صنعتی محسوب در دوره مقارن با زمان است که از یک طرف  انقلاب صنعتی اروپا آغاز گردیده بود و از سوی دیگری کشور های مستقل اسلامی منفعت های سیاسی و اجتماعی خود را در برابر تجاوزات استعماری اروپا آغاز کرده بودند و از طرف جاپان از حالت انزوا برآمده و در وازه تمدن غرب را به روی کشور خود باز کرد.

نتایج ویافته ها: 

از تحقیق مقاله هذا در یافتیم که افغانستان در دوره سلطنت برادران محمد زایی از آغاز تا ختم سلطنت امیر شیر علی خان در زیر یک اداره ملک الطوایفی خاندان قرار داشت گویا بیشتر نیم قرن کشوربا جنگ اولاد های دوست محمد خان کوفته شد. دهقانان زیر استعمار شدید فیودال ها قرار داشتند کسبه کاران وپیشه وران با ناراحتی تمام زندگی میکردند اهل ادب فرهنگ جای بدل کرده وبه کشور های همجوار فرار کردند بیکاری بیداد میکرد محصول مالیه فقردر سراسر کشور هموار شده بود این بود که مردم کاملا به ستوه آمده. و به مبارزات داخلی پرداختند فیودال ها واشراف از این فرصت به نفع خود استفاده مینمودند. امیر شیرعلی خان به محز تکیه به قدرت تلاش کرد تا به خانه جنگی خاتمه دهد مخالفان را سرکوب و امنیت را درکشور تامین نماید، که این کار پنج سال تمام را در بر گرفت امیر بعداز استقرار سلطنت و امنیت در صدد تطبیق پروگرام های اصلاحی در کشور شد ده سال با تطبیق انکشاف اقتصادی فرهنگی پیشه وری فعالیت عمرانی مخصوصا ایجاد شهرک شیر پور دست زد. امیر شیر علی برای زراعت مساعی زیادی بزر نمود و از فشار سنگین تحویلات رسمی حکومت برشانه دهقانان بکاست تقسیم مالیات اصلاح کرد امیر علاوه بر اصطلاحات در بخش های اجتماعی درصدد تشکیل یک اردو با ثبات نیز بود امیر در سیاست داخلی تحکیم مرکزیت ونشر تمدن جدید در سیاست خارجی استقلال افغانستان را میخواست هرچند امیر در حکومت خویش مشکلات زیادی را متحمل شد؛ ولی با این وجود وفق با تاسیس مدارس جدید تشکلیل ارتش کابینه دولت خدمات پوستی و راه اندازی نخستین نشریه به نام شمس النهار کشور را پس از یک دوره نسبتا طولانی عقب گرایی به سمت ترقی رهنمایی کند. هرچند برنامه های اصلاحی امیر به اساس پیشنهادهای سید جمال الدین افغان در پیش گرفته شد زیاد موفق نبود اما بر اهمیت در تکوین افغانستان معاصر نیز نمیتوان چشم پوشی کرد.

نتیجه گیری:

ازگفتار فوق نتیجه میگیریم که اوضاع اجتماعی و فرهنگی افغانستان در قرن نزدهم مخصوصاً در زمان حکومتداری امیر شیر علی خان مثل همه آسیای میانه در وضع فروپاشی قرار داشت نهاد های آموزش به صورت بدوی ومحلی اداره میشد عمدتا به رهنمایی های  مذهبی وفقط بخش کوچک جامعه اختصاص میداد افغانستان در دوره امیر شیر علی خان به عبور از مراحل مختلف مجبور بود این مراحل در سه دوره تقسیم میگردد:

دوره اختلال و جنگ های خاندان شاه، که دوره اول پادشاهی امیر در بر گرفت، دوره استقرار دولت مرکزی و ریفورم های اجتماعی و دوره تجاوز سیاسی نظامی انگلیس در افغانستان.

امیر شیر علی خان درسیاست داخلی ترکیب مرکزیت  ونشر تمدن جدید در سیاست خارجی استقلال افغانستان میخواست محمد شهیر درکتاب تاریخ معاصر افغانستان می نویسد:

امیر شیرعلی خان بزرگ موسس مدنیت وتحولات فرهنگی کشور محسوب میشود وهمچنان رسول رهین در کتاب تاریخ مطبوعات نگاریده است که ریفوم های امیر شیر علی خان هر چند خیلی موفق نبود؛ اما از موثریت آن در تکوین تمدن جدید نمتوان چشم پوشی کرد هرچند امیر شیر علی درزمان سلطنت خود ابتدا از طرف برادارن وسپس از طرف پسرانش مشکلات زیادی متحمل شد؛ اما با این وجود موفق شده که با تاسیس مدارس جدید تشکیل ارتش، کابینه دولت انجمن مشورتی سیزده عضو خدمات پوستی و راه اندازی نخستین نشریه به نام شمس النهاد کشور را پس از یک دوره نبستاً طولانی عقب گرایی به سمت ترقی رهنمایی کند.

مناقشه:

طوریکه در مورد اوضاع فرهنگی و اجتماعی زمان حکومت امیر شیرعلی خان در افغانستان مورخین زیاد در کتاب ها اشاره نموده، چنانچه که دکتر فاروق انصاری در کتاب فشرده تاریخ افغانستان بیان میدارد، که برنامه اصلاحی امیر شیرعلی خان که بر اساس پیشنهاد های سید جمال الدین افغان در پیش گرفته شد، زیاد موفق نبود اما بر اهمیت آن در تکوین افغانستان معاصر نیز نمیتوان چشم پوشی کرد و همچنان نجم الدین فریاد در کتاب تاریخ معاصر افغانستان مینوسید، که امیر شیرعلی خان فرد ترقی خواه، وطندوست، مدنیت پرور و اولین بنیان گذار تمدن در افغانستان در قرن نوزدهم بوده است و میتوان گفت که حکومت دارای امیرشیرعلی در دوره اول پادشاهی اوشحون بود از درگیری با برادانش که ادعای سلطنت داشتن و آرزوی امارت و در آن جمله به ویژه محمد افضل خان و محمد اعظم خان درد سرهای بزرگی برای امیر تولید کردند و حتی کابل پایتخت کشور را از او ستاندند، در دور دوم سلطنت امیر شیر علی خان وی با مشکلاتی از ناحیه دو پسرش محمد یعقوب خان و محمد ایوب خان روبرو بود، که در اعتراض به انتصاب شاهزاده عبدالله شورش های را به راه انداختند  مشکلات زیادی را تولید کردند ولی با این وجود موفق شد که با تاسیس مدارس جدید تشکیل ارتش به کابینه دولت و انجمن مشورتی و خدمات پستی و راه اندازی نخستین نشریه افغانستان به نام (سمش النهار) کشور را پس از یک دوره نسبتاً طولانی فتور و عقب گرایی به سمت ترقی راهنمایی کند. نتایجی که شخص خودم از تحقیق بدست آوردم اینست، که امیر شیرعلی خان فرد ترقی خواه و اولین موسس تمدن جدید در افغانستان بوده است امیر در دور دوم پادشاهی خود توانست در بخش های اداری، نظامی، عمرانی، کابینه دولت خدمات پستی بخش مالیاتی و مخصوصاً راه اندازی اول جریده به نام شمس النهار که درتاریخ مطبوعات افغانستان، کار های موثر انجام دهد امیر همواره پلان داشت تا یک اردو منظم بسازد وی همو ناره مشکلات سد راه امیر قرار داشت موانع زیاد در مقابل امیر قرار داشت از جمله انگلیس که قطعاً نمیخواست، که در افغانستان یک دولت منظم و با ثبات به وجود آید اصلاحات امیر در افغانستان مفید واقع شد و نمیتوان از خدماتی که در ده سال اخیر در بخش های اجتماعی و فرهنگی صورت گرفت چشم پوشی کرد.

 

 

 

 

 

پیشنهادها:

مورخین که میخواهند روی این موضوع به طور همه جانبه تحقیق کنند باید منابع بیشتر را به خاطر جمع آوری مواد بدست آورند؛ چون بنده به کمبود مواد و منابع معتبر و دسته اول مواجه بود.

برای اشخاصیکه در مورد موضوع میخواهند تحقیق کنند عرض میکنیم، که باید وقایع و یا مواردی که بدست می آید را درست تحلیل تجزیه و همه جانبه تحقیق کرده و بعدا به نوشتن آن بپردازند.

از تمامی مورخین که میخواهند روی این موضوع تحقیق کنند میخواهیم؛ تا دور از تعصب حقیقت را در نظر بگیرند تا باشد مواد و منابع خوب در دسترس اشخاص قرار دهند که بعد از آنها به تحقیق می پردازند.

مآخذ

1- انصاری، فاروق. (1392). فشرده تاریخ افغانستان، کابل نشریه امیری.

2- رهین، رسول. (1391). تاریخ مطبوعات افغانستان، کابل: انتشارات سعید.

3- شهم، محمد. (1395). تاریخ معاصر افغانستان، چاپ ششم، هرات:  انتشارات قدس.

4- صیقل، رهین. (1364). افغانستان معاصر تاریخ مبارزات و بقایای یک ملت، مترجم، محمد نعیم محمدی، کابل: انتشارات سعید.

5- عطایی، محمد ابراهیم. ( 1384). نگاه مختصر به تاریخ افغانستان، مترجم دوکتور عبدالجمیل کامگار، کابل: انتشارات میوند.

6-غبار، غلام محمد، (1967). افغانستان در مسیر تاریخ از گذشته تا سقوط دولت امانیه،کابل:  مطبعه دولتی.

7- فریاد، نجم الدین. (1384). تاریخ معاصر افغانستان، پشاور:  انجمن نشراتی.

8- گریگوریان، وارتان. (1388). ظهور افغانستان نوین، مترجم، علی عالمی کرمانی، پشاور انتشارات دانش.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                   ریاضیات مالی و مدیریت خطرات                 ·

 

پوهنیار امین الله افشار عضو کادر علمی دیپارتمنت مضامین عمومی تخنیکی پوهنحی جیولوجی ومعادن

خلاصه :

   این مقاله نشان میدهد که مفاهیم پایه یی و روش های ریاضی متداول در ریاضیات مالی ومدیریت خطرات چگونه استفاده میگردد.

سعی در ترسیم چشم انداز مفاهیم و روشهای متداول در ریاضیات مالی و مدیریت خطرات داشته است. خوانندۀ علاقمند این شاخه های جذاب و فعال دانش امروز می تواند مطالعه با رجوع به این مقاله دانش خودرا در زمینه افزایش دهند.

هدف از نگارش این مقاله معرفی نکات مهم ریاضیات مالی ومدیریت خطرات است که  اساس وبنیاد بازار اقتصاد یک مملکت را  تشکیل میدهد، که جهت آماده ساختن محصلان منحیث اقتصاد دان واستفاده از ریاضی در ساحه اقتصاد که  توانایی خوب،  مدیریت بهتر، مهارت استفاده از مواد محیطی وغیره میباشد.

   روش کار این مقاله، تحقیقی کتابخانه یی بوده، که از کتاب های معتبر داخلی و خارجی و از سایت های معتبرتحقیقی ومعلوماتی استفاده گردیده است.

یافته ها نشان میدهد که ارزیابی مدیریت خطرات دراقتصاد و تأمین اجتماعی فعالیتهای صنعتی، کشاورزی، وسایر فعالیت ها در جوامع انسانی یک بخش ضروری و اجتناب ناپذیراست؛ اما کاربرد عمده ارزیابی ومدیریت خطرات در بازار های مالی از جمله در مدیریت سبد های مالی و بانکداری است با توجه به پیچیده گی فوق العادهء سیستم های مورد استفاده در جوامع امروزی، ارزیابی ومدیریت خطرات نیازمند به کارگیری مفاهیم وروش های پیشرفته یی ریاضی به ویژه آنالیز تصادفی است.

   سوال دراینجا مطرح میگردد آنست چگونه این عملیات مالی مجرد که اجرای آنها در دنیای واقعی عموماً امکان پذیر نیست. اساس این استدلال و نتیجه گیری قرار گرفته اند.

   سوال اساسی دیگر آنست که هدف از عرضه اوراق قرضه چیست؟ به نظر میرسد که حساب های پس انداز بانکها نیز همان کار را انجام میدهند.

کلمات کلیدی: ریاضیات مالی، ورق قرضه، بهای تنزیل شده، مدیریت، تابع صعودی، مدیریت خطرات.

 

مقدمه:

این مقاله به مرور مفاهیم پایه یی و روشهای ریاضی متداول در ریاضیات مالی و مدیریت خطرات میپردازد، که از جدیدترین، جذاب ترین، و کاربردی ترین شاخه های علوم امروز به شمار میروند.

بچلایردرسال( 1900) ازمعادلات حرکت براونی برای فرایند بنیادین استنتاج گزینش قیمت ها استفاده کرد، سچولر و بلک درسال(1973) فورمول قیمت گذاری انتخاب خود راکه مبتنی برحل معادلات مشتق جزئی((PDEبود منتشرکردند، هریسون و کریپس رویکرد شرط بندی را در سرمایه گذاری معرفی کردند.

با اعطای جایزه نوبل اقتصاد به سه ریاضیدان هریک ویلیم شارپ، هری مارکویتز و میرتون میلردرسال(1990)، چشم انداز نوبتی درمقابل چشمان پژوهشگران گشوده شد وعملاً شاخه جدید ازعلوم نظریه ی مالی متولد شد. تعامل این دو رشته (ریاضیات مالی و نظریه ی مالی و خطرات آن) تابدانجا پیش رفته است که مسایل مالی اکنون درزمزمه یی پژوهش های راهبردی در ریاضیات است.

امروز محصولات مالی بسیار متنوع و گوناگونی در بازارهای مالی عرضه و معامله میشوند. به دلیل پیچیده گی روز افزون جوامع انسانی و نظامهای اجتماعی، تحلیل و ارزیابی محصولات مالی، و ارزیابی و مدیریت خطرات در همۀ زمینه های فعالیت انسانی نیازمند به کارگیری روشهای پیشرفته ریاضی به ویژه آنالیز تصادفی است. تصادفی بودن متغیرها ناشی از آن است که از دنیای اطراف خود اطلاع کامل نداریم.

بانک های تجاری، بانک های سرمایه گذاری، شرکت های بیمه، شرکت های خزانه داری وغیره ازدستآورد های علمی این رشته بیشترین استفاده را میبرند، که درین رشته دو رویکرد اساسی وجود دارد: اول معادلات دیفرانسیلی جزئی، دوم احتمال و فرایندهای تصادفی. این رویکرد مستقل، مجموعه یی از تکتیک های ریاضی هستند، که کاربردهای متعددی درسرمایه گذاری می یابند: ارزش گذاری دارایی، مدیریت ریسک ومقابله باریسک، سرمایه گذاری درموقعیت های پیچیده یی اقتصادی وغیره ازجمله ی این کاربرد ها هستند.

مواد وروش:

روش تحقیق وجمع آوری معلومات هراثرعلمی –تحقیقی تحت شرایط گوناگون به طریقه های مختلف صورت میگیرد. مواد مورد نیازاین مقاله علمی نیز بادر نظرداشت میتود های خاص تحقیق، با استفاده از منابع معتبرعلمی وروش کتابخانه یی به صورت منظم جمع آوری گردیده است.

با گذشت زمان بهای پول نقد کاهش می یابد. برای بررسی این مطالب، مبلغA0  را در نظر بگیرید که در حساب پس انداز بانک با نرخ سود سالانه r گذاشته شده است. میزان سرمایه در زمان  t( برحسب سال) را در صورتی که سودn  بار در سال محاسبه و به حساب ریخته شود، با  An(t)نمایش می دهیم.

 

در این صورت: 

 

 

2

 

با استدلالی مشابه:

nt

نتیجه آنکه مبلغ A0 در زمان حال در زمان t در آینده دارای ارزش  A0(1+r/n)ntخواهد بود، یا معادل  آن، مبلغK در زمان t در آینده، در زمان حال دارای ارزش (1+r/n)-ntK است. ضریب بسیار مهم(1+r/n)-ntرا ضریب تنزیل مینامند. اگرچه این ضریب بر اساس مدلی بسیار ساده و بسیار متفاوت با دنیای واقعی بدست آمده است، ولی در محاسبات اقتصادی و مالی بسیار به کار برده میشود.

در دنیای،n همواره یک عدد متناهی است و ساختار سوددهی گسستۀ فوق وجود دارد. اما برای فراهم ساختن امکان استفاده از مفاهیم و روشهای ریاضیات پیوسته و آنالیز، در بسیاری از موارد، مفهوم مجرد سوددهی پیوسته با  (سوددهی در لحظه از زمان) در نظر گرفته می شود.

در این مدل، ضریب تنزیل عبارت است از :

-nt

 

به راحتی میتوان نشان داد که به ازای هرr > 0  تابع  تابعی صعودی است؛ اما حد آن هنگامی که  بینهایت نیست، بلکه er است. به عبارت دیگر، حتی با نرخ سود 100% و حتی با افزود شدن سود به سرمایه در هر لحظه از زمان، سرمایۀ اولیه پس از یک سال حدود 72 برابر میشود، و بینهایت نخواهد شد.

در ادامۀ این مقاله همه جا فرض می کنیم که سوددهی پیوسته است. در اکثر موارد، نتایج متناظر در سوددهی گسستۀ روشن خواهند بود.

ساده ترین قرار داد تجاری، ورق قرضه است که براساس آن یک طرف قرارداد متهد میشود در زمان از پیش تعیین شدۀ T در آینده (زمان سررسید) مبلغ از پیش تعیین شده K (ارزش اسمی) را به طرف دیگر بپردازد. مسألۀ ارزیابی ورق قرضه عبارت از تعیین مبلغی که برای وارد شدن به این قرارداد باید به طرف متهد (صادر کنندۀ ورق قرضه) پرداخت. نشان می دهیم که با نرخ سود ثابت، مقدار B(t)،ارزش این ورق قرضه در زمان t برابر است با تنزیل شدۀ ارزشی اسمی [2].

B(t)=e-r(T-t)K

یک راه توجیه این مطلب براساس بحث زیر است که نمونه یی از بحثهای مطرح در مورد سودآوری بدون تلاش است. براساس این بحثها، فرصتهای سودآوری بدون تلاش، در صورت وجود، پس از«مدت کوتاهی» از بین می روند و در زمان بسیار کوتاهی( که با توسعۀ روز افزون نظامهای اطلاع رسانی مرتباٌ کوتاه تر میشوند)، بازار مالی به حالت تعادل باز میگردد. نشان خواهیم داد که هر از نابرابریهای اکید B(t)<e-r(T-t)Kو  B(t)>e-r(T-t)Kتنها مدت کوتاهی میتوانند برقرار باشند :

 حالت اول: B(t)>e-r(T-t)K

دراین حالت اتخاذ سیاست مالی زیر، بدون تلاش و  B(t)- e-r(T-t)K را در پی خواهد داشت

1 . در لحظۀ  t یکی از این اوراق قرضه را می فروشیم و مبلغ B(t)را دریافت می کنیم ؛

2 . ازاین مبلغ مقدار   e-r(T-t)Kرا در حساب پس انداز بانکی قرار می دهیم ؛

تفاوت و  B(t)> -e-r(T-t)Kسود بدون تلاش ماست؛

3 . فروش این ورق قرضه در زمان t برای ما تعهد پرداخت مبلغ K به دارندۀ ورق قرضه را در زمان T ایجاد میکند؛ اما این مبلغ را در زمان T خواهیم داشت زیرا مبلغ و  e-r(T-t)K سپرده شده به بانک در زمان t در زمان Tبرابر با=K er(T-t)(e-r(T-t)K) خواهد بود.

همۀ افراد برای به دست آوردن سود بدون تلاش به اجرای این سیاست مالی علاقه خواهند داشت. در نتیجه، عرضۀ این ورق قرضه در زمان t مرتباً افزایش می یابد و بنابر اصل کلی عرضه و تقاضا، بهای آن در زمان t مرتباً کاهش می یابد تا زمانی که نابرابری اکید فوق به نابرابری در جهت دیگر تبدیل شود . عبارت دیگر«پس از مدتی کوتاه» B(t)≤e-r(T-t)K

حالت دوم  B(t)<e-r(T-t)K:

 در این حالت، سیاست مالی دوگان زیر سود بدون تلاش e-r(T-t)K-B(t)را در پی خواهد داشت

1 . در لحظۀ t مبلغ e-r(T-t)K را از بانک وام می گیریم؛

2 . با مقدار B(t) از این مبلغ، یکی از این اوراق قرضه را خریداری می کنیم؛

تفاوت e-r(T-t)K-B(t) سود بدون تلاش ماست.

3 . وام گرفته شده در زمان t برای ما تعهد پرداخت مبلغ er(T-t)(e-r(T-t)K=K را به بانک در زمان Tایجاد میکند؛ اما این مبلغ در زمان T در اختیار خواهد داشت زیرا فروشنده ورق قرضه براساس قرارداد متعهد به پرداخت مبلغ K در زمان T به ماست[7].

 چون همۀ افراد به اجرای این سیاست مالی برای بدست آوردن سود بدون تلاش علاقه خواهند داشت، تقاضا برای این ورق قرضه در زمان t مرتباً افزایش  پیدا می کند و بنابر اصل کلی عرضه و تقاضا، بهای آن در زمان t مرتباً افزایش می یابد تا زمانی که نابرابری اکید فوق به نابرابری در جهت دیگر تبدیل شود. به عبارت دیگر«پس مدتی کوتاه»،e-r(T-t)K B(t)≥به طور خلاصه «پس از مدتی کوتاه» هر دو نابرابری e-r(T-t)KB(t)≤ و  e-r(T-t)KB(t)≥خواهیم داشت؛ یا معادل آن، پس از مدتی کوتاه

B(t)=e-r(T-t)K

سؤالی که در اینجا مطرح می شود آن است که چگونه این عملیات مالی «مجرد» که اجرای آنها در دنیایی واقعی عموماً امکان پذیر نیست، اساس این استدلال و نتیجه گیری قرار گرفته اند. پاسخ آن است که اعمال مجرد، با وجود واقعی نبودن، مبنای نتایج در همۀ شاخه های علوم هستند. به عنوان مثال، مفهوم خط مماس یک مجرد است از قضایا و نتایجی است که در دنیای واقعی کاربرد وسیع دارند [1].

 سؤال اساسی دیگر آن است که هدف  از عرضۀ اوراق قرضه چیست؛ به نظر می رسد که حسابهای پس انداز بانکها نیز همان کار را انجام می دهند. پاسخ آن است که در دنیای واقعی نرخ سود ثابت نیست و با گذشت زمان تغیر می کند؛ ورق قرضه نرخ سود را در برابر دارندۀ آن ثابت نگاه می دارد و بنابراین به ترتیبی دارنده را دربرابر تغیرات نامساعد نرخ سود« بیمه می کند ». در حالتی که نرخ بهره تابعی تعیّنی از زمان، مثلاًr(t)، باشد، ارزش ورق قرضه جواب مسألۀ با شرط «پایانی» زیر است:

 

 

جواب این مسألۀ عبارت از -و در حالت خاص، r ثابت به

t)KB(t)=e-r(T-

که در بحث سود بدون تلاش به دست آمد، تبدیل می شود.

عرضه کنندگان اوراق قرضه در بسیاری از موارد علاوه بر پرداخت مبلغ K در زمان پایانی T، درمدت عمر ورق قرضه در زمانخای از پیش تعیین شده مبالغی را  که کوپن در هر لحظه از زمان با نرخ c(t)باشد، ارزش ورق قرضه جواب مسألۀ با شرط پایانی زیر است

 

جواب این مسألۀ عبارت است از:

B(t)=exp

 

جمله اول ارزش ورق قرضه بدون کوپن است. انتظار داریم ارزش ورق قرضۀ با کوپن بیشتر از ارزش ورق قرضۀ بدون کوپن باشد و نتیجۀ به دست آمده تأیید این مطلب است: جملۀ دوم، ارزش افزودۀ ورق قرضه با کوپن نسبت به ورق بدون کوپن است[3].

در عمل، عرضه کنندۀ ورق قرضۀ کوپن دار پرداخت کوپن را به صورت گسسته با مبالغ از پیش تعین شدۀ c1,c2 ,……cn در زمانهای از پیش تعین شدۀ.t1,t2,………tnانجام می دهد. برای ارزیابی این ورق قرضه می توان با استفاده از دلتای دیراک از نتایج دنیای پیوسته، مذکور در بالا، نتایج دنیای گسسته را بدست آورد. «نرخ سوددهی پیوسته» برای این نظام گسسته را می توان به صورت C(t)=  نوشت. با قرار دادن این عبارت برای  c(t)در بالا، ارزش ورق قرضۀ گسسته به دست می آید:

   B(t)=exp

 

که درآن H تابع هویساید است:

 

از رابطه فوق یک ویژه گی اساسی ورق قرضۀ با کوپن، یعنی شرایط پرشی زیر، نتیجه می شود

B(t+3)=B(t-3)-cj, j=1,2,…..,n

به عبارت دیگر، در لحظۀ پرداخت کوپن، ارزش ورق قرضه به اندازۀ میزان کوپن پرداختی کاهش می یابد. از خواننده دعوت می شود که سعی کند همین نتیجه را از طریق بحث سودآوری بدون تلاش، مشابه آنچه در بالا انجام گرفت، به دست آورد [9].

   ارزیابی میزان خطرات موجود در یک فعالیت مورد نظر، و سپس ابداع روشهایی برای کنترل و در صورت امکان کاهش دادن میزان خطراتاز ملزومات همۀ فعالیتها در جوامع انسانی است. اهمیت ارزیابی و مدیریت خطراتدر آن است که اجرای فعالیت مورد نظر را، همراه با حفاظت در مقابل زیانها و ضررهای احتمالی ناشی از اجرای آن فعالیت، امکان پذیر می سازد.

بیمه اولین سیستم اساسی و مهمی است که انسان برای ارزیابی و مدیریت خطرات ابداع کرده است،

و پس از قرنها استفاده از آن، هنوز متداول ترین ابزار حفاظت در مقابل زیانها به شمار می رود. در واقع باگذشت زمان، بیمه بیشتر در زنده گی روزمرۀ انسانها نفوذ کرده است و گذشت زمان تنها روش ها و اصول اجرای آن را، به عنوان یک روش عنوان مخاطره، پیشرفته تر و موثرتر کرده است.

ارزیابی و مدیریت خطرات در اقتصاد و تأمین اجتماعی فعالیتهای صنعتی، کشاورزی، و سایر فعالیتها در جوامع انسانی یک بخش ضروری و اجتناب ناپذیر است؛ اما کاربرد عمدۀ ارزیابی و مدیریت مخاطره، در بازار های مالی از جمله در مدیریت سبدهای مالی و بانکداری است. با توجه به پیچیدگی فوق العادۀ سیستمهای مورد استفاده در جوامع امروزی، ارزیابی و مدیریت خطرات نیازمند به کارگیری مفاهیم و روشهای پیشرفتۀ ریاضی به ویژه آنالیز تصادفی است . در دنیای واقعی نه تنها  نرخ سود با گذشت زمان تغیر می کند، بلکه تغییرات آن تصادفی است. مدل این تغییرات تصادفی را می توان یک معادلۀ دیفرانسیل تصادفی مانند.

 

در نظر گرفت که در آن  یک فرایند وینر است. جملۀ a(rt,t)dt مدل تغیرات مورد انتظار و تعیّنی و جمله  b(rt,t)dWtمدل تغیرات تصادفی پیوسته است. در اینجا برای تأکید بر تصادفی بودن، متغیر به جای اینکه در داخل پرانتز قرار گیرد به صورت اندیس پایین قرار گرفته است. ویژگی اساسی فرایند وینر dW2t=dtنتیجه می دهد dr2t=b2dt+0(dt)

با توجه به نتایج فوق، فورمول ایتو برای ارزش ورق قرضه به صورت:

dBt=G[Bt]dt+ dWt+o(dt)

به دست می آید که در آنG عملگر دیفرانسیلی جزئی

G:= + +a

حال یک سبد مالی شامل یک واحد از یک ورق قرضه با ارزش اسمی K1 زمان سر رسیدT1و فرایند ارزش و واحد از یک ورق قرضه با ارزش اسمی K2 زمان سر رسید T2 و فرایند ارزش را در نظر می گیریم. فرایند ارزش این سبد مالی[8].

 

در معادلۀ زیر صدق می کند:

d

+b  dWt .

مشاهده میکنیم که انتخاب:

 

ضریب dWt را صفر، و در نتیجه این سبد مالی را بدون خطراتمی کند. بازدهی حساب پس اندازه برای مبلغ در بارۀ زمانی برابر است با

بنابر بحث سودآوری بدون تلاش (که از خواننده دعوت می شود جزئیات آن را انجام دهد)، به دلیل بدون خطراتبودن،بازدهی این سبد مالی با بازدهی حساب پس انداز بانکی برابر است، به عبارت دیگر، d از این برابری، و بامقدار فوق برای ، معدلۀ زیر نتیجه می شود.

 

=  .

طرف راست این رابطه مستقل از T1 وK1 طرف چپ آن مستقل از T2 و K2 است . بنابراین، هردو طرف این رابطه مستقل از T1 , K1 , T2 , K2 هستند. نتیجه مهم آن است که برای هر ورق قرضه با بهای Bt ، کمیت زیر مستقل از زمان اجرا و ارزش اسمی؛از این جهت آن را به عنوان تابعی فقط از و t مانند نام گذاری کرده ایم :

 

 

 

با جایگذاری  از فرمول ایتو، رابطۀ زیر را بدست می آوریم

 

dB

 

این بازدهی ورق قرضه در بازۀ زمانی  است. از این مقدار، مبلغ rBtdtبازدهی «بدون مخاطرۀ» ارزش ورق قرضه است ( بازدهی حساب پس انداز بانکی برای مبلغ Bt). بقیه جایزه ای است که بازار مالی به دارندۀ ورق قرضه برای تحملِ خطراتداشتنِ ورق قرضه می پردازد:

 

 

 

از آنجا که جملۀ شامل dWt مدل تغییرات تصادفی است، و خطرات نیز ناشی از همین تغیرات تصادفی است، ضریب 1 برای dWt را می توان «یک واحد مخاطره» تلقی کرد. در نتیجه با توجه به آنکه جملۀ شامل dt مدل تغیرات مورد انتظار است. کمیت  ضریبdt را می توان « ارزش یک واحد مخاطره» در بازار مالی تلقی کرد [3].

تعارف دیگری نیز برای میزان خطرات به کار رود. در حالت کلی برای هرکاربرد و زمینه تعریف شود. هدف در اینجا ارائۀ نمونه  یی از روش ها و بحث های ریاضی است که در ارزیابی و مدیریت خطرات از آنها استفاده میشود.

در بازار های مالی علاوه بر اوراق قرضه انواع بسیار زیادی از محصولات مالی وجود دارند. قرارداد های پیش فروش و امتیاز از جمله متداول ترین آنها هستند. وجود دارند. قرارداد پیش فروش قراردادی است که براساس آن یک طرف قرارداد ملزم است در زمان از پیش تعیین شدۀT در آینده، سرمایه از پیش تعیین شده ای را به بهای از پیش تعین شدۀKز طرف دیگر خریداری کند. و طرف دیگرملزم است آن سرمایه را بفروشد این قرارداد نمونه ای از قرارداد های مالی است که براساس سرمایۀ فرد دیگر قراردارند و در نتیجه ارزش آنها وابسته به ارزش این سرمایۀ زیرین است. از این جهت چنین قراردادهایی را محصولات مالی مشتق می نامند .

قرارداد پیش فروش یک قرارداد متقارن است از این جهت که اگرSt ارزش سرمایۀ زیرین در لحظه tباشد، در صورتی که طرف خریدار سودی معادل با  و طرف فروشنده زیانی معادل  در زمان T خواهند داشت ( در این بحث ساده شده، که هدف آن توضیح مفاهیم کلی است، بسیاری از کمیات، از جمله  هزینۀ کارمزد را نادیده گرفته ایم .

مدلهای پیشرفته تر ریاضیات مالی این کمیات را نیز شامل هستند)؛ اما در صورتی که  طرف خریدار زیانی معادل با  و طرف فروشنده سودی معادل با  خواهند داشت. به عبارت دیگر، برای هردو طرف قرارداد، امکان کسب سود قابل توجه و زیان قابل توجه در زمان Tوجود دارد. به دلیل متقارن بودن این قرارداد، ارزش آن در هر لحظه صفر است؛ به عبارت دیگر « از لحاظ نظری » می توان بدون هیچ گونه پرداختی وارد یک قرارداد پیش فروش شد [5].

در عمل، برای تضمین آنکه طرفین قرارداد تعهدشان را اجرا کنند. این قراداد به صورت رسمی در بازار های بورس با نام قرارداد های آینده خرید و فروش می شوند.

 می توان با تغییر در متن قرارداد پیش فروش، یکی از طرفین قرارداد تعهدشان را اجرا کنند. این قرادادها به صورت رسمی در بازار های بورس با نام قراردادهای آینده خرید و فروش می شوند.

می توان با تغیر در متن قرارداد پیش فروش، یکی از طرفین قرارداد را در برابر زیان قابل توجه بیمه کرد. متداول ترین محصولات مالی مشتق با این ویژگی، قراداد های امتیاز می باشند. قرارداد امتیاز خرید توافقی است بین دو طرف که براساس آن یک طرف قرارداد، دارندۀ امتیاز یا طرف در موضع بالا می تواند هرچند موظف نیست در زمان یا زمانهای از پیش تعیین شده کالای از پیش تعین شده یی ( از نظر مقدار و کیفیت ) را به بهایی از پیش تعیین شده، بهای اجرا خریداری کند. اگر وی تصمیم به خرید بگیرد،طرف دیگر قرارداد، نویسنده امتیاز یا طرف در «موضع پایین » موظف است کالا بفروشد. قراداد امتیاز فروش مشابه همین قراداد است با این تفاوت که خریدار حق فروش سرمایه را دارد و در صورت که تصمیم به فروش بگیرد فروشنده امتیاز موظف است کالا را خریداری کند[6].

 در امتیاز ارزیابی تصیم به خرید تنها در زمان پایان امتیاز قابل اجرا است در امتیاز آمریکایی تصمیم به خرید در هرزمان تا زمان پایان امتیاز قابل اجراست. اکثر قرارداد های امتیاز ها در عمل از نوع برمودایی هستند که در آن ها تصمیم به خرید تنها  در زمان های از پیش توافق شده قابل اجراست. در امتیاز آسیایی بهای اجرا بر اساس نوعی متوسط گیری زمانی ارزش سرمایه یی زیرین تعیین میشود .

قرارداد امتیاز یک قرار داد متقارن نیست زیرا خریدار امتیاز در موقیعت برتری نسبت به فروشنده امتیاز قرار دارد. این موقعیت برتر دارای ارزشی است که بهایی امتیاز محسوب میشود و در زمان عقد قراداد از طرف خریدار امتیاز به فروشنده امتیاز پرداخت میشود. مسألۀ ارزیابی قرارداد امتیاز عبارت است از تعیین بهایی این موقعیت برتر و مبلغ عادلانه ای که خریدار امتیاز باید به نویسنده یی امتیاز

پرداخت کند.

ارزیابی امتیاز ارزیابی ساده تر از انواع دیگر است و فورمول های تحلیلی برای آن در دست است اگرچه قرارداد های امتیاز موجود در بازار های مالی به ندرت از نوع اروپایی  هستند نتایج تحلیل امتیاز اروپایی ارزشمند است؛ زیرا با تعمیم آنها میتوان نتایجی برای ارزش انواع دیگر امتیاز بدست آورد.

سرمایه یی زیرین یک قراداد امتیاز میتواند هر چیزی باشد اوراق قرضه سهام کارخانه جات نرخ سود بانک ها نرخ های تبدیل ارزش های خارجی محصولات کشاورزی مانند: گندم، فلزات گرانبها مانند: طلا و نقره، نتایج مسابقات ورزشی میزان باران سالانه در یک ناحیه جغرافیایی از پیش تعیین شده و غیره ویژه گی مهم ارزش سرمایه، تصادفی بودن آن است، که به نوبه خود تصادفی بودن ارزش امتیاز را باعث میشود. ارزش های برخی سرمایه ها حتی رفتار برخالی از خود نشان میدهند[10].

تغییرات ارزش سرمایه دو نوع هستند: مورد انتظار و تصادفی تحلیل بلک –شولز یک توزیع نورمال لوگاریتمی پیوسته تصاد فی را برای ارزش سرمایه در نظر میگیرد که به معادله یی دیفرانسیل تصادفی

 

توصیف میشود دراین جا یک فرایند وینر است. یک محدودیت اساسی این مدل فق دان مدل سازی پرش های تصادفی است. یک فرایند تصادفی مناسب برای این منظور فرایند پواسون است. با فرض این که  یک فرایند پواسون با نرخ  باشد که میتوان آنرا با مشاهده تغییرات ارزش های سرمایه ها در بازار های مالی تخمین زد معادلۀ  که در آن a،  ، و  به طور کلی توابعی از t و St  اند. پرش های تصادفی را نیز مدل سازی میکند. مدل های پیچیده تر و موثرتر بصورت

هستند که درآن  یک فرایند لوی [1]1است که مدل تغییرات پیوسته و پرشی تصادفی است. با مدل نورمال لوگاریتمی بلک –شولز خواهیم داشت:

 

 

 

بدین ترتیب فورمول ایتو برای ارزش قرارداد درلحظۀ t  بصورت زیر بدست میآید:

 

 

سبد مالی بلک- شولز ترکیب یا ستاز قرار داد. امتیاز و سرمایه زیرین بطورکه سبد مالی بدون مخاطره باشد با یک واحد قرار داد امتیاز و واحد سرمایه زیرین، ارزش سبد مالی عبارت از[4]

دیفرانسیل این ارزش برابر است با:

dt

+

انتخاب:

 

این سبد مالی را بدون خطرات میکند. در حالات تثبیت شدۀ بازار، فرصت سود آوری بدون تلاش وجود ندارد و سود آوری این سبد مالی برابر است با سود آوری سرمایه گذاری بدون خطرات با نرخ سود rt، که برابر با  است .

در نتیجه معادله دیفرانسیل جزئی برای ارزش قرارداد امتیاز به صورت زیر بدست میآید.

 

 این همان معادلۀ کلاسیک بلک– شولز در ریاضیات مالیو  عمل گر دیفرانسیل جزئی بلک –شولز است. این معادله را میتوان بصورت تحلیلی با تبدیل آن با معادلۀ گرما حلکرد دقت کنید، که تفاوت اساسی این معادله با معادلۀ گرما تفاوت علامات مشتق اول جزئی نسبت به زمان است . معادلۀ گرما

در حالتی که سرمایه زیرین با نرخ q سود سرمایه تعلق گیرد. استدلال فوق دیگر برقرار نیست؛ زیرا ارزش سرمایه با گذشت زمان به دلیل پرداخت سود سرمایه بیش از stو مطابق با steqtافزایش میابد.

ارزش سبد مالی 2 در لحظۀ t  در صورتی که امتیاز فروش در لحظۀ t  اجرا شود برابر با k است اگر نرخ سود حساب های پس انداز صفر باشد، ارزش این سبد مالی در لحظۀ t، در صورت که امتیاز فروش در لحظۀ t اجرا نشود طبق نابرابری  ناکوچک تر از k  است بنابراین اجرای امتیاز فروش آمریکایی هیچگاه بهینه نیست به عبارت دیگر:

اجرای امتیاز فروش آمریکایی در حالتی که نرخ سود حسابهای پس انداز صفر باشد، هیچ گاه بهینه نیست و بنابراین معادل با یک امتیاز فروش اروپایی است [3].

 در حالتی که نرخ بهرۀ حسابهای پس اندازr باشد، استدلال فوق دیگر برقرار نیست؛ زیرا  مبلغk  با گذشت زمان ثابت نخواهد بود و مطابق با kertافزایش می یابد.

بنابر این، به عنوان مثال در اقتصادی های با نرخ سود بسیار پایین، مانند اقتصاد ژاپن، امتیازهای فروش آمریکایی کاربرد ندارند؛ زیرا عملاٌ معادل با امتیاز فروش اروپایی هستند.

نتیجه گیری:

این مقاله سعی در ترسیم چشم انداز از مفاهیم و روشهای متداول در ریاضیات مالی و مدیریت خطرات داشته است. خوانندۀ علاقمند به این شاخه های جذاب و فعال دانش امروز می تواند مطالعه در این  زمینه ها  را با رجوع به منابع بسیار موجود، از جمله منابع اشاره شده در فهرست مراجع، دنبال کند.

مطالب فوق حاکی از این نکتۀ مهم هستند که تعدادی ازبندهای یک قرار داد مالی ممکن است بی اثر باشند و عمداً یا سهواً به متن قرار داد اضافه شده باشند. به عنوان مثال، در حالتی که سود سرمایه به سرمایۀ زیرین تعلق نگیرد، اضافه کردن شرط « آمریکایی» بودن امتیاز خرید به قرارداد تنها جنبۀ نمایشی خواهد داشت و چیزی به ارزش قرارداد مالی اضافه نمی کند.

مآخذ

  1. رودین، والتر. (1378 ه.ش). انالیزحقیقی ومختلط، تهران : انتشارات نشردانشگاهی، صص 13-78
  2. نیکوکار، مسعود. (1388 ه.ش). ریاضی عمومی،  تهران: انتشارات گسترش123 -112
  3. ینش، کلاوس. (1388 ه.ش ) . توپولوژی،  تهران: انتشارات ماندگار صص 23-99 .
  4. Cont, R., and tankov,p. (2004).financial modeling whit jump pro- cessec, chapman and hal/CRC

5.Kang, C.(2005). “ Risk assessment for buildoperate-transfer project: A dynamic multi-objective pro- gramming approach”, computers and operations Research, 32 ،1633-1654.

6. Lau, A. T. (1986). “Weak*-closed complemented invariant subspaces of   and amenable locally compact groups”, Pacific J. of Math., 123, PP. 149-158.

7.   Pathak, P. K. and Shapiro, H. S. (1977). “A characterization of certain weak*-closed subalgebras of  ” J. Math Anal. Appl., 58, PP. 174-177.

8.   Korn, R., “ andkorn, E. (2001). option pricing and portfolio opti- mization, Modern methods of financial mathematics, Gradu- ate studies in mathematics, AMS.

 

 

تشخیص و تعیین عناصر فلزی سنگین در آب های آشامیدنی بعضی مناطق شهر شبرغان و روش های برطرف سازی آنها  

 

پوهنیار مسعوده خیر زاده، ‌پوهاند عبدالقیوم رجبی و پوهندوی عبدالجمیل حیدری

 اعضای کادر علمی پوهنحی تکنالوژی کیمیاوی

خلاصه:

آب های آشامیدنی از منابع تامین تا محل مصرف ،‌مراحلی را طی می کنند که در عبور از این مراحل ممکن است دچار بعضی از موارد آلودگی عناصر فلزی سنگین گردند.

جهت تحقیق در این موارد نمونه برداری از سه محل مصرف آب شهر شبرغان انجام شد و نمونه ها از نظر,Fe Pb‌، Cd ، Cu ،‌Ni ، Zn و Cr مورد بررسی قرار گرفتند. در مقایسه نتایج بدست آمده با حدود مجاز استندرد سازمان حفاظت محیط زیست نتیجه گیری گردید، که متاسفانه مقدار آهن ، کدمیم و مس در سطح بالاتر از حد مجاز قرار داشت و این با توجه به سمی  بودن این عناصر قابل توجه میباشد . نظر به گزارش انجمن امور آب امریکا ، شبکه های توزیع آب حدود 29%  در آلوده گی آب سهم دارند. مقادیر عناصر فلزی دیگر همه زیر ستندرد بود.

در این مقاله جهت کاهش و بر طرف سازی ( فلزات ) سنگین طریقه آسموس معکوس پیشنهاد گردید با استفاده ازین طریقه نمونه های آب عاری از آهن ،‌کدمیم ، سرب و مس شده می تواند.

کلمات کلیدی: آب آشامیدنی ،‌فلزات سنگین ،‌آسموس معکوس

مقدمه:

مطابق به تعریف سازمان جهانی صحت ،‌آب آشامیدنی آبی است که برای مصرف انسانها و استفاده خانگی مناسب باشد. تضمین کیفیت آب در محل مصرف مطابق به استندرد ها یکی از تعهدات و و ظایف عمده مراجع ذیربط و ادارات توزیع آب شهری است. با افزایش توجه به کیفیت آب آشامیدنی، مطالعات وسیعی در جهت مقابله با کاهش کیفیت آب صورت گرفته است. افزایش امراض ناشی از آب و افزایش اکپونانسیلی مقدار مواد سمی در آب آشامیدنی و آگاهی از اینکه مواد کیمیاوی استفاده شده در تصفیه آب مثلاَ کلورین و المونیم در تحت شرایطی علاوه بر مفیدیت، ‌زیان آور نیز بوده می تواند،‌ مواردی اند که در اثنای ساختن دستگاه های تصفیه آب و فاضلاب ها در نظر گرفته شوند. بر طرف سازی فلزات سنگین از آب آشامیدنی بسیار ضروری می باشد؛ ‌زیرا آنها برای سلامتی خطرناک هستند، بخصوص نمک های سرب که از طریق نل های سربی به آب وارد می شوند. در این صورت گرچه شبکه تهیه آب شهری ممکن است عاری از مواد سمی باشد ولی در انتهای نل و در محل مصرف، آلوده گی آب با فلزات به مشاهده رسیده است ] 1 [. وسایل استفاده شده برای بر طرف سازی فلزات سنگین از آب آشامیدنی بیشتر شامل روش های خانگی بوده میتواند. کیفیت آب باید در آخرین مرحله توزیع که محل برداشت مصرف کننده است،‌تامین شود. به عباره دیگر کنترول کیفیت آب،‌ آگاهی از روند تغییرات و خصوصیات فزیکی، کیمیاوی و میکروبی آن از منابع تامین تا محل مصرف آن است.

آب های را که شهر نشینان و روستانشینان از نل های آب منازل خود مصرف می کنند، ‌چهار مرحله، استحصال، ‌انتقال، ‌تصفیه و توزیع را طی میکنند. ‌کیفیت آب از منابع تامین تا نقطه مصرف آن دستخوش نوسان های متفاوتی است. از یک سو پروسه های تصفیه آب هر یک به گونه ی با تقلیل و یا حذف بخش از آلوده کننده های آب ،‌ کیفیت آن را بهبود می بخشد و ا ز سوی دیگر عبور آب از شبکه درهم پیچیده طولانی نل های انتقال و توزیع و ذخیره آن در مخازن ،‌کیفیت آب را نقصان می دهد.

شبکه های توزیع به دلایل گوناگون نزول کیفیت آب را سبب می شوند. ورود مواد عضوی به نل های آب رسانی ناشی از شکستگی ها سیفون معکوس ،‌تراوش های کوچک ،‌ایجاد لایه های حیاتی (‌بیوفیلم ها) در جدار نل ها ،‌ تعامل بین نل ها و آب و موجودیت مایکرو اورگانیزم ها و موادعضوی شرایط را برای رشد میکروب و تغییر ترکیب  کیمیاوی آب در شبکه های  توزیع را فراهم  می سازد] 3 ،‌2 [ . به همین دلیل آلوده گی آب توسط شبکه های آبرسانی با سهمی معادل 29 فیصد مهمترین عامل شیوع امراض حاصل از آب دانسته شده است. عدم توجه به گند زدایی آب های سطحی و آب های زیر زمینی به ترتیب 24 و 14 فیصد و نقص در صاف سازی آب های سطحی و آب های زیر زمینی تصفیه نا شده هرکدام 11 فیصد سهم دارند . 1 الی 5 فیصد آلوده گی نیز سهم آب های سطحی تصفیه نا شده ،‌عدم کفایت صاف سازی آب های زیر زمینی ،‌نقص در واحد تزریق مواد کیمیاوی لخته سازی و موارد ناشناخته می باشد.

در آب سه نوع آلوده گی وجود دارد : باکتریا ها و ویروس ها، ترکیبات کیمیاوی سمی و فلزات سنگین. فلزات سنگین که در اینجا مورد بحث میباشند ،‌شامل فلزاتی چون سرب ،‌مس ، آهن ،‌منگان ،‌کدمیم ،‌کرومیم ،‌سیماب میباشند که اکثراَ سرطان زا و خطرناک تشخیص داده شده اند، که ذیلا به سمیت تعدادی از آن ها اشاره صورت میگیرد.

سرب سرب یک فلز سمی است که میتواند در صورت بلع یا تنفس برای سلامتی انسان مضر باشد . آثار سرب بر روی بدن به ا ندازه قرار گرفتن در معرض آلوده گی بستگی دارد و به طور کلی اثرات شناخته شده سرب بر روی بدن از تغییرات بیوکیمیاوی که در مقادیر کم آلوده گی تا تاثیر بر روی سیستم عصبی و حتی مرگ در غلظت های بالا می باشد. علاوه بر این اندازه تاثیرات با توجه به سن افراد تغییر می کند. مثلا نو جوانان ،‌کودکان و نوزادان در مقابل مسمومیت توسط سرب حساس تر هستند.

سرب باعث کندشدن تعامل با انزایم ها و حتی متوقف شدن تعاملات فزیولوژیکی بدن شده و قابلیت ذخیره شدن در استخوان ها را نیز دارد که پس از اشباع استخوان وارد خون شده می تواند. ]4[ . سرب از طریق هوای محیط ،‌غذا ( از سرب موجود در هوا یا ظروف حمل غذا) و آب ( از خوردگی نل ها) وارد بدن شده میتواند. 10 الی 20 فیصد آلودگی های سربی در اثر آب آشامیدنی می باشد. به طور کلی می توان گفت که آلوده گی آب آشامیدنی به سرب می تواند به دلیل یکی از موارد ذیل باشد :

1 – خورده گی سیستم نل دوانی با نل های سربی

2 – خورده گی Solder‌ نل های مسی که حاوی سرب باشد ] 5 [ .

مس مس یک عنصر ضروری برای متابولیزم ارگانیزم انسان می باشد؛ اما با این وجود مقادیر زیاد آن باعث ایجاد مسمومیت می گردد و رود مس به بدن از طریق تنفس کردن ،‌غذا خوردن ،‌آشامیدن یا حتی تماس با آب و خاک که حاوی مس باشد، صورت گرفته می تواند؛ کودکان زیر یکسال نسبت به مس حساستر هستند ] 6[ .

کرومیم – آثار سوء  کرومیم در انسان التهاب و سوزش دهن ،‌بینی ،‌رگ ها و التهاب جلد و ایجاد مشکلات در هضم غذا و آسیب دیدن گرده هاو جگر می باشد ] 7 [ . طبق گزارش هاب سازمان صحت جهانی حدود 93 تا 98 فیصد کرومیم از طریق غذا و 1.9 الی 7 فیصد از طریق آب وارد بدن می شود ] 8 [ .

آهن آهن یکی از فراوانترین عنصر در قشر زمین است که به مقدار کم یک عنصر ضروری برای بدن می باشد. آثار سوء مصرف آهن شامل دل پیچه، اسهال و تهوع است . علاوه بر آن ها باعث بیماری های سیستم عصبی و آسیب لوزالمعده نیز شده می تواند. حد مجاز آهن در آب آشامیدنی 0.5mg/lit است. موجودیت مقدار بیشتر آن باعث بد مزه گی آب می گردد.

کدمیم اگر آب آشامیدنی خیلی نرم باشد ،‌در آنصورت در اثر خوردگی نل ها یک مقدار کدمیم وارد آب می شود . ظروف سیرامیکی یا فلزی نیز یک مقدار کدمیم را وارد آب ساخته می توانند . آثار سوء مصرف کدمیم عبارت از تهوع ،‌اسهال ،‌انقباض عضلات ،‌اختلال حواس و غیره بوده میتواند ] 10 [ .

در جدول ١ مقدار اعظمی غلظت قابل قبول براي سلامتي و نيز بالاترين حد كه غيرقابل قبول است براي فلزات سنگين نشان مي دهد.

 

 

 

 

جدول 1 حد مجاز بر حسب ppb‌و اطلاعات روی فلزات سنگین آلوده کننده در آب آشامیدنی] 11[

منابع

غیر قابل قبول >MCL

قابل قبول <HA

فلز

خوردگی نل ها ، فرسایش رسوبات طبیعی ،‌استخراج از محصولات چوبی

 

<100

مس

خوردگی نل ها ،‌فرسایش رسوبات طبیعی

 

<0.5*

سرب

تخلیه از کارخانجات استایل و کاغذ سازی فرسایش از رسوبات طبیعی

 

 

کرومیم

خوردگی در نل های گالوانیزه ،‌فرسایش رسوبات طبیعی تخلیه از تصفیه های فلزی و پساب های رنگسازی و باطریسازی

 

<5

کدمیم

فرسایش رسوبات طبیعی

 

<100

نکل

تخلیه از صنایع فلزی

 

<500

آهن

 

  HA=Health Advisory 

MCL= Maximum Contaminant levels

* برای سرب حد مجاز صفر است.

آسموس معکوس:

آسموس معكوس پروسه فيزيكي است كه مي تواند از محلولي(محلل + ماده منحله) به كمك يك غشا نيمه قابل نفوذ محلل تقريباً خالصي توليد كند . در روش آسموس معكوس مي توان ۹۹ % مواد معدني حل شده از جمله فلزات سنگين و ۹۷ % مواد كلوئيدي عضوی را برطرف كرد .تكنالوژي آسموس معكوس در دهه هاي اخير با به بكار بردن انواع جديدي از غشاء ها به طور قابل توجهي گسترش يافته اس ت. در آسموس معكوس آب خام توسط پمپ به داخل محفظه یی كه با غشاء نيمه قابل نفوذ رانده مي شود چون تقريباً فقط آب خالص مي تواند از غشاء عبور كند؛ بنابراين در يك طرف غشاء آب تقريباً خالص و در سمت ديگر آب تغليظ شده از ناخالصي ها وجود و ۱۰۰ % باكتريها و ويروسها و ديگر ميكروبها را دارد؛ اما TDS ،% دارد. آسموس معكوس توانايي كاهش% ۹۹ ممكن است به علت عدم آب بندي كامل سيستم مقدار كمي از اين گونه ناخالصيها در آب تصفيه شده يافت شود. آسموس معكوس پروسه مناسب براي تهيه آب آشاميدني از آبهايي كه املاح معدني و ناخالصيهاي عضوی زيادي دارند مي باشد امروزه روش آسموس معكوس اقتصادي ترين فرايند براي تهيه آب آشاميدني از آبهاي شور در مناطق كم آب مي باشد. هر دستگاه آسموس معكوس به صورت ساده شامل قسمتهاي زير است:

١- پمپي كه بتواند فشار لازم آب ورودي به سيستم را تامين كند

٢- غشاء

٣- يك شيردهن در مسير محلول تغليظ شده (آب شور) براي كنترل درجه تغليظ

روش تحقيق:

جهت تحقیق نمونه های آب آشامیدنی را از منبع آب های مناطق پروژه K ،‌ پروژه J و ساحه جن محله شهر شبرغان اخذ نمودیم؛ تا مورد آزمایش قرار گیرد؛ بنابراين ظروف شيشه یی تميز براي اين كار آماده شد و نمونه برداري در سه محل انجام گرفت نمونه هاي جمع آوري شده كدگذاري با يادداشت زمان برداشت، نمونه ها تا روز انجام آناليز در محيط سرد  نگهداری شد. جدول شماره 2 نمونه ها و مشخصات آنها را نشان می دهد.

جدول 2-  مناطق نمونه برداری و مشخصات نمونه ها

شماره نمونه

منطقه

کد نمونه

زمان نمونه برداری

1

پروژه K

01

1398/2/26

2

پروژه J

02

1398/2/26

3

ساحه جن محله

03

1398/2/26

 

 

فلزات سنگین مورد بررسی عبارتند از,Fe  Ni ، Cu ،Cr ،Zn ،Cd ،Pb  و دستگاه آنالیز انتخاب شده دستگاه طیف سنج جذب اتمی در سطح ppb ریاست محترم صحت عامه بلخ با مشخصات زیر میباشد.

Atomic Absorption Spectroscopy   AAS5 , Analytic Jena GmbH6000. 126 , Zeiss

برای تهیه استاندارد ها ابتدا محلول استاندارد 1000mg/L بعنوان stock solution تهیه گردید سپس محلولهای 100 ، 50 ، 10 میکرو گرام بر لیتر (ppb) برای هر فلز از این محلول تهیه شد. دستگاه اسپکتروگراف جذب اتمی برای هر فلز آماده سازی شد و با هر محلول استاندارد بصورت یک Run بکار برده شد . استاندارد مناسب انتخاب شد و اندازه گیری نمونه ها انجام گرفت . نتایج غلظت فلزات در نمونه ها بر حسب اوسط و حد اکثر مقدار (ppb) در جداول 3 و 4 ارائه شده است.

 

 

 

 

جدول 3 غلظت Pb با Cu و Zn بر حسب (PPb) mg/l در نمونه ها

فلز

Pb

Cu

Zn

نمونه

Mean

Max

Mean

Max

Mean

Max

1

0.001

0.001

0.09

1.20

39.72

42.02

2

0.00

0.00

0.01

0.03

37.41

39.02

3

0.00

0.00

0.08

0.09

40.01

41.69

 

 

مقدار اوسط       Mean

مقدار اعظمی     Max 

 

          جدول 4 غلظت Cd , Ni و Cr بر حسب mg/l در نمونه ها

فلز

Cd

Ni

Cr

Fe

نمونه

Mean

Max

Mean

Max

Mean

Max

Mean

Max

1

0.003

0.004

<Cal

0.03

0.272

0.299

0.03

0.21

2

0.003

0.002

<Cal

0.01

0.142

0.101

0.03

0.01

3

0.003

0.005

<Cal

0.02

0.201

0.271

0.03

0.35

 

 

با توجه به بالا بودن میزان سرب در آب آشامیدنی شهر شبرغان در بیشتر مناطق از یک دستگاه آسموس معکوس برای کاهش میزان فلزات سنگین در آب آشامیدنی استفاده گردید.

دستگاه RO خانگی مورد استفاده ساخت شرکت آمریکایی Rank بوده و از طریق نماینده گی آن شرکت های کشور دیگر تهیه گردید جنس غشاهای RO پولی امایدی و ساخت شرکت Film tech‌بود. در داخل دستگاه تصفیه آب طی 5 مرحله انجام می گرفت. شکل 1 شیمای از این دستگاه را نشان می دهد.

 

شکل(1)-  فلتر تصفیه آسوزس معکوس

 

 

 

آب مناطق مختلف مورد بررسی پس از عبور از دستگاه RO دوباره برای تعیین میزان غلظت فلزات سنگین با کمک دستگاه Atomic Absorption‌ مورد آزمایش قرار گرفت جداول 5 و 6 غلظت فلزات سنگین را پس از عبور آب از دستگاه RO‌نشان میدهد.

جدول 5 مقدار متوسط غلظت عناصر فلزی در نمونه ها بعداز تصفیه mg/l

فلز / نمونه

Cu

Zn

1

3.412

29.01

2

2.290

19.29

3

2.987

23.41

 

 

جدول 6 مقادیر متوسط غلظت عناصر فلزی در نمونه ها بعداز تصفیه mg/l

فلز / نمونه

Cd

Ni

Cr

1

0.002

<Cal

0.192

2

0.001

<Cal

0.01

3

0.003

<Cal

0.18

 

 

 

 

کدمیم(Cd)

Cd

 

 

 

1

2

3

0.12

0.1

0.08

0.06

0.005

0.004

0.003

0.002

0.001

0.00

 

 

 

 

 

مس (Cu)

گراف 1–  دیاگرام مقدار غلظت کدمیم بر حسب mg/L در آب ساحات پروژه K (1)، پروژه G (2)، و جن محله (3)،  شهر شبرغان قبل و بعداز استفاده از دستگاه RO

 

 

 

Cu

 

 

 

 

 

 

 

 

 

گراف 2–  دیاگرام مقدار غلظت مس بر حسب mg/L در آب ساحات پروژه K (1)، پروژه G (2)، و جن محله (3)،  

شهر شبرغان قبل و بعداز استفاده از دستگاه RO

 

 

 

 

گراف 3–  دیاگرام مقدار غلظت سرب بر حسب mg/L در آب ساحات پروژه K (1)، پروژه G (2)، و جن محله (3)،  شهر شبرغان قبل و بعداز استفاده از دستگاه RO

 

نتیجه گیری:

بررسي نتايج بدست آمده از غلظت عناصر فلزي مس، آهن ، كدميم، نكل و کرومیم در نمونه ها نشان داد ه شده است، كه قبل از تصفيه غلظت بعضی از مقدار عناصر فلزی از حد مجاز بلند تر بوده و مقدار غلظت ناچيز اين عناصر از نظر كاربرد روش آسموس معكوس و غشا به كار رفته بعد از تصفيه نيز مورد بررسي قرار گرفت . در مورد  هر یک از عناصر فلزی در (3 و 4) مقادیر بدست آمده است و سپس بعداز عبور و تصفیه در دستگاه آسموس معکوس و غشا بکار رفته حدود مقادیر کمتر شده است . مقادیر نکل قبل از تصفیه زیر حد مجاز بوده که در جدول ( 4 ) نشان داده شده است . نتایج بدست آمده نشان میدهد که در تحقیق هذا مقدار سرب زیر حد مجاز میباشد ولی درمورد مس نتایج نشان میدهد که پس از تصفیه غلظت مس در نمونه ها به اندازه  0.1 – 0.3ppb  افزایش یافته است    ( جدول 3). علت این امر می تواند ناشی از پدیده پولاریزیشن غلظتی در سطح غشا باشد. مس یک عنصر ضروری برای متابولیزم ارگانیزم انسان بوده اما با این وجود مقادیر زیاد آن باعث مسمومیت انسان ها شده می تواند. این عنصراز طریق تنفس کردن ،‌غذا خوردن و آب آشامیدنی که بیشتر در حد مجاز 0.5mg/L‌ باشد، وارد بدن میگردد.

عنصر آهن نیز در سطح بالای قرار دارد که از حدود مجاز بیشتر است. در اثر زیاد شدن نفوذی از سطح غشا به داخل توده جریان ،‌مقدار جریان عبوری کاهش می یابد. علاوه به آن افزایش غلظت آهن در غشا اختلاف غلظت در دو طرف غشا را افزایش می دهد.

آهن عنصر مهم در ارگانیزم بدن انسان ها میباشد . آثار سو مصرف آهن شامل دل پیچه ،‌اسهال و تهوع است و علاوه برآن ها باعث بیماری های سیستم عصبی و آسیب لوزالمعده میشود.

اگر آب آشامیدنی خیلی نرم باشد ،‌ درآنصورت در اثر خوردگی نل ها یک مقدار کدمیم وارد آب می شود. ظروف سیرامیکی یا فلزی نیز یک مقدار کدمیم را وارد آب ساخته می تواند. اگر مقدار مصرف کدمیم از حد مجاز بیشتر باشد، باعث تهوع ،‌اسهال ،‌ا نقباض عضلات ،‌اختلال حواس و غیره شده می تواند . و همچنان عنصر کرومیم مقدار بیشتر از حد مجاز میتواند، باعث التهاب و سوزش دهن ،‌بینی ،رگ ها و التهاب جلد و ایجاد مشکلات در هضم غذا و آسیب دیدن گرده ها و جگر میگردد.

نتایج بدست آمده از این تحقیق نشان میدهد که آهن در نقطه پروژه K و ساحه جن محله بیشتر می باشد و قابل شرب نیست؛ ولی بعداز تصفیه می تواند قابل شرب باشد.

اما تاثیر پدیده پولاریزیشن به آهن تمام آیون ها یکسان نمی باشد و بستگی به تعامل بین آیون و قشر تشکیل شده و آیون ها با یکدیگر و هم چنین آیون با سطح غشا دارد.

افزایش غلظت مس نیز می تواند ناشی از افزایش غلظت مس در آهن سطح غشا و در نتیجه افزایش غلظت و فلاکس بیشتر مس گردد. زیاد بودن غلظت مس درآهن سطح غشا ناشی از خورده گی نل های آب می باشد. مسلما در صورت استفاده از نل های پولیمیری مقدار مس به مقدار قابل توجهی کاهش خواهد یافت. البته مس عنصری نیست که ازدیاد اندک آن مشکل ایجاد کند و بهر حال هنوز هم زیر حد مجاز است. با بکار بردن روش تصفیه آسموس معکوس مقادیر سرب در نمونه ها کاملا به صفر رسید و با تلاش فراوان هیچ مقداری از سرب در نمونه ها قبل و یا بعداز تصفیه یافت نشد. بنابراین بنظر می رسد که روش آسموس معکوس و استفاده از این نوع غشا ها در حذف فلزات سنگین درنمونه ها کار برد بسیار خوبی دارد.

 

 

 

 

 

 

مآخذ

1 – ناهید پروین ،‌مصلحی پریوش، آبادی مصلح .(1383) . بررسی و انالیز عناصر فلزی سنگین در آبهای آشامیدنی مناطق مختلف شهر تهران و روش های حذف آن ها ،‌دانشگاه علم و صنعت ایران . ص 3137 – 3146 .

2. American Water Works Assossiation, Water born pathogens, AWWA manual M48, 1999,

    pp 6-7.

3. Betton G.) 1999.(Waste Water Microbiology, Wiley – Liss second edition, pp 2-3.

4. California Water Fact, Chromium Fact Sheet, Nov.) 2000( .pp 1-8.

5. Chromium Department of Health and Family Service, Wisconsin Gov., ).2000( .pp 10-12.

6. Copper in Drinking Water, Washington State Department of Health,

    www.doh.wa.gov/ehp/dw).2002( .pp 1.

7. Environmental Bureau of Investigation, EBI, Contaminates Zinc, Nov. )2001( .pp 12-13.

8. Free Drinking water Com., Drinking water Contaminates – Cadmium,).2001( .pp 9-11.

9. Ground Water and Drinking Water, U.S. Environmental Protection Agency).1993( .pp 3-5.

10. Household Water Quality – Lead in Household Water, Local Virginia Cooperative.(2000).pp18-20

    Extension Office, 1998, pp 5-7.

11. James. T. (2000). Comprehensive Drinking Water Analysis, Doctors Data, INC, , pp 1-2.

12 - World Health Organization, Heterotrophic Plate Count Measurement in Drinking Water  SafetyManagement, WHO Geneva 2002, pp 43-45.

 

       

 

 

 

 

 

  روش های اتصال سیخ گول درساختمان های آهنکانکریتی          ·

 

پوهنیار جاوید سیرت عضو کادر علمی دیپارتمنت ساختمانهای هایدرو تخنیکی پوهنحی ساختمانی

خلاصه:

موضوع این تحقیق را روش های مختلف اتصال سیخ های گول درساختمان های آهنکانکریتی تشکیل میدهد، که رایج ترین آن ها اتصال پوششی میباشد. ازطریق اورلب دوسیخ گول درکنارهم قرارمیگیرد، تنها ویژگی اتصال پوششی سیخ های گول سهولت کاروسادگی اجرای آن است؛ اما درعین حال ازمعایب آن مصرف زیاد سیخ های گول درمحل اتصال آن، عملکرد ضعیف درنقاط حساس ازلحاظ تراکم قطرسیخ های گول میباشد؛ لذا ازمصرف سیخ های گول دراعمارساختمان های آهنکانکریتی جلوگیری نموده وهمچنان اقتصاد پروژه های ساختمانی را نیزتحت تاثیرقرارخواهد داد.

هدف این تحقیق معرفی شیوه های نوین اتصال سیخ گول، آشنایی با انوع اتصال سیخ گول درساختمان های آهنکانکریتی وهمچنان کاهش مصارف اقتصادی آن درساختمان سازی و اعمارساختمان ها درکشورعزیزما میباشد تا انجنیران ودست اندرکاران عرصه ساختمان، ازبروزمشکلات فنی اتصال سیخ گول درساختمان سازی وازبلند رفتن مصارف اقتصادی آن جلوگیری نمایند.

یافته های اساسی این تحقیق را اتصال روش میخانیکی، جلوگیری ازضعف ساختمان های آهنکانکریتی که همان قطع نمودن سیخ گول درمحل اتصال آن میباشد، کاهش وزن ساختمان، کاهش مصرف کانکریت وپایداری بیشترساختمان های آهنکانکریتی به دلیل مقاوم بودن آن درمقابل نیروهای وارده تشکیل میدهد. این ویژه گی های فنی اتصال سیخ گول ازجمله شکل پذیری وبه حد اقل رسیدن ضایعات سیخ گول درنظرگرفته میشود که کاربرد این نوع اتصال درساختمان سازی واعمارساختمان ها اقتصادی بوده وموثرمیباشد.

امروز ساختمان های آهنکانکریتی به علت مقاومت فشار زیاد، اقتصادی بودن، دسترسی به مواد تشکیل دهنده ودوام، بخش قابل توجهی ازساختمان سازی را به خود اختصاص داده است. ازطرف دیگریکی ازمهم ترین مسایل که دراجرای این نوع ساختمان ها وجود دارد، نوع اتصال سیخ گول ومحل آن که به شدت بر روی رفتارعناصر ساختمانی تاثیرگذار میباشد. دراکثر ساختمان های آهنکانکریتی ازاتصال پوششی استفاده میشود وازآنجایی که دراتصال پوششی تشنج بواسطه کانکریت منتقل میشود، لذا این نوع اتصال دربرابربار وتاثیر قوه های زلزله مناسب نمیباشد. علاوه برآن فیصدی قابل توجهی ازمیزان سیخ گول  مصرفی درهر پروژه سبب طول پوششی مصرف میشود، که این موضوع از نظر اقتصادی مطلوب نمیباشد. علاوه بر روش اتصال پوششی سیخ گول ، روش های دیگری مانند اتصال میخانیکی، جوشی وغیره وجود دارد، که این روش ها گزینه های خوبی برای اتصال سیخ گول بجای اتصال پوششی درساختمان های آهنکانکریتی میباشد. درحقیقت این نوع اتصالات، پایداری، حد محکمی کانکریت را افزایش داده واین ویژه گی باعث استواری بیشترساختمان ها درهنگام عمل وقوع  زلزله درساختمان میگردد.

کلمات کلیدی: اتصال سیخ گول، مقاومت فشاری، ساختمان های آهنکانکریتی:

مقدمه:

استفاده ازتکنالوژی جدید برای ارتقای کیفیت ساختمان ها وکاهش هزینه های تولید ساختمان، علاوه بریک نیاز، یک ضرورت انکارناپذیردرمراحل ساختمان سازی به شمارمیرود. ساختمان های آهنکانکریتی به علت مقاومت فشارهای زیاد، داشتن صرفه اقتصادی ودوام، درهمه کشورها روزبه روزدرحال پیشرفت وافزایش است. ازآنجایی که یکی ازمهمترین مسایل دراجرای اعمارساختمان ها، نوع اتصال سیخ های گول درساختمان ومحل قرارگرفتن آن است که این امربه شدت برروی رفتاروعملکرد عناصرساختمان های آهنکانکریتی تاثیرزیادی دارد. منظورازاتصال سیخ های گول درساختمان های آهنکانکریتی، اتصال طولی دوسیخ باهم، طوری که قادربه تحمل بارهای وارده بالای ساختمان باشد. امروزدرکشورما به منظوراتصال سیخ های گول دراکثرساختمان های آهنکانکریتی ازاتصال پوششی استفاده بعمل میآید. درهرساختمان آهنکانکریتی درحدود 15% مصرف سیخ گول به صورت اتصال پوششی درکانکریت باقی میماند. با استفاده ازاتصال میخانیکی نه تنها ازباقی ماندن طول اضافی سیخ گول به صورت اتصال پوششی جلوگیری میگردد، بلکه ضایعات سیخ گول نیزبه حد اقل کاهش میابد.

تحقیقات انجام شده دراین زمینه ازجمله سینگ وهمکارانش که به بررسی صرفه اقتصادی اتصال های میخانیکی درمقابل اتصال های پوششی سیخ های گول پرداخته اند، حاکی ازصرفه اقتصادی دراستفاده ازاتصال میخانیکی بجای اتصال پوششی است. به گونه یی که پس ازوقوع زلزله Kobe درجاپان عملکرد نامطلوبی ازاتصال پوششی سیخ های گول به مشاهده رسید که نتایج حاصل ازاین روش ها درمناطق زلزله خیزفاجعه باربوده وبه هیچ وجه قابل اطمینان نمیباشد[11]. همچنان درسال 1971م درامریکا برای جوشکاری خطوط راه آهن ازروش اتصال جوشی استفاده میشد وبه مرور زمان این نوع روش وارد صنعت ساختمان گردید، طوری که درکشورهای زلزله خیزدراعمارساختمان های آهنکانکریتی ازاین نوع اتصال استفاده مینمودند[5].

اهمیت این تحقیق را کاربرد وسیع سیخ های گول درساختمان های آهنکانکریتی تشکیل میدهد که باید ازروش کاهش مصارف اقتصادی سیخ های گول دراعمارساختمان های آهنکانکریتی استفاده گردد. بهبود کیفیت اعمارساختمان ها ازلحاظ تکنالوژی تولید ساختمان، برروی عمرمفید ساختمان بسیارموثربوده واین امرخسارات وارده برساختمان را درمقابل حوادث طبیعی وبه خصوص زلزله کاهش میدهد.

سیخ های گول یکی ازپرمصرف ترین مواد ساختمانی دراعمارساختمان های آهنکانکریتی به شمارمیرود وبا توجه به محدودیت طولی سیخ های گول ونکات اجرایی آن، اتصال سیخ های گول یک امرمتداول وضروری است..

مواد و روش:

این تحقیق با استفاده ازآثارمعتبرعلمی وتحقیقات ساحوی انجام یافته، که دراین مقاله ابتدا انواع روش های اتصال سیخ های گول معرفی گردیده است. ازآنجایی که هرکدام ازاین روش ها دارای مزایا ومعایب میباشند، بنآ این روش ها باهم مورد مقایسه قرارگرفته اند. این مقاله میتواند انجنیران، مهندسان وطراحان ساختمان را درتصمیم گیری وانتخاب روش اتصال سیخ های گول دراعمارساختمان های آهنکانکریتی کمک ویاری نماید.

انواع اتصال سیخ گول:

دراجرای سیخ بندی کارهای ساختمانی برای اتصال دوقطعه سیخ گول با همدیگراز روش های متنوع استفاده میگردد، که عبارت اند از: اتصال پوششی، جوشی، میخانیکی، اتکایی وترکیبی میباشد. حال به معرفی هریک ازاین روش ها طورذیل میپردازیم:

  1. اتصال پوششی ( اورلپ ): اتصال پوششی با مجاورهم قراردادن دوسیخ گول موازی درقسمتی ازطول آن ها صورت میگیرد، دراین روش کانکریت به عنوان مواد محکم درعناصرساختمان های آهنکانکریتی قوه ها را ازیک سیخ گول به سیخ گول دیگرانتقال میدهد.    طولی که دوسیخ گول درکنارهم قرارمیگیرد ، طول پوشش یا طول اتصال نامیده میشود، که حد اقل آن برابربا طول پیوند دوسیخ گول درکانکریت میباشد (شکل 1). اتصال روش پوششی سیخ های گول درساختمان های آهنکانکریتی حدود 15% ازمصارف سیخ های گول را به شکل پنهان درکانکریت ویا ضایعات آن تشکیل میدهد. 

 

 

 

 

 

شکل (1) ، اتصال پوششی، [1]

 

 

 

 

 

  1. اتصال جوشی : دراین روش دوسیخ گول به کمک جوش باهم متصل میشوند. همچنان اتصال جوشی انواع مختلف دارد که میتوان به نوع لب به لب ، پهلوبه پهلو، استفاده ازقطعات کمکی وخمیری اشاره نمود [7]. ازآنجایی که متداول ترین ومدرن ترین نوع اتصال جوشی، روش جوش کاری میباشد. دراین روش دوسرسیخ گول توسط دستگاه برش مخصوص به صورت صیقلی وصفردرجه برش شده وتحت فشارهایدرولیکی با حرارت بالا ازسوختن گازاستلین باهم وصل میگردد.    

 

 

 

شکل (2)-  اتصال جوشی، [15]

 

  1. اتصال اتکایی : درروش اتکایی سرسیخ های گول را درداخل یک غلاف قرارمیدهند وسپس پیچ های کناری آن بسته میشود. دراین روش اصطحکاک بین سیخ های گول وغلاف به اندازه یی نیست که کشش را متحمل شود وفقط به اندازه یی است، که دوسیخ گول اتصال شده را تحت فشارازیک محورخارج نمیسازد. به همین دلیل اتصال اتکایی سیخ های گول برای انتقال تشنج که فقط تحت فشارهستند، کاربرد دارد [6].

 

 

 

 

شکل (3)-  اتصال اتکایی[6]

 

  1. اتصال میخانیکی:  دراین روش ابتدا سرسیخ های گول با استفاده ازدستگاه مخصوص فشرده شده وسپس آن محل چوری کشی میگردد که قطرمحل چوری شده حدودآ 2mm ازاندازه اصلی سیخ های گولی بزرگتردرنظرگرفته میشود [3]. این نوع اتصال یک وسیله میخانیکی است که عموماً با پیچ کردن وایجاد اصطکاک بین جداره ‌های آن وسیخ های گول ، انتقال تشنج را ازیک سیخ گول به سیخ گول بعدی فراهم میکند. با استفاده ازاتصالات میخانیکی، ازباقی ماندن سیخ های گول به‌ صورت پیوند پوششی جلوگیری نموده وضایعات سیخ های گول نیزبه حداقل کاهش میابد. با اتصال میخانیکی امکان متصل کردن سیخ های گول با قطرمتفاوت به‌ صورت سربه سریا پهلو به پهلو فراهم میشود.

 

 

 

شکل (4)-  اتصال اتکایی، [5]

مقایسه انواع اتصال سیخ گول:

درابتدا به مقایسه اجمالی سه نوع اتصال میخانیکی، جوشی وپوششی پرداخته شده وسپس مزایای فنی اتصال میخانیکی نسبت به اتصال پوششی بررسی میشود. مقایسه وزن سیخ های گول درحالت پوششی درساختمان های آهنکانکریتی نشان میدهد که با افزایش تعداد طبقات ساختمان، اختلاف بین اتصال پوششی بیشترمیگردد [9].

جدول (1)- مقایسه اجمالی سه نوع اتصال سیخ های گول، [2]

شماره

گزینه ها

انواع اتصالات سیخ های گول

پوششی

میخانیکی

جوشی

1

رعایت کیفیت فنی و رفتاردرمحل اتصال

کم

خوب

عالی

2

زمان نصب واجرا

زیاد

کم

کمترین

3

اضافه وزن درمحل اتصال

به اندازه طول و وزن پوششی

فقط به اندازه یک چوری

بسیارکم

4

دریک راستا قرارگرفتن

ضعیف

خوب

عالی

5

امکان استفاده ازسیخ گول با قطربیشتراز36mm

امکان ندارد

امکان دارد

امکان دارد

6

وزن اتصال

به اندازه طول پوششی

کم

کمترین حالت ممکن

7

مقطع عبوردرمحل اتصال

بیشترمیشود

کمترین حالت ممکن

کمترین حالت ممکن

8

طول اتصال

بین 40 الی 130сm

10cm

حداکثر5cm

9

ضایعات سیخ گول

زیاد دارد

ندارد

ندارد

10

عبوردانه های جغل

به سختی عبورمیکند

به آسانی عبورمیکند

به آسانی عبورمیکند

11

ازنظرمصرف

نسبتآ زیاد

زیاد

کم

12

انتقال بار

نامناسب

نامناسب

عالی

 

 

 

 

مقایسه اقتصادی اتصال میخانیکی نسبت به اتصال پوششی :

استفاده از روش اتصال میخانیکی برای اتصال سیخ های گول درساختمان های آهنکانکریتی، یکی از راهکارهای بهبود کیفیت درصنعت ساختمان به شمارمیبرود. استفاده ازاتصال میخانیکی درستندرد های بین المللی مانند ACI-318 توصیه گردیده است. با توجه به اعمارساختمان های آهنکانکریتی، به دلیل استفاده ازسیخ های گول با قطرمتفاوت وبا بکارگرفتن اتصال میخانیکی سیخ های گول علاوه برایجاد اتصال مطمئن، سایرمشکلات مرتبط با تراکم سیخ گول درساختمان های آهنکانکریتی را نیزبرطرف مینماید.

  1. درهرساختمان درحدود 15% سیخ گول مصرفی به صورت اتصال پوششی درکانکریت باقی میماند. با استفاده ازاتصال میخانیکی نه تنها ازباقی ماندن سیخ گول جلوگیری میگردد بلکه ضایعات سیخ گول نیزبه حد اقل کاهش میابد.
  2. با توجه به سبکی وزن اتصال میخانیکی نسبت به وزن اتصال پوششی، وزن ساختمان بطورمحسوس کاهش  خواهد یافت وهمچنان امکان طراحی اقتصادی درساختمان های آهنکانکریتی بوجود آمده که درنتیجه کاهش هزینه اعمارساختمان را درپی خواهد داشت.
  3. آسیب پذیری کانکریت درمحل پوششی باعث ازهم پاشیدن سیخ گول گردیده ودرنتیجه تخریب ساختمان را درپی خواهد داشت.
  4. تراکم سیخ های گول در روش پوششی باعث افرایش سطح مقطع گادرها وپایه ها میگردد وعلاوه برآن پنهان نمودن سرمایه های ملی درکانکریت توجیه اقتصادی ومنطقی ندارد.
  5. سنگین شدن ساختمان در روش پوششی مخصوصاً درساختمان های بلند منزل باعث میگردد طراحی ساختمان با اطمینان بالاتری صورت گیرد که درنتیجه مصرف بیشترمصالح را درپی خواهد داشت.

 

 

 

                             شکل (5)- کاهش مقدارسیخ گول درصورت استفاده از اتصال میخانیکی[3]

 

مقایسه فنی اتصال میخانیکی نسبت به اتصال پوششی

  1. سبک شدن ساختمان به دلیل وزن ناچیزاتصال میخانیکی نسبت به اتصال پوششی؛
  2. کوتاه شدن طول اتصال میخانیکی نسبت به اتصال پوششی؛
  3. موقعیت منظم سیخ های گول ودرنتیجه ایجاد فضای مناسب برای کانکریت ریزی؛
  4. ایجاد کتله یکپارچه کانکریت ودرنتیجه یکسان عمل نمودن سیخ های گول درمحل اتصال به هنگام اعمال نیروی های ناشی اززلزله؛
  5. درامتداد هم قرارگرفتن سیخ های گول ودرنتیجه انتقال قوه به طورمستقیم؛
  6. صرفه جویی درسیخ های گول به دلیل کاهش ضایعات؛
  7. دراتصال پوششی عامل ایجاد پایداری، موجودیت کانکریت است ودرصورت تخریب کانکریت اتصال پوششی ازهم خواهد پاشید؛ ولی دراتصال میخانیکی پایداری اتصال وابسته به کانکریت نمیباشد، که این ویژه گی باعث پایداری بیشترساختمان به هنگام تخریب کانکریت خواهد شد.

 

 

 

 

 

 

 

                     شکل (6)- تخریب کانکریت دراثربارسیخ های گول درصورت اتصال پوششی[4]

 

 

 

 

 

 

 

شکل (7)- کاهش سیخ های گول وایجاد فضا برای کانکریت درصورت اتصال میخانیکی[3]

 

 

 

نتیجه گیری :

دراین تحقیق بعد ازمطالعه استفاده ازانواع اتصال سیخ های گول درساختمان های آهنکانکریتی مورد غور وبررسی قرارگرفته ونتیجه گیری ذیل قابل ارایه میباشد :

  1. درمحل اتصال پوششی تعداد سیخ ها به دو برابرافزایش پیدا میکند، که این امرجریان کانکریت، توزیع مناسب جغل ‌ها و ویبره کردن را با مشکل مواجه ساخته ودرنتیجه کیفیت کانکریت دراین ناحیه بسیارپائین خواهد بود.
  2. دراتصال پوششی، دوام و پایداری سیخ های گول وابسته به پوشش یا قشر محافظوی کانکریت اطراف آن میباشد وازبین رفتن قشرمحافظوی کانکریت منجربه شکست اتصال اورلپ خواهد شد.
  3. عملکرد اتصال پوششی دربرابر بارهای دوره یی درمحدوده غیرخطی به شدت ضعیف بوده که درمناطق مرطوب ویا سرد، زنگ زده گی سیخ ها موجب لایه ‌لایه شدن وازبین رفتن قشرمحافظوی کانکریت میگردد.
  4. مقاومت اتصال میخانیکی حداقل 25 درصد ازمقاومت طراحی اتصال پوششی بیشترمیباشد.
  5. دراتصال میخانیکی، تحمل عناصرآهنکانکریتی دراثرانتقال بارها وهمچنان مقاومت زیاد دربرابربارهای پریودیک ودوره ‌ای وافزایش یکپارچگی ساختمان درمقابل آفات طبیعی بیشترمیباشد.
  6. استفاده ازاتصال میخانیکی، اطمینان مسیرحرکت قوه درناحیه کششی سیخ گول وابسته به کیفیت وشرایط کانکریت نبوده وعلاوه برآن دراتصال میخانیکی، میزان تراکم سیخ گول نسبت به اتصال پوششی به مراتب کاهش میابد.
  7. اتصال پوششی باعث دوبرابرشدن نسبت سیخ گول درکانکریت میشود ومشکلات زیادی را هنگام جا بجا کردن گذاری سیخ ها وکانکریت ‌ریزی ایجاد ‌میکند.

پیشنهادها:

با درنظرداشت نتیجه گیری که درفوق بیان گردیده است، پیشنهاد لازم وضروری این تحقیق، که بخشی ازکاستی ها و نواقص اتصال سیخ گول را درنتیجه استفاده آن درعناصرساختمانی مرفوع نموده وازتخریب ساختمان جلوگیری میکند، طورذیل ارایه میگردد :

  1. دراتصال سیخ های گول بدلیل کاهش ضایعات درساختمان سازی واعمارساختمان های آهنکانکریتی صرفه جویی گردد.
  2. سرعت اجرا ونصب سیخ های گول درعناصرساختمان های آهنکانکریتی وکاهش نیروی انسانی وهمچنان جلوگیری ازضیاع وقت درصورت اتصال سیخ ها مدنظرگرفته شود.
  3. کیفیت اتصال سیخ ها دراجرا وساختمان سازی درمراحل اعمارساختمان های آهنکانکریتی بلند برده شود.
  4. ایجاد اتصال واحد درکانکریت وسیخ درنتیجه یکجا عمل نمودن سیخ ها درمحل اتصال به هنگام عمل قوه های ناشی ازوقوع زلزله درساختمان های آهنکانکریتی برقرارگردد.
  5. پایداری دراتصال سیخ وکانکریت درعناصرساختمان های آهنکانکریتی درصورت آسیب پذیری وصدمه دیدن آن درمحل اتصال وجلوگیری ازتخریب کلی ساختمان دراثروقوع زلزله تامین گردد.
  6. وزن ساختمان درصورت استفاده ازاتصال میخانیکی سیخ گول دراعمارساختمان های آهنکانکریتی کاهش یابد.
  7. اتصال سیخ ها درساختمان ودرنتیجه ایجاد فضای مناسب برای کانکریت ریزی درعناصرساختمان های آهنکانکریتی فراهم گردد.

منابع ومآخذ

  1. باقری، کوروش. فصیحی، ایده لو.(. (1392 بهینه سازی ساختمان های بتنی ، کنفرانس ملی سالیانه کانکریت ایران، پنجمین دور.
  2. سازمان مدیریت وبرنامه ریزی کشور، آئین نامه بتن ایران (آبا).(. (1383 دفترامورفنی کاهش خطرپذیری ناشی اززلزله، نشرسازمان مدیریت وبرنامه ریزی کشور.
  3. شرکت دانش بنیان بهین اتصالات. ( (1391.مقایسه اقتصادی اتصال میخانیکی و پوششی میلگرد ها.
  4. شرکت دانش بنیان بهین اتصالات. (. (1391 درباره اتصال میخانیکی میلگرد ها .
  5. شرکت مهندسین مشاورساختمان آزمون فولاد. (. (1394روش جوشی سربه سرمیلگرد ها.
  6. طاحونی، شاپور. (. (1375 طراحی ساختمان های بتن آرمه (برمبنای آئین نامه های بتن ایران) ، موسسه انتشارات وچاپ دانشگاه تهران.
  7. محمد زاده، برات علی. اصفهانی، محمد رضا. شوشتری، احمد. (. (1389 بررسی شکل پذیری تیرهای بتن آرمه ی وصله دار" نشریه مهندسی عمران، سال بیست ودوم، شماره یک.
  8. وزارت راه وشهرسازی معاونیت مسکن وساختمان. (. (1392مقررات ملی ساختمان ایران مبحث نهم طرح واجرای ساختمان های بتن آرمه. دفترمقررات ملی ساختمان، ویرایش چهارم، تهران، نشرتوسعه ایران.

 

 

 

 

 

 

   بررسی چگونگی ایجاد و تقویت هویت ملی از طریق آموزش و پرورش·  

 

 

پوهنیار جمشید احمدی عضو کادر علمی دیپارتمنت جغرافیه پوهنحی تعلیم و تربیه

 

خلاصه :

هدف نهایی نظام هاي آموزشي در سراسر دنيا تعليم افراد به منظور حضور فعال در جامعه و انتقال هويت، فرهنگ، ارزش ها واصول حاكم بر كشور است؛ به نحوي كه نظام های آموزش و پرورش در سراسر جهان، گروه هاي دانش آموزي را در مکاتب، دانشگاه ها و صنوف درسی گردهم مي آورند؛ تا آرزو ها و انتظارات جامعه و افراد را برآورده سازند، اين مسأله مهم ترين اهداف نظام آموزشي به شمار مي آید، بناء موضوع اصلی این تحقیق ایجاد و تقویت هویت ملی از طریق آموزش و پرورش بوده اینکه چگونه  نحوه شكل گيري شخصيت و جامعه پذيري فرد در نظام آموزشی بالوسیله آموزش و پرورش مورد توجه قرار گیرد و فرد بتواند بعد از فراگیری دانش و مهارت مورد نظر، در راه رشد كمال خود، توسعه و سازنده گي جامعه قدم مؤثر بردارد؛ چون نظام آموزش باعث مي شود فرد علاوه بركسب اطلاعات و دانش، براي ايفاي نقش هاي مختلف در جامعه آماده شده و با هنجارها و قواعد اجتماعي آشنا شود؛ چنانچه فرد از يك سو شيوه صحيح زندگي اجتماعي را می آموزد و از سوي ديگر آماده شركت فعالانه در زنده گي و پذيرش مسئووليت در جامعه مي شود.

 هدف اساسی این تحقیق را دریافت راهکار های مناسب جهت تقویت هویت ملی از طریق آموزش و پرورش تشکیل میدهد، در واقع نظام آموزشي مي تواند به مثابه مرجعي انسان ساز عمل نموده، ارزش ها، اصول و اهدافی را در راستاي تقويت يا تضعيف هويت ملي در جامعه باز توليد نمايد. به خصوص كه در حال حاضر ضرورت و نقش دوره هاي آموزش وپرورش فقط در توسعه مهار ت ها، قابليت هاي شناختي و آماده كردن كودكان براي ورود به مدارج تحصيلي بالاتر خلاصه نمي شود؛ بلكه آنرا عامل و اساس هرگونه تحول آغازين در عرصه رشد و توسعه اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي نيز مي پندارند.

یافته های تحقیق هذا تبیین می نماید که، درعصر حاضر وظیفه و رسالت اساسی تعلیم و تربیه این است؛ تا از يك سو در تبديل انسان ها به افراد بالنده از لحاظ فرهنگي و اجتماعي نقش فعال داشته باشد، و از سوي ديگرتأمين كننده دانش عمومي مورد نياز نيروي انساني در بخش هاي گوناگون اقتصادي و اجتماعي محسوب گردد. همچنان آموزش و پرورش ضمن آنكه نقش مهمي در تحكيم هويت ملي، وحدت ملي و تقويت همبستگي اجتماعي  ايفا مي كند؛ يكي از مهم ترين مؤلفه هاي تدوام و پايداري حكومت ها نیزمحسوب مي شود؛ به نحوي كه عدم كاركرد صحيح آن مي تواند مؤلد بحران هاي مختلفي در جامعه از جمله بحران هويت شود.

واژه های کلیدی : هویت ملی، بحران هویت، مدرنیته، اومانیسم و ناسیونالیسم .

مقدمه:

مسأله بحران هويت يكي از حادترين مسائل موجود در كشورهاي درحال توسعه از جمله افغانستان محسوب مي شود و بعضا اين بحران موجب رخنه عوامل بيگانه و سقوط رژيم هاي حاكم نيز شده است، به طور كلي بحران هويت هنگامي رخ مي دهد كه يك جامعه دريابد آنچه را كه تاكنون به طور دربست و بي چون و چرا به عنوان تعاريف فيزيكي، ذهنی روانی به صورت جمعي اش پذيرفته بود، تحت شرايط تاريخي جديد ديگر قابل پذيرش نيست. از اينرو بحران هويت در اثر پيامدهاي ذهنی روانی تغيير اجتماعي سريع و احساسات دوگانه نسبت به بيگانگان ايجاد مي شود . در چنين شرايطي حكومت از باز تعريف هويت خود باز مي ماند و نيروهاي خارجي با تبليغات گسترده به تبيين هويتي نوين براي ملتي كه از هويت پيشين خود وامانده است، مي پردازند. از اين رو در شرايطي كه بحران هويت به طور خاص با موضوع وحدت و انسجام ملي مرتبط است، عدم دستيابي به راه حلي قاطع بخاطر بر طرف ساختن آن در گذر زمان، به بحران مشروعيت منجر خواهد شد.

با این وصف در این تحقیق سعی به عمل آمده که بعد از شناسایی مسأله بحران هويت که به عنوان یک معظل حاد مطرح است، راه حل های مناسب جهت برطرف نمودن آن دریافته و نتایج حاصله از این تحقیق بتواند به عنوان راهکار مناسب در راستا ایجاد و تقویت هویت ملی از طریق آموزش و پرورش مورد استفاده قرار گیرد وتعلیم و تربیه بتواند نقش مهمي در شكل گيري وتكوين هويت ملي به ويژه در جوانان و نوجوانان ايفا نمايد و جهت گيري هويتي افراد را با جهت گيري ارزشي و هنجاري نظام سياسي همراه سازد، زیرا نظام های آموزشی در سراسر جهان درشکل گیری شخصیت وجامعه پذیری افراد نقش کار ساز داشته وتعلیم و تربیه که یکی از ارکان اساسی نظام آموزشی هر کشور محسوب میگردد، به مثابه دستگاه انسان ساز عمل می نماید.

 از اینکه امروزه هویت ملی تبدیل به هویت قومی و سر انجام مؤلد برای بحران هویت گردیده است، مسأله بحران هویت موجب رخنه عوامل بیگانه شده و شگاف های قومی، لسانی و مذهبی را در کشور های جهان سوم به ویژه افغانستان بوجود آورده است. بناء تعلیم و تربیه با کدام اصول و قواعد میتواند هویت ملی را ایجاد و تقویت نماید، وچگونه میتوان مسأله بحران هویت را از طریق تعلیم وتربیه کاهش داده و از بین برد . بادرنظرداشت موارد متذکره، در این تحقیق سعی گردیده است؛ تا ایجاد و تقویت هویت ملی از طریق تعلیم و تربیه با معیارهای علمی و اکادمیک مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته، با رویکرد مطالعات اسنادی/ کتابخانه یی با شیوه ی تفسیری تبین گردیده است.

مواد و روش:

این تحقیق با رویکرد مطالعات اسنادی/ کتابخانه یی با شیوه ی تفسیری مورد تبین قرار گرفته، طوریکه که اساس این تحقیق بر مبناي هدف و نتایج ، از نوع تحقیقات کاربردی بوده  و به لحاظ روش انجام این تحقیق توصیفی - تحلیلی میباشد، و با کتابهای معتبری که در واقع منابع دست اول به شمار میرود نیز رجوع گردیده و از طریق آن به تحلیل محتوای بررسی چگونگی ایجاد و تقویت هویت ملی از طریق آموزش و پرورش پرداخته شده است.  

هويت ملي:

هويت ملي يك اصطلاح جديد و محصول مدرنيته است . مدرنيته زاييده عصر رنسانس بوده و حاصل آن، شكل گيري دولت، ملت وحكومت هاي قدرتمند و متمركز میباشد. هويت ملي ناشي از دو پديده است: يكي فرايند عبور تاريخ از مراحل خاص همراه با تحولات گوناگون كه منجر به شكل گيري و بروز عصر ناسيوناليسم در نهضت رنسانس درچارچوب مفهوم دولت شد و پديدة ديگر محصول فرايند يا فرآورده یی است كه به هويت ملي تعبير مي شود و جايگزين هويت ديني در نظام كليساي قرون وسطي شد و در نتيجه آن، ملت جاي امت را گرفت، به اين ترتيب ويژگي هاي هر ملتي كه متفاوت از ملت ديگر است، هويت ملي آنرا شكل مي دهد. هويت ملي زاييده مفهوم ملت و ناسيوناليسم است؛ يعني تا ناسيوناليسم به وجود نيامده، هويت ملي نيز شكل نگرفته بود. بنابراين هويت ملي مفهوم جديدي است كه ساخته و پرداختة هستي شناسي و معرفت شناسي مدرنيته به شمار مي رود. هويت ملي از نوع هويت جمعي [ اومانيسم + ناسيوناليسم ] است؛ به اين معنا كه هويت ملي نشان دهنده اين سه واقعيت است كه صاحب هويت ملي احساس همبستگي، وابستگي و همچنين وفاداري نسبت به ملت خود دارد؛ مانند: اين كه يوناني ها خود را برتر از بربرها مي دانستند . درحالي كه بدون بربرها، قابليت يوناني ها مشخص نمي شود. ( 13 : 3 )

به عبارت دیگر تمايز آدم ها را درتفاوت هويت شان مي داند؛ يعني هويت در مقابل غيريت قرار دارد. با اين تعريف من داراي خصوصياتي هستم چون شما ازآن ويژه گي ها و خصوصيات بهره مند نيستيد، هويت تان با من متفاوت است. فوكو معتقد است لفظ غيريت به معناي بيگانه یی است، كه به عنوان جمع خودي محسوب نمي شود؛ يعني ما اگر مجموع افغانی ها را خودي بدانيم، چون فرانسوي ها نسبت به ما بيگانه هستند، بنابراين نسبت به ماهويتي متفاوت دارند و از طرف ما طرد مي شوند. طبق نظر ميشل فوكو وقتي ما غير را مي شناسيم، هويت خود را شناسايي كرده ايم. فوكو بيان مي دارد هويت ملي وقتي ايجاد شد كه واحد هاي سياسي با دولت هاي جديد براي تفاوت و تمایيز يا سلطه بر ديگران؛ مفهوم ملي را ايجاد كردند. ( 11 : 24 )

هويت ملي عالي ترين سطح هويتي هر فرد بشري است و معمولا از ويژه گي منحصر به فردي برخوردار است. اين نوع رابطه هويتي كه برخي آن را هويت محوري نيز ناميده اند، به لحاظ سلسله مراتبي برتر از سايرسطوح هويتي قرار مي گيرد. هويت ملي از تعلق فرد به يك سرزمين و دولت ملي و يا به عبارتي به كشور خاصي سرچشمه مي گيرد، و معمولاً افراد داراي بيش از يك هويت ملي نيستند. ( 1 : 13)

هويت ملي يا هويت جامعه یی، بالاترين سطح هويت جمعي در هر كشوري محسوب مي شود. هويت ملي را تقريباً آخرين هويت اكتسابي مي دانند كه توسط فرد طي فرآيند جامعه پذيري از طريق خانواده، مدرسه رسانه ها و... كسب میشود، هويت ملي سبب وحدت و يكپارچگي مردم مي شود. هويت ملي هر فرد به صورت بخشي از كل هويت اش در رابطه با جامعه یی كه به آن تعلق دارد يا احساس مي كند شكل مي گيرد. هويت جمعي  به معناي احساس همبستگي عاطفي با اجتماع بزرگ ملي و احساس وفاداري به آن است. هويت ملي در كشاكش تصور ما شكل مي گيرد: افغان در برابر غیر افغان ، عجم در برابر عرب و فارس در برابر غیر فارس.

هويت ملي زاییده عصر جديد است كه ابتدا در اروپا سر برآورد و آنگاه از اواخر قرن نوزدهم به مشرق زمين و سرزمين هاي ديگر راه يافت، هويت ملي، كه بر پايه رویا رویی « ديگران » و « ما » شکل مي گيرد، هم مي تواند نيروي سازنده باشد و هم مي تواند به نيروي ويرانگر بدل شود. احساس هويت ملي اگر در حد معقول و معتدل قرار گيرد، مي تواند نيرويي براي همياري واعتلاي فرهنگي باشد و اگر به قلمرو تعصبات ملي، قومي و نژادي وارد شود يا به بهانه چالش با تعصبات قومي به نفي و انكار و تمسخر ميراث فرهنگي خويش بنشيند نيروي ويرانگر و زاينده دشمني و ستيزه جويي خواهد بود. (8 : 7 )

اشرفی، نيز بر سابقه ديرينة اين مفهوم درميان جوامع بشري تصريح مي كند: هويت ملي ريشه در احساس تعلق به طايفه و تيره و قبيله و ايل و قوم دارد. اعضاي يك طايفه كه نيات مشترك دارند، در يك سرزمين معين زيست مي كنند، هم زبا­ن اند، آداب ورسوم مشترك دارند، با يكديگر در زمينه هاي اقتصادي همكاري دارند، رهبران مشترك دارند و براي دفاع از منافع طایفه مي جنگند و معمولاً داراي نام معين و هويت جمعي هستند. در واقع، اين احساس بسيار قديمي قوميت و ايليت را مي توان از ريشه هاي اصلي مليت گرايي(ناسيوناليسم) امروزي دانست، به اعتباري مي توان ایلیت را به نوعي ناسيوناليسم ابتدايي تعبير كرد، كه در جريان تحولات تاريخي ابتدا خود را با جريان هاي سياسي و فرهنگي فرا قومي ( فرا ايلي و فرا طايفه یی) هم ساز كرده و هويت قومي همراه با قوميت سياسي امپراتوري و يا باهويت دين جهاني، همچون اسلام و مسيحيت در هم آميخته و سپس در دوران جديد با پيدايش دولت هاي ملي به گونه یی تازه در قلمرو آن ها احيا شده است. ( 2 : 12، 14، 19 )

تا زماني كه از هويت هايي مثل هويت ملي صحبت مي شود، مسأله اصلي تعریف خود شخص از هویت نیست؛ بلکه این مسأله جنبه گروهی پیدا می کند و این نشان دهنده میزان نقش گروهها در هویت میباشد. به عبارتی در این هویت « من » به عنوان یک فرد تك افتاده، مطرح نيست؛ بلكه آن چه مطرح مي شود اين است كه هويت «من» به عنوان یک شخص داراي هويت، چطور با ديگر « من هاي » و « هويت ها » سازگاري پيدا مي كند و در نتيجه چارچوب هاي گروهي، انسجام وسازمان مي يابد. در واقع مسأله مهم درعرصه هويت ملي اين است كه درنهايت چگونه اين هويت هاي فردي در قالب هويت هاي گروهي خود را نشان مي دهند. از اين منظر، جوامعي كه در آنها انفكاك ساختاري انجام شده و یا به عبارت دیگر گذار از جامعه محدود به جوامع فراگير صورت گرفته، ازهويت هاي منسجم تر و پويا تري برخوردار هستند.

ضياء صدر  هويت ملي را از دو جنبه مورد برر سي قرارمي دهد:

1) جنبه سلبي : يعني مقوله هايي كه هويت ملي به آنها وابسته نيست و با تغيير و يا حذف آنها هويت ملي پا برجا مي ماند. از اين منظر هويت ملي ماوراء مقوله هاي زير است: نژاد، تبار، جنسيت، قوميت، دين، زبان و طبقات؛ چرا كه با حذف اين موارد هويت ملي متزلزل نمي شود و از بين نمي رود.

2) جنبه ايجابي : مقوله هايي كه با تغيير يا حذف آنها، هويت ملي يا از بين مي رود يا خدشه دار مي شود و يا تغيير ماهيت مي دهد. به عبارت ديگر اين عوامل، اساس هويت ملي راتشكيل مي دهند و به قرار زيرميباشند:

سرزمين مشترك، منافع اقتصادي وتوليدي، پول مشترك، منافع سياسي و امنيتي مشترك، دولت مشترك، حقوق و نهادهاي مشترك، احساس روان شناختي مشترك در تعلق به آن منافع. ( 6 : 13، 15)

لايه هاي هويت ملي و نظام آموزشي:

در اغلب جوامع امروز، تعلیم وتربیه ابزار مهم تقويت ابعاد مختلف هويت ملي به شمار مي رود. به اعتقاد برخي از تحليل گران و كارشناسان، آموزش و پرورش به عنوان يكي از اركان اساسي نظام آموزشي كه در جامعه پذيري افراد نيز نقش مؤثري ايفا مي كند بزرگ ترين فصل مشترك « دولت » و « ملت » است.          ( 9 : 11)

نظام آموزشی بزرگ ترين شبكه ارتباطي بين دولت و مردم ازطريق مکاتب و دانشگاه ها برقرار نموده است . حضور بيش از هزاران نفر از كاركنان دولت در آموزش و پرورش، پل ارتباطي مستحكمي بين حاكميت ومردم ايجاد نموده است . لذا كوچك ترين تحول در آموزش و پرورش؛ در نتيجه مردم جامعه را متأثر مي نمايد.

آموزش و پرورش از طٌرق مختلف و با به كارگيري برنامه هاي متنوع مي تواند در تقويت هويت ملي در آحاد ملت به ويژه در سنين كودكي و نوجواني كه، بيشترين اثربخشي و پايداري را دارد نقش ايفاء كند. اين نهاد سرنوشت ساز در حوزة كتب درسي، برنامه هاي درسي، تربيت معلم و تأمين منابع انساني، فعاليت هاي فوق برنامه و از طريق شوراي عالي آموزش و پرورش مي تواند كاركردهاي هويت ملي را تحقق بخشد.

 به طور كلي سه لايه قومي، ملي، مذهبي و يك لايه قوي يادگيري از ظرف جهاني، لايه هاي هويت ملي را تشكيل مي دهند. بسياري از تحليل گران بر اين باور هستند كه براي تقويت هويت ملي بايد به يك منشور ملي در اين زمينه دست پيدا كرد؛ زيرا از اين منظر نظام آموزشي، بايد براي هر سه لايه جا باز كند . از يك منظر آنچه عموم افراد را دور هم جمع مي كند و زمينه یی مشترك براي كار، اهتمام و فعاليت ايجاد مي كند، تعلق به سرزمين است.

تعلق به سرزمين، مهم ترين سكوي اشتراكات عيني و كاربردي عامه يك ملت است، البته حل و فصل بحث هاي هويتي ساده نيست؛ و به كار عميق فكري، جامعه شناختي، روانشناختي و فلسفي نياز دارد، توجه به اين نكته نيز مهم است، تا زمانيكه مسأله هويتي خود را بواسطه نظام آموزشي كه از سنين كودكي باآن آشنا مي شويم حل نكنيم، آسيب پذيري ما افزايش مي يابد. به اين ترتيب، هنر دولت مردان و عاملان آموزش كشور ما اين است كه بتوانند با برخورد واقع بينانه، فضاي مناسبي براي سه منبع ديني، ملي و جهاني هويت باز كنند و آنها را از طريق نظام آموزشي به ساير سطوح منتقل كنند. ( 7 : 4 )

تقويت شاخص هاي هويت ملي مثل وطن دوستي، سرود ملي، زبان، خط رسمي و همچنين دين و مذهب رسمي، نظام، پول رايج، ميراث فرهنگي و غيره بايد از سنين پايين  بوسيله آموزش و پرورش به افراد تزريق شود. مؤفقيت ها و افتخارات ملي گذشته در طول تاريخ، احساس تعلق به ملت واحد را تقويت خواهد كرد و احساس افتخار را در دانش آموزان نسبت به مليت شان برخواهد انگيخت، تشريح شجاعت سرداران و سربازان در جنگ ها به ويژه جنگ های تحميلي، پيوند اجتماعي لازم را كه مسبوق به حافظه تاريخي واحد است، ارتقاء خواهد بخشيد.

چنانچه باتوجه به عصر جهاني شدن، سياست گذاري آموزشي بايد عليه شكاف هاي قومي باشد؛ يعني ذكر آموزه هاي مبتني بر احساس ملت واحد به موازات تكريم و به رسميت شناخته شدن تمامي قوميت ها و اقليت هاي نژادی، مذهبی و زباني صورت پذيرد. متون درسي و نيز فعاليت هاي فوق برنامه مکاتب بايد دانش آموزان را با قوميت ها و نماد هاي فرهنگي آنها نظير لباس، زبان ، غذاها و سنت ها و باورها و جلوه هاي هنري شان از قبيل آوازها و صنايع دستي، آشنا سازد. همچنين افتخارات هر قوم در طول تاريخ بايد يادآوري شود و نقش اقوام درحوادث بزرگ تاريخي مورد اشاره قرارگيرد. در اين زمينه سرودهاي دسته جمعي؛ مانند سرودهاي رزمي وميهني بنا به فراخور گروه هاي سني مختلف توصيه مي شود؛ تا پيكره يكپارچه ملت و احساس تعلق به آن تقويت شود. ( 4 : 6، 9 )

 

 

 

تحكيم هويت ملي ازطریق آموزش و پرورش:

در اين قسمت براي تبيين بحث تحكيم هويت ملي ازطریق آموزش و پرورش در سطح ملي  قصد داريم به بررسي چند پژوهش در اين خصوص بپردازيم . نظريه که توسط حسين لطف آبادي در اين مورد ارائه شده؛ آنست كه آموزش و پرورش  اگر بخواهد هويت ملي  و مهارت هاي شهروندي كودكان و نوجوانان را تحكيم و اعتلا بخشد، بايد آنان را براي زندگي در عصر جهاني شدن در قرن حاضر آماده كند . براي اين منظور، نگرش آموزش و پرورش به برنامه هاي درسي و فعاليت هاي صنوف درسی در آموزش عمومي بايد تغيير يابد و افزون برآن آموزش هاي درسي، تحكيم هويت نظام ارزشي انسانی، ديني ، ملي، آموزش شهروندي، مهارت ها، سازنده گي فردي ، اجتماعي، اقتصادي، علمي و فرهنگي را محور برنامه هاي آموزشي وتربيتي قرار دهد . آموزش شهروندي محلي و ملي  به دانش آموزان، بخش مهم اين برنامه ها است.

مطالعات ارائه شده در اين مقاله نشان مي دهد گروه هاي قابل توجهي از نوجوانان، جوانان و دانش آموزان دچار ضعف هاي اساسي در هويت اجتماعي و مدني و گرفتار نگرش هاي ضد اجتماعي و خلاف كاري و روحيه سركشي هستند . در چنين وضعيتي، آموزش حقوق و مسئووليت هاي محلي و ملي در جوانب گوناگون شهروندي در برنامه هاي درسي و فعاليت هاي كلاس و مدرسه و آموزش رفتار مبتني بر تفكر درست، مسئوليت پذيري و تصميم گيري انديشمندانه ضرورت دارد. وي به چگونگي اين آموزش ها نيز مي پردازد.      ( 5 : 6 )

بعد فرهنگي هويت ملي:

پيوند ميان فرهنگ و هويت چنان عميق است كه اغلب ، هويت را پديده یی فرهنگي مي دانند و براي فرهنگ شأن مستقلي درهويت قائل هستند. در جهان معاصر، هويت فرهنگي در مقايسه با ديگر ابعاد هويت، اهميت فزاينده یی يافته است هويت فرهنگي هر ملت ريشه در تاريخ، باورها، ارزش ها و آداب و رسوم آن ملت دارد و نوع رفتار افراد را با جهان اطراف و با یکدیگر مشخص می کند.( 2 : 8 )

شاخص هاي مهم این بُعد عبارت است از :

  1.  آيين ها و سنت هاي عام؛
  2. جشن ها، اعياد و فرهنگ عامه؛
  3.   ارزش هاي سنتي؛
  4.  لباس و طرز پوشش؛
  5.  معماري بناها و مكان ها؛
  6.  رسوم؛
  7.  عرف و عنعنات؛
  8.  هنرهاي بومي و ملي؛

اين شاخصه ها و بحث هاي مربوط به هويت فردي، اجتماعي يا حتي روان شناختي، همه جنبه هاي هويت ملي ما را تشكيل نمي دهد و توضيح كافي از هويت ملي در اختيار ما قرار نمي دهد. به ويژه در مواجه باچالش هايي كه در ارتباط با جهاني شدن با آن روبرو است، راه حلي ارائه نمي كند؛ تا جايي كه عنوان شد و به علت گسترش ارتباطات وآگاهي هاي ناشي از آن ، نوعي مجذوبيت ها و مقبوليت ها، صحيح يا غلط نسبت به ملي گرايي و ارزش هاي غربي در جامعه ما ايجاد شده است . دررابطه با مسأله هويت ملي، امروزه شرايطي پديد آمده كه هويت ملي ما را از درون و بيرون به چالش مي خوانند. از بيرون ، ما با پديده جديدي به نام جهاني شدن و يا تمدن جهاني مواجه هستيم و ارزش هاي سنتي نمي تواند به مقابله با ارزش هاي جهاني پست مدرنيستي بپردازد . اكنون بسياري از تجليات دنياي غرب را پذيرفته ايم، البته اين تجليات مختص غرب نيست؛ بلكه حالت جهاني پيدا كرده اند. از اين ديدگاه، هويت ملی داراي چنان ظرفيت بالقوه یی است كه مي تواند با منطق جهاني شدن سازگاري پيدا كند. به عبارت ديگر، نه تنها در مقابل آن قرار نمي گيرد؛ بلكه مي تواند ارتباط منطقي با آن برقرار كند. ( 12 : 18، 22 )

 نتيجه گيري:

بررسی برگه های نوشتاری این تحقیق  مبیین آنست که، هويت ملي از  زبان، ادبيات، آموزه هاي اسلامي، اخلاقی، فرهنگی، حوادث تاريخي، و عناصري از مدرنيته و تجدد منشأ گرفته است و اينك به گونه یی درآمده كه در آن ادبيات، زبان، فرهنگ، تمدن و بخشي از عناصر مثبت مدرن وجود دارد، به نظر مي رسد، درکل نظام آموزشي، به ویژه آموزش وپرورش مي تواند عناصرموجود در هويت ملي را بدون اينكه هركدام از اين عناصر را تغییر دهد، تقويت نمايد. امروزه در اکثرکشور های جهان سوم به خصوص در افغانستان با وجود برخورداري از گذشته های تاريخی پربار، تعلیم و تربیه تأثير اندكي در هويت بخشيدن به دانش آموزان داشته است؛ به نحوي كه اكثر دانش آموزان  تلقي نادرست و تصوير مبهمي از گذشته تاريخي خود دارند. این مسأله تأثیر منفی در هویت ملی جوانان و نو جوانان دارد.

 از اينرو، كتب درسی و محتوای آموزشی در مکاتب و دانشگاه های کشور یکی از جمله مهم ترين وسايل براي انتقال مفاهيم ارزشی و بالا بردن درجات آگاهي فرهنگي و رشد اجتماعي محسوب گردیده، بناء ایجاب مینماید که درمحتوای كتاب هاي درسي مکاتب و دانشگاه ها جهت تقويت هويت ملي و رفع بحران هویت از سوی متخصصان و صاحب نظران تجدید نظر صورت گیرد و در اين راستا به فرهنگ، سابقه تاريخي، هويت ملي و ارزش هاي اسلامي بايد به عنوان مؤلفه هاي لازم اولويت هاي نظام آموزشي مورد توجه قرار گيرد.

 در واقع نظام آموزشي بايد به گونه یی باشد كه تلقي يكساني از هويت ملي بين دو دانش آموز يكي در شهر و ديگري در يكي از روستاهاي دور افتاده كشور بوجودآورد، به ويژه آنكه در فرهنگ اجتماعي و سياسي با دو سطح رفتار شهري و صنعتي از يك سو و رفتار عشيره یی، روستايي و سنتي از سوي ديگر مواجه هستيم. از اينرو نوعي دوگانگي رفتاري و هويتی در میان دانش آموزان مکاتب و دانشجویان دانشگاه ها وجود دارد، كه بايد به تدريج رفع شود، از سوي ديگر نظام آموزشي براي تقويت هويت ملي بايد به صورتي باشد، كه منويات كلان كشور در آن متجلي شود . به خصوص كه جامعه وکشور از دو ويژه گي ممتاز و بي بديل براي جلوگيري از پيدايش بحران هويت برخوردار است . ويژه گي اول به تاريخ غني و پر بار کشور ارتباط پيدا میكند؛ به نحويكه باشنده گان همواره افرادي مذهبي بوده اند و در حال حاضر نيز با گرايش به مذهب از تمايزي بي بديل با ساير ادیان جهان برخوردار مي باشند.

پیشنهاد ها:

  1. یافته ها و نتایج این تحقیق علمی نشان میدهد که، آموزش و پرورش نقش مهم و اساسی را در تحكيم هويت ملي، وحدت ملي و تقويت همبستگي اجتماعي داشته، و از مهم ترين مؤلفه هاي تدوام و پايداري حكومت ها نیزمحسوب مي شود؛بناء توجه همه آموزگاران گرامی به این وجبیه و مسؤولیت خطیر الزامی پنداشته می شود .
  2. توسعه و پیشرفت در اکثرکشور های پیشرفته جهان نتیجه تحقیقات علمی و اکادمیک محققان آن بوده، زیرا شناسایی همه مشکلات و نارسایی ها در ابعاد مختلف در اثر تحقیقات علمی میسر میگردد، از اینرو پیشنهاد میگردد تا زمینه تحقیقات علمی در همه بخش ها به خصوص در بخش های تعلیم و تربیه بیشتر فراهم گردد.
  3. دروس عملی ونظری که در دانشگاه ها ارائه میگردد، مطابق با نیازهای موجود، جهت تقویت هویت ملی هماهنگ گردد.
  4.   بر فعالیت عملی و بالاخص آشنا سازی دانشجویان با شرایط  و وضعیت اجتماعی موجود و آماده کردن آنها برای رفتن بطرف وضعیت مطلوب با توجه به انتظارات و توقعات موجود جامعه سعی و تلاش های پیگیر صورت گیرد.
  5. از نتایج و یافته های تحقیقات علمی در عرصه های مختلف به عنوان راهکار های مناسب و معقول استفاده صورت گیرد .
  6. جهت ایجاد و تقویت هویت ملی در دانشجویان سعی و تلاش مجدانه از سوی مسؤولین ذیصلاح در محیط دانشگاه ها صورت گیرد.

 

 

 

مآخذ

  1. احمدي، حميد.( 1382). هويت ملي ايران، بنيادها و چالشها. تهران : نامۀ پژوهشي فرهنگي، شماره ششم.
  2. اشرفي، اكبر . (1380). نقش موزش و پرورش در هویت ملی. تهران : فصلنامه تحقيقات فرهنگي، سال ششم، شمارة 22 .
  3.  تاجيك، محمدرضا.( 1384). انسان مدرن و هويت. تهران : فصلنامه تحقيقات فرهنگي، سال ششم،. شمارة 1 .
  4. شارع پور، محمود. (1385). جامعه شناسي آموزش و پرورش. تهران : اتشارات سمت.
  5. شعاری نژاد، علی اکبر . ( 1377) . فلسفه آموزش و پرورش. تهران : مؤسسه انتشارات امیر کبیر.
  6. صدر، ضياء. ( 1377). كثرت قومي و هويت ملي ايرانيان. تهران: انتشارات انديشه نو.
  7. عبداللهي، محمد.( 1375). جامعه شناسي بحران هويت. تهران : نامه پژوهشی، شماره 2 .
  8. عسکریان، مصطفی.( 1385). جایگاه فرهنگ های قومی درتربیت شهروندی. تهران : فصلنامه نوآوریهای آموزشی، شماره 17 .
  9. فاني، علي اصغر.( 1386). نقش آموزش و پرورش در تقويت اتحاد ملي. تهران : پژوهشكده تحقيقات استراتژيك.
  10. قادري، حاتم. (1381). چالشهاي دولت و هويت ملي درگذ شته و حال. تهران :  فصلنامه مطالعه ملي، شماره 11 .
  11. كاستلز، اما نوئل. مترجم حسن چاووشيان.(1380). عصر اطلاعات، قدرت هويت. تهران : انتشارات طرح نو.
  12. متولی الموتی، محمد شریف. ( 1388). جامعه شناسی آموزش و پرورش. تهران : مرکز آموزش های نیمه حضوری و تخصصی آزاد .
  13.  معيني علمداري، جهانگير. (1383). هويت ملی رويكرد اعتراضي به حزب هويتها. تهران: مؤسسه مطالعات ملي.

 

 

 

 

 

 

 

 

بررسی تأثیرات شرایط اقلیمی بالای عملکرد سولرها     ·

                    پوهنیار نوید مسرت عضو کادر علمی دیپارتمنت فزیک پوهنحی تعلیم و تربیه

خلاصه:

يکي از راه ­هاي رسیدن به توسعه همه جانبه اقتصادي و اجتماعي در دنیاي امروز، وجود يک منبع تولید انرژي پايدار، مستمر و قابل اعتماد است. در میان انواع انرژي­هاي تجديد پذير، انرژي خورشیدي به دلیل قابلیت تبديل مستقیم به برق و حرارت، ساده­گي استفاده، امکان ذخیره سازي و بي­پايان بودن آن بیشتر مورد توجه قرار گرفته است، طوري که در چند دهه اخیر تحقیقات فراواني در مورد استفاده از انرژي خورشیدي صورت گرفته است. با در نظرداشت تحقیقات قبلی و سوالات خلق شده لازم شد تا مقاله­ی علمی- تحقیقی تحت عنوان "بررسی تاثیرات شرایط اقلیمی بالای عملکرد سولرها" جهت دریافت پاسخ به سؤالات مطروحه، اثبات فرضیه­ها و رسیدن به هدف­های از قبل تعیین شده طرح انجام گردد. این مقاله از لحاظ ماهیت پاسخ به سوالات نوع واقعی و کاربردی، از لحاظ هدف از نوع تبئینی، بر اساس تعداد واحد تحقیق از نوع مودری غیر تاریخی و بالاخره از لحاظ افزار مورد استفاده از نوع استنادی بوده. با مطالعه مقالات جدید در این زمینه، به بررسی تاثیرات شرایط اقلیمی مانند: درجه حرارت، شرایط برفی، بارانی، ابری، گرد وخاک و زاویه تابش نور خورشید پرداخته شده است. نتایج تحقیق نشان میدهد که ازدیاد درجه حرارت بالای بازده سولر تأثیر منفی داشته، شرایط ابری، بارانی، برفی و گرد خاک تأثیرات مستقیم دارد و یکی از مهمترین جز در عملکرد سولر ها زاویه تابش خورشید می­باشد.

کلمات کلیدی: تاثیرات شرایط اقلیمی، عملکرد، سولرها.

مقدمه:

گسترش روز افزون جمعیت و روند صنعتي شدن کشورهاي جهان باعث استفاده بیشتر از منابع انرژي ميشود. اسباب پیشرفت تمدن صنعتي بشر تا حدود زیاد بر پايه انرژي بنیان نهاده شده و همچنان با تکامل بیشتر جوامع انساني نیاز به انرژي رو به افزايش است. کشورهاي جهان از يک طرف به دنبال منابع انرژي ارزانتر بوده و از طرف ديگر تولیدات و فعالیت هاي خود را باید در چهارچوب تعیین شده محیط زيست به انجام رسانند. اين امر اهمیت توجه به انرژي هاي تجديدپذير را بیشتر می­سازد. انرژي هاي مختلف داراي مزايا و معايبي مختلف هستند، انرژي هاي فوسیلي که بسیار مورد استفاده است از يک طرف در حال اتمام بوده و از جانب ديگر به دلیل ايجاد آلودگي هاي محیط زيست، استفاده از آن چندان به نفع جوامع انساني نمي­باشد. مصرف انرژي الکتريکي به دلیل رشد جمعیت ، توسعۀ بخش هاي صنعتي، کشاورزي و ... پیوسته در حال افزايش بوده و تامین انرژي برقی مورد نیاز مصرف کننده­گان مستلزم توسعه شبکه برق کشور همچنین احداث نیروگاه هاي تولید برق تجديدپذير مي باشد.

یکی از جمله­ی انرژی های تجدید پذیر انرژی برق آفتابی می­باشد که، در این اواخر انرژی برق آفتابی جایگاه خاصی را در تمام جهان به خود اختصاص داده است. در این مقاله به بررسی تاثیرات اقلیمی بالای عملکرد سولرها پرداخته شده است.در مورد پیشینه نگاری این تحقیق باید گفت که، درمورد تاثیرات اقلیم بالای عملکرد سولر ها در داخل کشور کدام تحقیقی صورت نگرفته؛ اما در خارج از کشور تحقیقات تقریباً مشابه در این مورد صورت گرفته است. حسین یوسفی و همکارانش در سال (1395هـ.ش) در تحقیقی تحت عنوان مروری بر معیار های مکانی احداث نیروگاه های خورشیدی در ایران چنین نتایج بدست آورده است که: در هنگام ساخت نیروگاههای خورشیدی مهمترین معیار ها در ایران ساعات آفتابی، ابرناک و خاک و رطوبت نسبی باید در نظر گرفته شود.(6: 35) رستم صابرفر در (1389هـ.ش) در مقاله تحت عنوان پتانسیل بهره­مندی از انرژی خورشیدی درخراسان جنوبی، چنین مینگارد: برق خورشیدی نسبت به سوخت های فوسیلی یک راهکار بسیار خوب و کم مصرف بوده و در تقلیل گاز های گلخانه یی کمک می­کند باید در هنگام ساخت آن معیار های اعمار در نظر گرفته شود.(1: 44) اما تحقیقات انجام شده در این مورد بسنده نبوده باید تحقیقات بیشتر در رابطه به موضوع صورت گیرد و تحقیق هذا برخلاف تحقیقات انجام شده تمامی تاثیرات شرایط اقلیمی را بالای عملکرد سولرها مورد بررسی قرار داده است.

میزان تابش دريافتي در مکان های روي سطح زمین در طول دوره زماني مشخص با توجه به ويژه­گي هاي مکاني، فضايي، درجه حرارت و فاکتورهاي هواشناسي، مانند پستي و بلندي، عرض جغرافیايي، ساعات آفتاب، رطوبت، بارش و دماي هوا، تغییر ميکند؛ اما در اوقات مختلف و محل های مختلف از لحاظ نور، گرما و سرما میزان بازدهی سولر متفاوت می­باشد یعنی در روز های مختلف بازدهی سولر ها یک مقدار کم و زیاد میگردد. در شبکه های کوچک آفتابی؛ مانند: شبکه های فامیلی و شبکه­های زراعتی این افت و خیز ها در سولر ها زیاد تفاوت نمیکند؛ ولی در شبکه های بزرگ آفتابی؛ مانند: سیستم شبکه های شهری، این تفاوت در بازدهی سولر ها تاثیرات را به همراه دارد.

 در این مقاله سعی بر آن بوده تا عوامل مؤثر را در عملکرد سولر ها شناسایی و تأثیرات این عوامل که عبارت اند از: درجه حرارت، برف، باران، ابر، گرد و خاک و زاویه تابش نور خورشید را بالای عملکرد سولر ها دریافت گردیده و راه های جلو گیری کاهش بازدهی در سولرها پیشنهاد شود. طرز کار سولر ها تبدیل انرژی خورشید به انرژی برقی می­باشد و با استفاده از نور خورشید کار می­کند.

اگر چندین سولر را در شرایط اقلیمی مختلف از قبیل: گرمی، سردی، رطوبت، خشکی، ابری، طوفانی، بارانی، برفی، زاویه تابش و... نصب نماییم بالای بازده آنها تاثیر نموده و مقدار تولید برق را کم و یا زیاد می نماید. اینجا به سوالی برمی­خوریم که، دلیل متفاوت بودن بازده در سولر ها چیست؟ کدام عوامل تاثیر بیشتر را بالای عملکرد سولر ها دارد؟ سولر ها در کدام فصل ها بیشترین بازدهی را دارد؟ این برای همه واضح و آشکار است که اقلیم تاثیرات خود را بالای مقدار بازدهی سولر ها دارد. در اینجا فرض بر این است که، احتمال دارد ازدیاد درجه حرارت به میزان بازده سولر تاثیرات معکوس داشته باشد. شاید میزان برف و باران بالای سولر ها تاثیرات زیاد داشته باشد. شاید هوای ابری گرد و خاک بالای میزان بازدهی سولر تاثیرات مستقیم داشته باشد. احتمال دارد هوای سرد بالای بازده سولر تأثیر مستقیم داشته باشد.هدف از انجام این تحقیق دریافت پاسخ به سوالات، تأیید فرضیه ها و راه های مجادله با آن می باشد.

مواد و روش:

این تحقیق از لحاظ ماهیت پاسخ به سوالات نوع واقعی و کاربردی، از لحاظ هدف از نوع تبئینی، بر اساس تعداد واحد تحقیق از نوع مودری غیر تاریخی و بالاخره از لحاظ افزار مورد استفاده از نوع استنادی بوده و مواد مورد استفاده جهت تحریر این مقاله از مآخذ معتبر بعد از مطالعه و تحلیل که ارتباط مستقیم به موضوع مقاله داشت با حفظ تمام اصول نگارش استفاده صورت گرفته است.

تاریخچۀ استفاده از انرژی خورشیدی:

انرژی خورشیدی یکی از منابع انرژی بیشمار و بسیار پاک می باشد، این انرژی از قدیم ها نظر انسان ها را به خود جلب نموده و از آن در ساحات مختلف زنده­گی استفاده می نمودند. کاربرد این انرژی تقریباً به قرن هفتم قبل از میلاد مسیح باز می گردد. از انرژی خورشیدی برای گرمایش، پخت و پز، روشنائی و روشن نمودن آتش کار می­گرفتند. یونانیان و رومیان باستان در معماری های خود برای استفاده از نور و گرمایش انرژی خورشیدی در داخل ساختمان خود داشته اند. اولین بار در قرن هفتم الی دوم قبل از میلاد، مردمان روم و یونان باستان از ذره بین برای تمرکز نور خورشید جهت روشن نمودن آتش استفاده می کردند. برای اولین بار ارشمیدس دانشمند یونانی در قرن  دوم قبل از میلاد با استفاده از انعکاس نور خورشید از سپری برنزی و متمرکز نمودن نور خورشید توانست کشتی های چوبی دشمنان را آتش بزند. بعد از گذشت چندین سال از کشف فناوری تولید انرژی خورشیدی در سال 1839 میلادی با چاپ مقاله‌یی توسط فزیک دان فرانسوی، ادموند بیکرل عنوان شد. او هنگام کار با پیل الکترولیز که با دو الکترود فلزی در محلول الکترولیت خود بود به این نتیجه رسید، که وقتی در معرض نور خورشید قرار می گیرد میزان تولید برق افزایش می یابد. بعد از آن درسال 1876 میلادیWilliam Grylls Adams و Richard Evans Day کشف کردند که وقتی سلنیوم در مقابل نور خورشید قرار می گیرد برق تولید می کند. (4: 5)

اولین سلول خورشیدی در سال 1883 توسط چارز فریتز اختراع شد، وی از سلنیم برای ساخت الگوی اولیه استفاده کرد که میزان موفقیت در بازدهی 1% بود.  بالاخره در سال 1905میلادی، آلبرت انیشتین برای اولین بار در تئوری نسبیت خود اثر فوتوالکتریک را مطرح و در سال 1921 میلادی وی به خاطر نظریه اثر فوتوالکتریک جایزه نوبل را دریافت کرد. سلول خورشیدی های سیلیکانی در 1954 توسط کلوین فولر، داریل چاپین و جرالد پیرسون اختراع شد . این اقدامات تغییراتی بنیادین در تولید انرژی ایجاد کرد. بعد از آن فیلم‌های نازک خورشیدی از اواخر دهه‌ی 1970میلادی، همزمان با ظهور ماشین حساب‌های خورشیدی که با لایه‌ی باریکی از سیلیکان آمورف کار می‌کردند در بازارعرضه. دهه‌های اخیر نیز شاهد ظهور فناوری‌های نسل جدید در حوزه انرژی خورشیدی بوده است. در حال حاضر از این روش در تمامی کشور های جهان جهت تولید برق استفاده صورت می­گیرد که از یک طرف این روش کم مصرف و دایمی بوده و از جانب دیگر از تولید گاز های گلخانه­یی جلوگیری شده و به محیط زیست  ضرر نمی­رساند. ( 1: 7)

شکل(1)-  استفاده از انرژی خورشید جهت به آتش کشیدن کشتی ها

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

خورشید یک نیروگاهی است که منبع انرژي آن در داخل آن تولید شده  و ماده در آنجا بر اثرهمجوشي هسته یي به انرژي تبديل ميشود. انرژي خورشیدي، مي­تواند بخشي از نیازهاي جوامع را در بخش­هاي صنعتي و شهري تامین نمايد، چنانچه اگر تنها %1.6 از انرژي خورشید در روي زمین را بتوان با حدود %61 بازده انرژي برقی تبديل کرد، مي­توان 9111Gwatt بدست آورد که چهار برابر بیشتر از انرژي مصرفي سالیانه در مقیاس جهاني است.( 2: 9)

انرژی خورشیدی یکی از مهمترین منابع انرژی تجدید پذیر است که در سال های اخیر مورد توجه زیادی قرار گرفته است. تبدیل انرژی خورشیدی به انرژی  مورد استفاده بشر در زمینه های مختلف خیلی کاربرد دارد. یکی از آن تبدیل انرژی خورشیدی به انرژی برقی است از آن به گونه های مختلف استفاده می شود. با توسعه جوامع و کشور ها، نیاز به انرژی نیز بیشتر شده است و سالانه  بودجه های کلانی صرف ایجاد دستگاه های انرژی برقی می شود. این انرژی یکی از انرژی های سازگار با محیط زیست از دیگر انواع انرژی ها بوده و دانشمندان تلاش می کنند با تولید مبدل کننده های ارزان قیمت استفاده از این نوع انرژی را ترویج دهند. امروز انواع مختلف از مبدل کننده های انرژی خورشیدی (سولر) ساخته شد ومقدار بازده آنها نظر به مُدل قبل  متفاوت می­باشد؛ اما تنها شیوه ساخت و مواد استفاده شده در ساختن سولر ها به میزان بازدهی آنها تاثیر ندارد؛ بلکه شرایط اقلیمی گوناگونی است که به هر یک از انها می­پردازیم.( 6: 111)

تاثیر اقلیم بالای عملکرد سولر:

خورشيد به عنوان يك منبع بي پايان انرژي مي تواند حلال مشكلات موجود در زمینه انرژي و محيط زيست باشد . در گذشته ها از این انرژی در کشور ما استفاده زیاد صورت نمی­گرفت؛ اما در این اواخراقشار مختلف جامعه به آن رجوع نموده که، این امر باعث آن میشود؛ تا از یک طرف صرفه جویی صورت گیرد و از طرف دیگر محیط کمتر آلوده گردد. افغانستان با داشتن تقریباً 300 روز آفتابی در سال، یکی از بهترین شرایط را برای استفاده از انرژی خورشیدی دارد. دراین اواخر اکثر کشاورزان جهت آبیاری زمین­های خویش با  نصب سولرها و واتر پمپ های سولری از این انرژی بیشترین سود را می برند.

طوریکه به همه آشکار است هر متر مربع از سطح زمینی که، خورشید در یک روز بدون ابر و آلودگی – بر آن می تابد حدودا 1000watt توان تابشی دریافت می کند و سولرموجود در بازار تجارتی، توان تبدیلی در حدود( 15 الی 17) درصد را  دارند و با توجه با اینکه تمامی سطح یک سولر شامل سیلیکان های دریافت انرژی نیست، هر متر مربع از این سولر ها حدود ( 100 تا 150 ) وات دریافت انرژی می توانند داشته باشند. البته باید توجه کرد که این مقدار انرژی در صورت تابش عمود نور خورشید به سولر است و با تغییر زاویه­ ی تابش خورشید این مقدار نیز تغییر می کند. اما تنها زاویه تابش نور خورشید به بازده سولر ها تاثیر ندارد عوامل مختلف دیگر نیز وجود دارد که یک یک به آن می پردازیم.

تاثیر زاویه تابش نور آفتاب بالای عملکرد سولر:

 نقطه­ی که آفتاب از دید ناظر بر روی زمین دیده می­شود زاویه تابش خورشید (زاویه ازیموس ) گفته می­شود. زاویه تابش نور خورشید در ماه ها و فصل های مختلف نظر به حرکت زمین به حول خورشید متفاوت می­باشد. برای دریافت نور بیشتر توسط سولر باید زاویه تابش نور خورشید را بالای سولر به صورت درست تعیین نمود؛ تا نور بیشتر توسط سولر جذب شده و بازده بیشتر داشته باشد. یا به عبارت دیگر یافتن زاویه ازیموس مناسب به معنی بدست آوردن بیشترین انرژی خورشیدی توسط عرض جغرافیایی محلی است که سولر در آنجا نصب می­شود. با توجه به اینکه در تابستان مصرف برق بالاست بهتر است زاویه ازیموس را کاهش دهیم. بناً گفته می­توانیم که زاویه ازیموس بالای بازده سولر تاثیر مستقیم دارد.( 5: 3)

 

تاثیر حرارت بالای عملکرد سولر:

 شاید اکثر اشخاصی که ازانرژی برقی استفاده می نمایند به این تصور باشند که به هر اندازه که روز ها گرم باشد به همان اندازه سولرها برق بیشتر تولید  می­کنند. این یک تصور کاملاً اشتباه است و شاید دلیل این تصور اشتباه این باشد که نامش برق آفتابی است چون آفتاب را همه به دلیل گرمی آن می­شناسند بناً در مورد سولر نیزچنین تصورات دارند. باید گفت که سولرها نورخورشید را به برق تبدیل میکنند نه گرما را، هیچ تفاوت نمی­کند که نور خورشیدی روی کوه بتابد، در زمین ریگ زار بتابد، در زمین شوره زار بتابد ، در جای سرد بتابد یا روی قله برفی سولر همه را به برق تبدیل می کند. نظر به قانون تاثیر حرارت بالای جریان برق در اجسام گفته می توانیم که به هر اندازه یک جسم گرم گردد جریان برق در آن کم میگردد. در اجسامی که برق را مصرف می­کنند مانند کمپیوتر ها جهت سرد ساختن قطعات آن خنک کننده ( پکه)  را نصب می­کنند؛ تا قطعات آن سرد شود. سولر نیز از این قانون پیروی میکند در صورتی که بسیار گرم گردد حرکت ذرات چاجدار در آن کند شده و بازده آن کم می­شود.

بر خلاف باور عام مردم، هوای سرد و آفتابی، بهترین شرایط برای سولر ها است؛ چون: سلول های خورشیدی به نور نیاز دارد نه  به گرما اگر درجه حرارت سرد باشد و نور کافی آفتاب نیز وجود داشته باشد سولر هابیشترین بازده را دارد. طبق تحقیقی که در آفریقا و انگلستان انجام شده است وقتی درجه حرارت به 420C می­رسد با ازدیاد هر درجه از 0.2% تا 1.1% نظر به نوعیت مواد ساخته شده سولر از بازده انرژی در سولر کم می شود. . در شکل (  1 ) تفاوت بازده سولر با ازدیاد درجه حرارت نشان داده شده است.   ( 8: 15)

شکل(2)-  اختلاف ولتاژ برق سولر باتغییر درجه حرارت

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تاثیر هوای ابری بالای عملکرد سولر:

طوری که قبلاً گفته شد سلول های خورشیدی نورمی­خواهد نه حرارت بنأً در صورتی که هوا ابری باشد باز هم مقداری از نور خورشید به زمین می­رسد. با وجود اینکه این نور به شدت هوای آفتابی نیست؛ اما سولر ها می­توانند با آن هم برق تولید نمایند. البته در هوای ابری بازده سولرها تقریباً یک سوم حصه کم می شود؛ اما این تنزیل به دو عامل بستگی دارد: اول تراکم ابر ، در صورتیکه ضخامت ابر بسیار زیاد باشد نور کافی به سولر نمی رسد بناً مقدار بازده سولر کمتر خواهد شد. دوم جنس خود سولر، اگر جنس سولر استندرد نباشد همچنان نوری که از ابر ها  به سولر می­رسد نیز کم بوده بناً سولر نمی تواند طیف بیشتر نور را جذب کند و برق بیشتر به دسترس قرار دهد.

تاثیر هوای برفی و بارانی بالای عملکرد سولر:

 هر آن چیزی که باعث پوشانیده شدن روی سولر گردد طبیعتاً عملکرد آنرا مختل می­کند. در حقیقت هر چیزی که روی سولر را بپوشاند مانع رسیدن نور به سولر می شود که این امر باعث آن می­شود تا عملکرد سولر کند شود و برق کمتر تولید کند. اگر برف بسیار زیاد گردد و روی سولر را کاملاً بپوشاند تا آب شدن برف هیچ چانسی برای تولید برق نیست؛ ولی اگر برف روی زمین باشد و هوا آفتابی باشد و روی سولر برف نباشد بهتر هم می­شود چون انعکاس نور از روی برف به سمت سولر آمده و نور بیشتر توسط سولر جذب شده عملکرد سولر بهتر هم می­شود؛ اما روز های بارانی مشابهت زیاد با روز های ابری دارد باتفاوت اینکه باران کمک می­کند تا گرد و خاک روی سولر پاک گردد و شدت جذب نور بیشتر شده و برق بیشتر تولید گردد.(9: 11)

تاثیر گرد وخاک بالای عملکرد سولر:

 پاکی سطح سولر ها بحث خیلی مهمی است؛ زیرا هرقدر اندازه گرد و غبار محیط زیاد تر باشد، شفافیت سلول ها و میزان نور دریافتی آنها کاهش می یابد. پس گفته می­توانیم که یکی از شایع ترین عامل های که بالای عملکرد سولر تاثیر دارد گرد و خاک است. در هر محلی که سولر وجود دارد، گرد و خاک از طرف روز و شب بالای آن نشسته و بعد از مدتی مقدار این گرد وخاک زیاد شده و بالاخره مانع رسیدن نور به سلول های  خورشیدی سولر می­شود. این عمل باعث می­شود تا سولر به مرور زمان برق کمتر تولید کند. در کشور های پیشرفته در محل های که نیروگاه های انرژی خورشیدی نصب می گردد بعد از مدت زمانی تمامی سولر ها را شستشو می­کنند؛ تا سطح نور گیر سولر باز شده و آن بتواند به شکل منظم، بهتر و بیشترانرژی برقی را به دسترس قرار دهد. پس باید هر چند وقت یکبار سطح صفحات خورشیدی را پاکسازی نمود و در صورت احتیاح شستشو کرد، باید توجه داشت از ابزار تیز که ممکن است روی سطح سولر خط کند و یا تراش بیندازد استفاده نشود. (6: 112)

 

تاثیر فصل بالای عملکرد سولر:

 انرژی تشعشع یافته از سطح خورشید به شکل نور و گرما  در فضا منتشر می شود. تابش خورشید با طلوع و غروب خورشید افزایش و کاهش می­یابد؛ اما تغییرات آن وقتی فاصله زمین از خورشید تغییر می­کند بیشتر است. مقدار کاهش تشعشع با  افزایش فاصله خورشید تا زمین رابطه معکوس دارد. بنابراین گفته می­توانیم که، تابش خورشیدی عملکرد توان خروجی یک سولر را تعیین می­کند یعنی سولر بر اساس دریافت نور آفتاب کار می­کند. طبیعتاً به هر اندازه  طول روز بیشتر باشد انرژی بیشتر از خورشید به سولر می­رسد و برق بیشتر تولید می­گردد. در فصل تابستان چون روز ها دراز است بناً نور بیشتر به سولر تابیده و انرژی بدست آمده از سولر نیز بیشتر می­باشد؛ اما در تابستان چون هوا گرم و درجه حرارت نیز زیاد است بناً توان تولیدی سولر کاهش میابد.

در زمستان از یک طرف هوا سرد است بهترین شرایط جهت تولید هرچه بیشتر انرژی توسط سولر است اما از طرف دیگر طول روز کمتر و ابر، باران و برف نیز وجود دارد بناً نور در طول روز کمتر به سولر می­رسد و سولر نمی­تواند بازده بیشتر. در بهار و خزان طول روز ها نسبت به فصل تابستان کم و نسبت به زمستان زیاد است از طرف دیگر روز ها نسبتاً معتدل است، پس به صورت عموم هر فصل دارای مزایا و معایب خاص است. بناً  اگر فصل بهار را با فصل های دیگر مقایسه نماییم خواهیم دریافت که فصل بهار بهترین فصل برای استفاده از سولر ها بوده و در صورتیکه زاویه تابش بصورت منظم تنظیم گردد بازده سولر بیشترین بازده را خواهد داشت.(6: 113)

نتیجه گیری:

خورشید به عنوان منبع انرژی و سرآغاز حیات و منشاء تمام انرژیهای دیگر شناخته شده است. طبق برآوردهای علمی در حدود 6000 میلیون سال از تولد این جسم آتشین می گذرد و درهر ثانیه 4.2 میلیون تن از کتله آن به انرژی تبدیل می شود. این کره نورانی را می توان به عنوان منبع عظیم انرژی تا 5 میلیارد سال آینده به حساب آورد. زمین در فاصله وسطی 150 میلیون کیلومتری خورشید واقع است و تقریباً 8 دقیقه و 17 ثانیه به طـول مـی انجامـد تـا نور خورشید به زمین برسد؛ بنابراین سهم زمین در دریافت انرژی از خورشید به مقدار تابش خورشید ارتباط دارد.

استفاده از انرژی آفتاب به هزاران سال قبل برمی گردد، ولی کشف فناوری سیستم برق آفتابی در سال 1839 با چاپ مقاله‌یی توسط فزیک دان فرانسوی به نام ادموند بیکرل عنوان شد. بهره برداری از تکنولوژی حرارت خورشید جهت تولید برق برای اولین بار در سال 1968 در ایتالیا و اولین نیروگاه آفتابی به روش نوین در سال 1984 در آمریکا مورد بهره برداری قرار گرفته است. بعد از آن در دهه‌ی شصت دانشمندان آزمایشگاه بل برای نخستین بار سیلیکون را در سلول‌های خورشیدی به کار گرفته و توانستند بازده چهار درصدی تبدیل انرژی خورشید به برق را بدست آورند. دهه‌های اخیر نیز شاهد ظهور فناوری‌های نسل جدید در حوزه انرژی خورشیدی هستیم. امروز انواع و اقسام سولر های خورشیدی ساخته شده و توان بازده متفاوت دارند. انرژی را که سولر به برق تبدیل می­کند نه تنها به توان آن ارتباط دارد؛ بلکه عوامل مختلف از چون زاویه تابش نور، درجه حرارت، برف، باران، گرد و خاک و فصول بالای آن تاثیر دارد.

تاثیرات اقلیمی بعضاً مثبت یعنی بالای عملکرد سولر تاثیر مثبت داشته و بعضاً تاثیر منفی داشته و باعث کاهش عمکلرد سولرها می شود. شرایطی که مورد بررسی قرار گرفت؛ مانند: شرایط ابری، برفی، بارانی، گرد و خاک و درجه حرارت هر کدام تاثیر خاص خود را داشته هوای گرد وخاک سطح سولر را پوشانده و باعث کاهش بازده آن می­شود، شرایط ابری باعث کاهش نور گردیده و برای سولرنور کم می­ر­سد بناً بازده سولر کم می­شود، شرایط برفی و بارانی کم متفاوت هستند در صورتیکه روی سولررا بپوشانند بازده آن کم میشود؛ اما از طرف دیگر باعث کاهش درجه حرارت شده بخصوص شرایط برفی نور بیشتر را منعکس می­کنند و این باعث بازده بیشتر در سولر می گردد. شرایط در گرمی با عملکرد سولر ها رابطه معکوس دارد؛ یعنی به هر اندازه که درجه حرارت زیاد شود بازده سولر ها کم میشود. سولر ها در روز های گرم تابستان به دلیل گرمی هوا نسبت به روزهای سرد و بدون ابر زمستان انرژی کمتر تولید می­کنند. عامل مهم دیگر که بالای بازده سولر تاثیر دارد زاویه تابش آفتاب می­باشد یعنی به هر اندازه که زاویه تابش آفتاب بالای سولر خوبتر باشد بازده سولر نیز بهتر می­باشد. به صورت عموم گفته می­توانیم که یک سولر در هوای برفی، بارانی، ابری و گرم در صورتیکه زاویه تابش درست هم داشته باشد بازده کمتر دارد و بیشترین بازده را در فصل بهار به دلیل معتدل بودن و شستشو شدن توسط باران های بهاری دارد.

بنابرآن جهت جلوگیری از کم شدن بازده سولرها باید این اقدامات صورت گیرد. در هنگام نصب سولر زاویه تابش نور آفتاب باید در نظر گرفته شده و طوری تنظیم گردد؛ تا زاویه تابش بالای سولر منظم و سولر در تمام طول روز در معرض نور آفتاب قرار گیرد. سطح سولر بعد از چند روز شستشو گردیده و توجه صورت  گیرد تا در جریان شستشواز خراشه شدن و خط شدن جلوگیری صورت گیرد. در روز های برفی و بارانی سطح سولر هرچند ساعت یکبار پاک گردد؛ تا بالای سولر برف یا آب باران زیاد جمع نگردد. در روز های گرم تابستان هنگامی که سولر گرم شده وبازده آن کم میشود در صورت امکان با پاشیدن آب سرد شود تا میزان بازده آن زیاد گردد.

 

 

 

 

مآخذ

1 - ابراهیمی قوام آبادی، لیلا.( 1382). کاربرد انرژی خورشید به عنوان یک انرژی تجدید پذیر و سازگار با محیط زیست و نقش آن در پیشبرد اهداف توسعه پایدار. تهران: نشریه انرژی  ایران. ص 7

2 - شیخ آقایی، پیام. ( 1393). امکانسنجی و پتانسیل سنجی احداث نیروگاههای خورشیدی با ملاحظات فنی اقتصادی و زیست محیطی در استان مرکز. تهران: دانشگاه تهران. ص9

3 – صابر فر، رستم. (1389). پتانسیل بهره­مندی از انرژی خورشیدی در خراسان جنوبی. تهران دانشگاه پیام نور. ص 44.

4- محمدی، مجید سلطان. ( 1391). استفاده از تصمیم گیری های چند معیاره جهت مکانیابی مناطق مستعد استقرار نیروگاه خورشیدی توسط اطلاعات جغرافیاییGIS. تهران: انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی. ص 5.

5- منشی پور، سمیرا.(1388). آشنایی با سیستم های برق خورشیدی. تهران: انتشارات سازمان انرژی های نو ایران. ص 3.

6 - مهربان جهرمی، حسین. شعبانی نیا، فریدون. ( 1385). معرفی پارامترهای مؤثر در ارزیابی سیستمهای عملیاتی از راه دور. تهران: فصلنامه آموزش مهندسی ایران. شماره 36. صص111-113.

7 - یوسفی، حسین. (1395). مروری بر معیارهای مکانی احداث نیروگاه­های خورشیدی در ایران. تهران: دانشگاه تهران. ص 35.

8-E.W. Ramde, Y. Azoumah, A. Rungundu, G. Tapsoba. (2011). “Solar Thermal Power Plants in West Africa: Site Selection and potential assessment”.15.

9- K.Ezzaeri. (2018). The effect of photovoltaic panels on the microclimate and on the tomato production under photovoltaic canarian greenhouses. Morocco:  Faculty of sciences. 11.

 

 

 

           

 

 

          بررسی مؤثریت شبکه های اجتماعی بر رشد علمی دانشجویان           ·  

 

پوهنیار مسعود اکبری عضو کادر علمی پوهنحی اقتصاد دانشگاه بلخ، پوهنیار محمد ابراهیم شرف  

و پوهیالی رامین آرین اعضای کادر علمی  پوهنحی اقتصاد پوهنتون جوزجان

خلاصه:

هدف از این تحقیق بررسی مؤثریت شبکه های اجتماعی  بر رشد علمی دانشجویان دانشگاه جوزجان می باشد، جامعه آماری در این تحقیق به تعداد200 تن از دانشجویان  دانشکده اقتصاد بوده که به شکل نمونه گیری تصادفی سیستماتیک از میان (600)  دانشجو  انتخاب گردیدند. تجزیه وتحلیل داده ها در دو بخش توصیفی و استنباطی با استفاده ازنرم افزار spss24   انجام شده است.

یافته های تحقیق به چهار بخش عمده تقسیم میگردد، که شامل یافته های دموگرافیکی، یافته های انترنتی، یافته های فکتور انالیز و یافته های ریگراسیون میباشد.

دربخش اول این تحقیق از پاسخگویان خواسته شد تا به سوالاتی درخصوص ساعات و هدف استفاده از انترنت و شبکه های اجتماعی مجازی پاسخ دهند. نتایج این بخش نشان داد که هدف بیشتر دانشجویان در حوزه استفاده از انترنت جستجوی اطلاعات آموزشی و علمی در حوزه استفاده از شبکه های اجتماعی مجازی، تبادل اطلاعات با افراد و گروه های دیگر است و بخش دوم تحقیق شامل استفاده از نرم افزار spss 24 بود که با استفاده از جداول تمام نتایج بدست آمده تحقیق نشان داده شد. بدین ملحوظ  استفاده از انترنت نقش مستقیم و قابل ملاحظه بر رشد علمی دانشجویان دانشکده اقتصاد دارا میباشد.  

جامعه آماری این تحقیق شامل دانشجویان دانشکده اقتصاد دانشگاه جوزجان مباشد که به شکل نمونه گیری تصادفی سیستماتیک انتخاب گردیده است، تعداد آنها به شرح جدول ذیل است.

- شبکه های اجتماعی چه تاثیری بررشد علمی دانشجویان دارد؟

- پیامد ها و کارکرد های شبکه های اجتماعی در زندگی روزمره و سبک زندگی دانشجوان چیست؟

- شبکه های اجتماعی چه تاثیراتی بر سبک زندگی دانشجویان دارد؟

- شناسایی مؤثریت شبکه های اجتماعی بر رشد علمی دانشجویان

- شناسایی پیامد و کارکرد های شبکه های اجتماعی در زندگی جوانان

ساحه تحقیق را دانشجویان دانشکده اقتصاد دانشگاه جوزجان تشکیل میدهد، که به شکل نمونه گیری تصادفی سیستماتیک از میان (600) دانشجو به تعداد 200 تن انتخاب گردید و پرسشنامه برای آنها توزیع گردید.

 واژه های کلیدی: شبکه های اجتماعی، تآثیرات، رشد علمی جوانان، سبک زندگی جوانان.

مقدمه:

در جوامع سنتی فرد به واسطه اقتدار سنت ها و ساختار های درون ملی، هویت می یافت  و مکان و سرزمین با تقویت مرزهای طبیعی، اجتماعی و فرهنگی نه تنها هویت سازی را آسانتر میکرد بلکه بخاطر نیاز به تداوم و پایداری منبع مهم در تامین هویت بشمار میرفت اما با شکل گیری، رشد و گسترش تجدد و جهانی شدن همچنان با پیشرفت و اقتدار شگفت آوری  فناوری های نوین ارتباطی روند گسست مکان (سرزمین، سنت ها و ساختار های داخلی) و فضا شتاب یافته است که این امر رشته های پیوند دهنده فضای اجتماعی یا مکان و سرزمین معین را بیش از پیش پاره می کند. با ورود به عصر اطلاعات و جامعه شبکه یی ما در بیشتر حوزه ها شاهد تحولات تکنالوژی گوناگون هستیم. انترنت به مثابه "رسانه جدید" و یکی از دستآورد های مهم انقلاب ارتباطات از محدویت الگو های چاپ و پخش در ارتباطات فراتر رفته است. از جمله پدیده های جدید که بر اثر ادغام فناوری های مختلف ارتباطی در سال های اخیر شکل گرفته شبکه های اجتماعی مجازی است. این شبکه ها با عضو گیری رایگان از کاربران توانسته اند در جریان سازی های مختلف نقش اساسی بر عهده داشته باشد و مهم ترین این شبکه بر اساس بیشترین مخاطب عبارتند از: فیس بوک "مای اسپیس" اورکات "تویتر" فرندفید(142:7).

عنوان شبکه اجتماعی مجازی با قالب امروزی برای نخستین بار در سال 1960 در دانشگاه ایلینویز در ایالات متحده آمریکا مطرح شد .پس از آن ظهور سایت های شبکه اجتماعی در سال 1995 با سایت  classmate    که به اعضا کمک میکرد؛ تا دوستان دوران تحصیل در مقاطع ابتدایی دانشگاه را پیدا کند کلید خورد. در ابتدا ایجاد شبکه های اجتماعی رشد کمی داشت؛ اما دوران رشد و فراگیری شدن آنها با نسل جدید این شبکه و پدید آمدن سایت هایی چون ریز وفریندستر در سال 2002  در امور تجاری، نیکدین برای تجار حرفه یی مای اسپیس برای سرگرمی و امور هنری، کوچ سرفینگ در امور مسافرت 2003. فیسبوک برای دانشجویان دانشگاه هاروارد، اورکات برای دوستان دوران تحصیل 2005، یوتیوپ برای فلم و عکس و یاهو برای ارتباط عموم و مای چارج برای مسیحیان و فیسبوک برای عموم 2006 و چندین شبکه دیگر ادامه یافته سرعت گرفت و کاربری شبکه ها از یکدیگرمتمایز شد (network sites,2007:210).استفاده از فناوری های نوین یکی از جلوه های آشکار دنیای پیش رو است. انترنت نیز به عنوان یکی از ابعاد نو پای این فناوری جدید جهان معاصر نقش بسزایی در تغییر و تحول زندگی افراد و جامعه دارد. انترنت توانسته با ورود خود به سرعت به یکی از ابزار لازم زندگی تبدیل شود (30:1).

 انترنت با دو ویژه گی خود بر هویت اجتماعی تاثیر میگذارد: یکی اینکه با درهم شکستن ضرر های مرسوم  گروهی و متعاقب آن تغییر در برجستگی تشابه و تفاوت، بیشترین تاثیر را بر هوبت های اجتماعی می گذارند. دیگر آنکه گمنامی یا جعل نام بر معنای پنهان داشتن هویت، که در ارتباطات کمپیوتری امر ممکن و معمول است در روشنی واهمیت مرزبندی گروهی در نتیجه معنای هویت اجتماعی تآثیرمیگذارد(56:2).

     اگر چه انترنت در محافل علمی دانشگاه جوزجان به حدی مورد مطالعه قرار گرفته؛ اما هنوز در حوزه شبکه های اجتماعی مجازی مطالعات چندانی انجام نشده است. از اینرو تحقیق حاضر میتواند برای پژوهشگران و محققان حوزه علوم اجتماعی، رسانه ها و مطالعات جوانان حایز اهمیت باشد و همچنین در سطح سیاست گذاری، فقدان شناخت و درک جامعه از ماهیت و کارکرد های برخی رسانه های جدید و نوپا کمرنگ بودن ادبیات مرتبط با سواد رسانه یی در اتخاذ رویکرد های تدافعی نسبت به شبکه های اجتماعی بی تاثیر نبوده است بطوریکه فضای شبکه های اجتماعی مجازی بیشتر با کارکرد سیاسی تهدید نگارانه در جامعه معرفی شده اند در این وضعیت نمیتوان با داشتن تصور مبهم و غیر شفاف از این فضا به سیاست گذاری برای آن پرداخت .با توجه به موارد مذکور و هم چنین با توجه به نو ظهور بودن پدیده شبکه های اجتماعی مجازی و گسترش روز افزون انها و تاثیرات انها بر جنبه مختلف زندگی کاربران شان و همچنین عدم آشنایی با تمام آثار استفاده از این شبکه ها از یکسو و اهمیت جایگاه پژوهش در پیوند با موثریت این شبکه ها بالاخص بر رشد علمی دانشجویان که از شبکه های اجتماعی استفاده میکنند در سطح دانشکده اقتصاد جوزجان پژوهش حاضر متمرکز به دریافت اثر گذاری شبکه های مذکور جهت ارتقای علمی دانشجویان اعم از ذکورو اناث تا به  کدام سطح قابل ملاحظه بوده میباشد از آنجا که حدود 60 در صد جامعه ما را جوانان تشکیل میدهد شایسته است که رابطه آنها را با رسانه های اجتماعی یا همان شبکه های اجتماعی و تاثیرات آن بر هویت اجتماعی، سبک زندگی و رشد علمی آنان با توجه به گسترش آن در جامعه ما مورد توجه ویژه قرار گیرد.

در زمینه مؤثریت و هویت شبکه های اجتماعی مجازی  تحقیقات متعددی صورت گرفته است که نشان داده اند که هویت در فضای مجازی دستخوش تغییر و تحول میشود .دستیابی به جامعه آنلاین نیز منجر به اجتماعی شدن بیشتر و سطوح بالاتر جامعه پذیری میشود ( لی لی، 2010) برخی از مطالعات اثر گذاری فضای مجازی بر هویت را ناچیز می شمارند مانند نمونه های زیر :برات دستنجردی و صیادی  (1392) به بررسی رابطه بین استفاده از شبکه های اجتماعی و اعتیاد به انترنت و افسرده گی در دانشجویان دانشگاه های پیام نور شهر اصفهان پرداختند و به این نتیجه رسیدند که میان استفاده از شبکه های اجتماعی و اعتیاد به انترنت رابطه معناداری وجود دارد اما بین استفاده از شبکه های اجتماعی و افسرده گی رابطه معناداری مشاهده نشد. بشیر و افراسیابی (1391) پژوهشی باعنوان (شبکه های اجتماعی انترنتی  و سبک زندگی جوانان) مطالعه موردی: بزرگترین جامعه مجازی ایرانیان انجام داده اند، جامعه آماری این پژوهش نیز شبکه اجتماعی مجازی داخلی کلوپ بوده است. آنها نتیجه گرفتند که میان عضویت در شبکه اجتماعی انترنتی و نحوه اختصاص وقت به سایر فعالیتهای اجتماعی ارتباط وجود دارد .پژوهش گلایر پراترو (2009) نشان داد که تاثیر رسانه در رفتار و ایدیولوژی منعکس میشود و این به نوبه خود، هویت اجتماعی  افراد را تحت تاثیر قرار میدهد. در پژوهش او هویت به عنوان یک فرایند پویا مورد نظر بوده که تحت تاثیر رسانه ها شکل خاصی به خود گرفته است.(12:5).

 در زمینه موثریت شبکه های اجتماعی نهاد همکاری آلمان - افغان و شرکت خدماتی مشورتی ATR تحقیق گسترده ای را انجام داده اند به گزارش خبر گذاری آوا بر پایه یافته های این تحقیق آن عده از افغان هایی که از شبکه های اجتماعی استفاده میکنند عموما بر این باورند که رسانه های اجتماعی می توانند تاثیر مثبتی بر شرایط کشور شان داشته باشد و از ظرفیت  قابل توجهی بر خوردار هستند. تمرکز اصلی این تحقیق پی بردن به تاثیرات رسانه های اجتماعی بر اتباطات امروزی مردم افغانستان بود. پژوهش یاد شده بر پاسخ های کمی و کیفی از 1100 اشتراک کننده در شهر کابل و درشش ولایت  شمال شرقی بلخ، بدخشان، بغلان، قندوز، تخار و سمنگان متکی میباشد. گزارش خاطر نشان میسازد که استفاده کنندگان  شبکه های اجتماعی در افغانستان میتوانند به نوعی عوامل تغییر در فرهنگ این کشور به شمار روند.

  • میان استفاده از شبکه های اجتماعی مجازی و رشد علمی دانشجویان رابطه مثبت وجود دارد.
  • میان استفاده از شبکه های اجتماعی و تحریر مقالات رابطه مثبت وجود دارد.
  • میان استفاده از شبکه های اجتماعی و سبک زندگی دانشجویان رابطه مثبت وجود دارد.
  • میان استفاده از شبکه های اجتماعی و سطح مطالعه دانشجویان رابطه مثبت وجود دارد.

جوانان به خاطر داشتن روحیه تنوع طلبی، خلاقیت و گرایش به برقراری ارتباط با دیگران، حس کنج کاوی و علاقه به داشتن زندگی متفاوت به عضویت در شبکه های اجتماعی تمایل  بیشتری دارند. آنها در این شبکه ها با توجه به محدودیت های اجتماعی که در جامعه کنونی ما وجود دارد به تبادل اطلاعات، کسب خبر و دوست یابی میپردازند. شبکه های اجتماعی در اصل ابزاری برای بی هویتی نیستند؛ ولی اگر جوانان آگاه نباشند و از کارکرد های نادرست این رسانه اجتماعی اطلاع نداشته باشند این ابزار تبدیل به تهدید های جدی برای جوانان و جامعه خواهد شد. شبکه های اجتماعی مثل شمشیر دولبه اند اگر آنها درست استفاده نشوند بیشترین آسیب را بر کاربران خواهند رساند؛ بنابر این برای منع جوانان به استفاده از این رسانه های اجتماعی بهتر است آنها را از فرصت ها و تهدید های این رسانه آگاه کرد .مسآله  محوری این تحقیق شبکه های اجمتاعی نوین، پیامد ها و کارکرد های آن در زنده گی روزمره و سبک زندگی جوانان و تاثیراتی است که بر کنش های روزمره، اندوخته های علمی و نیز روابط اجتماعی شان میگذارد. لذا برای پاسخگویی به این مسئله ابتدا به توضیح رسانه های اجتماعی و ویژگی ها و کارکرد های آن در دنیای امروز خواهیم پرداخت و در ادامه مباحثی در باره رابطه جوانان و رسانه های اجتماعی مورد بحث قرار میگیرد.

مواد و روش:

در این تحقیق ازروش های تحلیلی، روش ساحوی ( پرسشنامه ) و روش کتابخانه یی استفاده به عمل آمده و در حین زمان از مقالات و نوشته های معتبر نشر شده همچنان استفاده صورت گرفت .

مفهوم شبکه های اجتماعی:

برخی صاحبنظران بجای استفاده از واژه رسانه اجتماعی با توجه به کارکرد شبکه ای این دسته از رسانه ها استفاده از واژه شبکه های اجتماعی را ترجیح میدهند. هلن صدیق بنای معتقد است هرچند شبکه های اجتماعی واژه یی است که برای نامیدن گروهی از افرادی که در میان خود دارای ارتباطات وسیع تر و مستمر هستند و یک حلقه منسجم ارتباطی را تشکیل میدهند بکار میرود؛ اما این واژه امروزه عمدتاً برای نامیدن پایگاه های انترنتی بکار میرود، که افراد با عضویت به آن مکان دستیابی به اطلاعات سایر اعضا، آشنایی با علایق آنها و اشتراک گذاری تولیدات متنی، صوتی و تصویری و نیز تشکیل گروه های بر اساس علایق مشترک با برخی از دیگر اعضای پایگاه را پیدا می کنند.  (صدیق بنای ، 1387). رسانه اجتماعی تعاریف متعددی را در بر میگیرد (( دیوید میرمان اسکات )) رسانه اجتماعی و تفاوت آن با رسانه های رایج را چنین بیان میکند: رسانه اجتماعی امکانی را فراهم میآورد که افراد در آن به صورت برخط به تبادل نظر، محتوا، فکر و ارتباطات میپردازند و این نوع رسانه از آن رو با رسانه های رایج تفاوت دارد که هرکسی میتواند در رسانه اجتماعی، اثر خلق کند نظر بدهد و به محتوای آن بیفزاید. رسانه اجتماعی میتواند به شکل متن، صدا، تصویر و اجتماعات باشد ( اسکات ، به نقل عاملی ، 2010 ). شبکه های اجتماعی مجازی، نسل جدیدی از وبسایت های انترنتی هستند  در این وبسایت ها کاربران انترنتی حول محور مشترکی به صورت مجازی باهم جمع میشوند و جماعت های آنلاین را تشکیل میدهند. شبکه های اجتماعی متناسب با نوع موضوع فعالیت شان امکانات دیگری را از قبیل خبر خوان های انترنتی، بازی های آنلاین، قابلیت آپلود کردن ویدیو ها و فایل های کمپیوتری بر قراری ارتباط با سایر رسانه های شخصی را نیز در گزینه های شان دارند(193:8).

ویژه گی های شبکه های اجتماعی:

برخی از مهمترین  ویژه گی های شبکه های اجتماعی عبارت اند از :

1.            دسترسی و وسعت؛

2.            کم هزینه بودن؛

3.            چند رسانه یی بودن؛

4.            جمع گرایی و شبکه سازی انسانی؛

5.            تعامل گرایی ؛

6.            بهره گیری بدون نیاز به مهارت و تخصص ،

7.            ارتباط فوری؛

8.            پیوسته گی و مداومت (100:3).

به منظور دسترسی به هدف این مقاله در زمینه  شناخت نقش شبکه های اجتماعی و مؤثریت  آن بالای جوانان، در ادامه  به برخی کارکرد های رسانه در دنیای امروز می پردازیم .

  کارکرد های رسانه

   تغییر شکل ارتباطات:

یکی از ویژگی های شبکه های اجتماعی، تغییر شکل ارتباطات گفتمانی است. در پایان دهه اول قرن بیستم شبکه های اجتماعی نظیر فیسبوک و تویتر راه های برقراری ارتباط بین انسانها را تغییر داده اند. به گفته متخصصان ارتباطات، شبکه های اجتماعی بیش از پیش رابطه های چهره به چهره را کاهش میدهد و در مقابل به گسترش روابط مجازی و دیجیتالی کمک میکنند.

   تعیین سطح سرمایه اجتماعی:

درین میان شبکه های اجتماعی انترنتی خود به عنوان منبعی برای تعیین سطح سرمایه اجتماعی میتواند مورد سنجش قرار گیرد. اعتماد به عنوان سنگ بنایی سرمایه اجتماعی و عامل تعیین کننده سطح سرمایه اجتماعی است چرا که امروزه اعتماد به شبکه های اجتماعی میتواند عامل مهم بر میزان و نوع استفاده از این شبکه ها باشد(22:4).

  عدم نیاز به حضور فزیکی و برآوردن نیاز ها:

نتایج مطالعات محققان مختلف نشان داده است که افراد با حضور در شبکه های اجتماعی با استفاده از گونه های مختلف رسانه های اجتماعی از مزایای حضور در این فضای مجازی نظیر حمایت اطرافیان، اطلاعات، عواطف و احساسات برخوردار شده و اغلب جوانب زندگی واقعی خود را که نیاز مند حضور فزیکی افراد در کنار یکدیگر نیست، درین اجتماعات مجازی دارا هستند(10).

    پویایی:

   شبکه های اجتماعی مجازی محیط مساعدی را برای مشارکت افراد در اجتماع مجازی، برقراری روابط نمادین، کشف مجدد خود و باز تعریف هویت های دینی، اجتماعی، سیاسی و... فارغ از محدودیت ها و عوامل سرکوب کننده از طریق تعاملات مجازی و نمادین فراهم میکند شبکه های اجتماعی مجازی نیازی افراد را با دوست یابی و تبادل اطلاعات تامین میکنند (24:9).

 ایجاد جامعه جدید:

شبکه های اجتماعی مجازی فضایی است که اجازه میدهد افراد در جامعه جدید زندگی کنند و در عین حال از مزایای کامیونیتی ( جماعت ) هم استفاده نمایند. جاییکه روابط چهره به چهره همدلانه و عاطفی در کنار روابط اقناعی قرار میگیرد. اغلب جامعه شناسان اخیرأ سعی کردند ویژه گی های قابل دفاع سوسایتی و کامیونیتی را باهم ترکیب کنند. به عنوان مثال (( هابرماس )) معتقد است قلمرو عمومی که او آنرا سپهر عمومی یا عرصه عمومی میخواند، در عصر مدرن احیا شده و در مکان های مانند قهوه خانه ها، قرائت خانه ها و محافل بحث و و گفتگو تجلی  یافته است. به این معنی شبکه های اجتماعی، جماعت هایی در وضیعت مدرن و واسطه یی میان جامعه و دولت های مدرن استند که وارد مسایل مربوط به امور عمومی میشوند(56:6).

یافته های تحقیق:

یافته های تحقیق را یافته های دموگرافیکی، یافته های انترنتی، یافته های فکتور انالیز و یافته های ریگراسیون تشکیل میدهد نشان میدهد، دربخش یافته های دموگرافیکی  که ازمیان 200 تن از پاسخ دهندگان، 58 تن ایشان را دخترها و142 تن آن را پسرها تشکیل میدهد یعنی با توجه به آن میتوان گفت که اکثرایت پاسخ دهندگان را پسرها تشکیل میدهد هم چنان بیشترین پاسخ دهندگان از نگاه حالت مدنی(143 تن ) در تجرد قرار داشته وبنا اوقات بیشتر برای استفاده از شبکه های اجتماعی مجازی جهت رشد علمی شان دارا میباشند ، اوسط نمرات حداقل یک سمستر قبلی بیشتری از  پاسخ دهنده گان میان 68%-78%  قرار دارد. یافته های بخش انترنت نشان میدهد که این تعداد از محصلین بیشتر از شبکه های اجتماعی جهت پیشبرد امورات علمی استفاده مینمایند. میزان استفاده کنندگان برحسب نوعیت شبکه های اجتماعی میباشد که بیشتراز ایشان (144 تن ) از شبکه اجتماعی فیسبوک استفاده نموده ومتباقی آن از شبکه های دیگر استفاده مینمایند و ازمیان 200 تن از اشتراک کنندگان 165 تن از ایشان در قسمت تهیه و ترتیب سمینار های علمی فعالیت داشته بناء توانستند بیشتر از شبکه های اجتماعی استفاده نمایند. اوسط مطالعه اشتراک کنندگان به طور اوسط 82 تن دوساعت مطالعه داشته اند. ازمیان 200 تن از پاسخ دهندگان به تعداد 115 تن آن ها کمتر از دوساعت در طول 24 ساعت از شبکه انترنت استفاده مینمود ودربخش سوم از یافته های تحقیق سه فکتورازاثر انالیز فکتور به وجود آمده، که یکی از آنها متحول تابع و دو متحول آن را متحول مستقل تشکیل میدهد.

 

 

 

 

یافته های بخش اول (دموگرافیکی)

(جدول 1)- میزان پاسخ دهندگان بر حسب جنسیت

 

Frequency

تعداد دفعات

Percent

فیصدی

Valid Percent

فیصدی

قابل دسترس

Cumulative Percent

فیصدی جمع شونده

Valid

قابل دسترس

Female

اناث

58

29.0

29.0

29.0

Male

ذکور

142

71.0

71.0

100.0

Total

مجموع

200

100.0

100.0

 

 

 

جدول 1 نشان میدهد که از میان 200 تن از پاسخ دهندگان، 58 تن ایشان را دخترها و 142 تن آن را پسرها تشکیل میدهد یعنی با توجه به آن میتوان گفت، که اکثریت پاسخ دهندگان را پسر ها تشکیل میدهد.

 

(جدول 2)- میزان پاسخ دهندگان برحسب حالت مدنی

 

Frequency

تعداد دفعات

Percent

فیصدی

Valid Percent

فیصدی قابل دسترس

Cumulative Percent

فیصدی قابل جمع شونده

Valid

قابل دسترس

3

1

.5

.5

.5

Married

متاهل

56

28.0

28.0

28.5

Single

مجرد

143

71.5

71.5

100.0

Total

مجموع

200

100.0

100.0

 

 

 

    جدول 2 نشان دهنده ای حالت مدنی پاسخ دهندگان را در خصوص استفاده از شبکه های اجتماعی است، که بیشترین پاسخ دهندگان از نگاه حالت مدنی(143 تن)  در تجرد قرار داشته وبنا اوقات بیشتر برای استفاده از شبکه های اجتماعی مجازی جهت رشد علمی شان دارا میباشند.

 

(جدول3)- میزان پاسخ دهنده گان بر حسب اوسط نمرات سمستر قبلی

 

Frequency

تعداد دفعات

Percent

فیصدی

Valid Percent

فیصدی قابل دسترس

Cumulative Percent

فیصدی جمع شونده

Valid

قابل دسترس

More than 98%

اضافه تر از ۹۸٪

1

.5

.5

.5

88%-98%

11

5.5

5.5

6.0

 

 

 

 

 

78%-88%

52

26.0

26.0

32.0

68%-78%

101

50.5

50.5

82.5

60%-68%

35

17.5

17.5

100.0

Total

200

100.0

100.0

 

 

 

جدول 3 نشان میدهد که اوسط نمرات حداقل یک سمستر قبلی بیشتری از  پاسخ دهندگان میان 68%-78%  قرار داشته و نشان میدهد، که این تعداد از محصلین بیشتر از شبکه های اجتماعی جهت پیشبرد امورات علمی استفاده مینمایند.

یافته های بخش دوم ( انترنتی ):                             

(جدول 4)- میزان پاسخ دهنده گان برحسب نوع استفاده از شبکه های اجتماعی

 

Frequency

تعداد دفعات

Percent

فیصدی

Valid Percent

فیصدی قابل دسترس

Cumulative Percent

فیصدی جمع شونده

Valid

قابل دسترس

Viber

2

1.0

1.0

1.0

Instagram

1

.5

.5

1.5

Google

16

8.0

8.0

9.5

Whats up

26

13.0

13.1

22.6

Twitter

10

5.0

5.0

27.6

Facebook

144

72.0

72.4

100.0

Total

199

99.5

100.0

 

Missing

باطل شده

System

1

.5

 

 

Total

مجموع

200

100.0

 

 

 

مطابق به نتایج حاصل از تحقیق در جدول 5 که نشان دهنده ای میزان استفاده کننده گان برحسب نوعیت شبکه های اجتماعی میباشد، که بیشتراز ایشان (144 تن ) از شبکه اجتماعی فیسبوک استفاده نموده ومتباقی آن از شبکه های دیگر استفاده مینمایند.

(جدول 5)- میزان پاسخ دهنده گان بر حسب ترتیب سمینار های علمی

 

Frequency

تعداد دفعات

Percent

فیصدی

Valid Percent

فیصدی قابل دسترس

Cumulative Percent

فیصدی جمع شونده

Valid

قابل دسترس

5

1

.5

.5

.5

No

نخیر

34

17.0

17.0

17.5

Yes

بلی

165

82.5

82.5

100.0

Total

مجموع

200

100.0

100.0

 

 

 

جدول 5 نشان میدهد که ازمیان 200 تن از اشتراک کننده گان 165 تن از ایشان درقسمت تهیه وترتیب سمینار های علمی فعالیت داشته بناء توانستند بیشتر از شبکه های اجتماعی استفاده نمایند .

(جدول 6)- میزان پاسخ دهنده گان برحسب اشتراک در کنفرانس های علمی

 

Frequency

تعداد دفعات

Percent

فیصدی

Valid Percent

فیصدی قابل دسترس

Cumulative Percent

فیصدی قابل دسترس

Valid

قابل دسترس

No

نخیر

90

45.0

45.0

45.0

Yes

بلی

110

55.0

55.0

100.0

Total

مجموع

200

100.0

100.0

 

 

 

جدول 6 میزان اشتراک کنندگان را در کنفرانس های علمی از میان 200 تن نشان میدهد، که به تعداد 110 از ایشان در کنفرانس های علمی اشتراک داشتند.

 

 

(جدول 7): میزان پاسخ دهندگان برحسب اوسط مطالعه در طول 24 ساعت

 

Frequency

تعداد دفعات

Percent

فیصدی

Valid Percent

فیصدی قابل دسترس

Cumulative Percent

فیصدی جمع شونده

Valid

قابل دسترس

More than 5 hours

بیشتر از ۵ ساعت

16

8.0

8.0

8.0

5 hours

۵ ساعت

25

12.5

12.5

20.5

3 hours

۳ ساعت

48

24.0

24.0

44.5

 

 

 

 

 

2 hours

۲ ساعت

82

41.0

41.0

85.5

1 hour

یک ساعت

29

14.5

14.5

100.0

Total

مجموع

200

100.0

100.0

 

 

 

جدول 7 نشان میدهد که اوسط مطالعه اشتراک کنندگان به طور اوسط 82 تن دوساعت مطالعه داشته اند یعنی ازمیان 200 تن از اشتراک کنندگان تعداد کثیراز ایشان در طول24 ساعت مطالعه دارند.

(جدول 8)- میزان پاسخ دهنده گان بر حسب مطالعه از انترنت درطول 24 ساعت

 

Frequency

تعداد دفعات

Percent

فیصدی

Valid Percent

فیصدی قابل دسترس

Cumulative Percent

فیصدی جمع شونده

Valid

قابل دسترس

More than 5 hours

بیشتر از ۵ ساعت

11

5.5

5.5

5.5

5 hours

۵ ساعت

4

2.0

2.0

7.5

4 hours

۴ ساعت

20

10.0

10.0

17.5

3 hours

۳ ساعت

50

25.0

25.0

42.5

Less than 2 hours

کمتر از ۲ ساعت

115

57.5

57.5

100.0

Total

مجموع

200

100.0

100.0

 

 

 

جدول 8 اوسط استفاده از انترنت جهت مطالعه محصلین نشان میدهد، که از میان 200 تن از پاسخ دهندگان به تعداد 115 تن آن ها کمتر از دوساعت در طول 24 ساعت از شبکه انترنت استفاده مینموده اند.

(جدول 9)- میزان پاسخ دهنده گان بر حسب فواید استفاده از شبکه های اجتماعی

 

Frequency

تعداد دفعات

Percent

فیصدی

Valid Percent

فیصدی قابل دسترس

Cumulative Percent

فیصدی جمع شونده

Valid

قابل دسترس

Strongly Disagree

کاملاْ غیر موافق

6

3.0

3.0

3.0

Some what Disagree

غیر موافق

19

9.5

9.5

12.5

No opinion

بی طرف

24

12.0

12.0

24.5

Some what Agree

موافق

71

35.5

35.5

60.0

Strongly Agree

کاملاْ موافق

80

40.0

40.0

100.0

Total

مجموع

200

100.0

100.0

 

 

 

جدول 9 نشان دهنده ای این است که استفاده از انترنت به عنوان یک مصروفیت سالم برای کاربران آن میباشد به همین اساس بیشتر از پاسخ دهندگان کاملا موافقت داشته که تعداد شان به 80 تن میرسد.

 

 

 

 

 

 

 

(جدول 10)- میزان پاسخ دهنده گان برحسب استفاده از انترنت به اساس افزایش هزینه

 

Frequency

تعداد دفعات

Percent

فیصدی

Valid Percent

فیصدی قابل دسترس

Cumulative Percent

فیصدی جمع شونده

Valid

قابل دسترس

Strongly Disagree

کاملاْ غیر موافق

4

2.0

2.0

2.0

Some what Disagree

غیر موافق

21

10.5

10.5

12.5

No opinion

بی طرف

25

12.5

12.5

25.0

Some what Agree

موافق

68

34.0

34.0

59.0

Strongly Agree

کاملاْ موافق

82

41.0

41.0

100.0

Total

مجموع

200

100.0

100.0

 

 

 

جدول 10 میزان استفاده از انترنت را بر حسب هزینه انترنتی نشان میدهد نظر به پاسخ 82 تن در این تحقیق به هر اندازه، که مصرف انترنت بیشتر شود به همان پیمانه استفاده از آن کاهش مینماید.

(جدول 11)- میزان پاسخ دهنده گان بر حسب استفاده از انترنت با تفاوت درسطح سواد

 

Frequency

تعداد دفعات

Percent

فیصدی

Valid Percent

فیصدی قابل دسترس

Cumulative Percent

فیصدی جمع شونده

Valid

قابل دسترس

Strongly Disagree

کاملاْ غیر موافق

10

5.0

5.0

5.0

Some what Disagree

غیر موافق

12

6.0

6.0

11.0

No opinion

بی طرف

23

11.5

11.5

22.5

Some what Agree

موافق

68

34.0

34.0

56.5

Strongly Agree

کاملاْ موافق

87

43.5

43.5

100.0

Total

مجموع

200

100.0

100.0

 

 

 

جدول 11 نشان میدهد که در از میان 200 تن از اشتراک کنندگان تعداد کثیری ازایشان به این باور اند که افرادی که سواد کامل ندارند نمیتوانند از شبکه های اجتماعی بیشتر استفاده نمایند، که تعداد این پاسخ دهندگان را 87 تن از محصلین تشکیل میدهد.

یافته های بخش سوم (فکتور انالیز):

(جدول 21)- فکتور انالیز

Table 12. Reliability statistics of all factorsدرجه اطمینان ارقام تمام متغیر ها

N of Items

شماره هر بخش

Cronbach’s Alpha

سازگاری درونی متغیر ها

Factor name

نام متغیر

No

شماره

4

0.681

رشد علمی

1

5

0.671

طرز استفاده

2

5

0.670

سبک زندگی

3

 

 

  Cronbach’s Alpha نشان دهنده ثبات میان متحول ها بوده، که تا چی حد رابطه بین متغیرها واقعی میباشد. فکتور 12 که طرز استفاده از انترنت و رشد علمی دانشجویان را مورد بررسی قرارداده است بیان میکند که میان استفاده از شبکه های انترنتی و رشد علمی دانشجویان رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد و همچنان سبک زندگی با رشد علمی رابطه مثبت دارد به هراندازه ،که با استفاده ای درست شبکه های اجتماعی رشد علمی بیشتر شود به تناسب آن سبک زندگی جوانان تغیر مثبت نموده و در نتیجه تاثیرات مثبت را به نمایش میگذارد.

یافته های بخش چهارم (ریگراسیون):

  ریگراسیون خطی ((Liner regression  یکی از روش های تحلیل ریگراسیون است، که میزان اثر دو یا چند متغیر بر متغیر وابسته را می سنجد و یا همبستگی رابطه بین دو یا چند متغیر را مورد سنجش قرار میدهد.   

بر اساس یافته های ریگراسیون دریافت گردید اینکه مهمترین عامل مؤثر جهت افزایش رشد علمی طرزاستفاده از شبکه های اجتماعی و سبک زندگی جوانان میباشد.

 

 

رشد علمی = طرزاستفاده نادرست - سبک زندگی+  تحریر مقالات

رشد علمی =  طرزاستفاده نادرست 948 - سبک زندگی 0.354+ تحریر مقالات 0.436

     طرز استفاده نا درست  با رشد علمی رابطه منفی دارد؛ زیرا اگر به شکل درست استفاده نشود رشد علمی کمتر میشود وهمچنان رشد علمی با سبک زندگی رابطه مثبت داشته در صورتیکه از شبکه های اجتماعی به شکل موثر استفاده شود به تناسب آن رشد علمی بیشتر شده و بر سبک زندگی جوانان نقش عمده را داشته میباشد. به هراندازه که تحریر مقالات بیشتر شد به تناسب آن وابستگی به شبکه های اجتماعی بیشتر شده و رشد علمی بیشتر میگردد.

نتیجه گیری:

در این تحقیق با بررسی ویژه گی ها و کارکرد های شبکه های اجتماعی به ارزیابی مؤثریت شبکه های اجتماعی  بررشد علمی دانشجویان پرداخته شد. استدلال این مقاله این است با در نظرداشت اینکه عصر حاضر، عصر اطلاعات و ارتباطات مجازی و از بین رفتن محدودیت های زمانی و مکانی از طریق شبکه های اجتماعی است. شبکه های اجتماعی در صورت استفاده آن با روش های سالم ومثبت نقش عمده یی در رشد علمی وسبک زندگی آنان ایفا میکنند.هیچ فردی نمی تواند نقش ارتباطات مجازی برسبک زندگی جوانان را نادیده بگیرد.

در بخش اول این تحقیق از پاسخگویان خواسته شد؛ تا به سوالاتی در خصوص ساعات و هدف استفاده از انترنت و شبکه های اجتماعی مجازی پاسخ دهند. نتایج این بخش نشان داد، که هدف بیشتر دانشجویان در حوزه استفاده از انترنت، جستجوی اطلاعات آموزشی وعلمی و در حوزه استفاده از شبکه های اجتماعی مجازی، تبادل اطلاعات با افراد و گروه های دیگر است و بخش دوم تحقیق شامل استفاده از نرم افزاری spss 24 بود که با استفاده از جداول تمام نتایج بدست آمده تحقیق نشان داده شد بدین ملحوظ استفاده از انترنت نقش مستقیم و قابل ملاحظه بررشد علمی دانشجویان دانشکده اقتصاد دانشگاه جوزجان دارا میباشد.  

 

 

 

 

 

 

 

منابع ومآخذ

  1. آذربخش، علی محمد. (1391 ). رویکردی نظری به تآثیرات شبکه های اجتماعی بر تولید ملی واشتغال در میان جوانان. فصلنامه مطالعات جوان ورسانه. شماره 6. تهران: انتشارات اقبال.
  2. آرش لو، هاشم. (1386). بررسی ومقایسه اثرات انترنت برهویت وسلامت روانی.پایان نامه کارشناسی ارشد روان شناسی.دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن.
  3. اکبری، ابوالقاسم.(1390). آسیب شناسی اجتماعی.تهران: انتشارات رشد وتوسعه.
  4. بشیر، حسن.(1391). شبکه های اجتماعی وسبک زندگی جوانان. (مطالعه موردی: بزرگترین جامعه مجازی انترنتی ایرانیان). فصلنامه تحقیقاتی فرهنگی، دوره پنجم، شماره یک.
  5. بیابان گرد، اسماعیل. (1387). روش های تحقیق درروانشناسی وعلوم تربیتی. تهران: انتشارات دوران.
  6. پوری، احسان. (1390). بررسی نقش وتآثیر فیسبوک بر شکل گیری شبکه های اجتماعی از دیدگاه متخصصان وکارشناسان امور رسانه. پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران: انتشارات دوران.
  7. جلانی  پور، حمید رضا. (1387 ). نظریه های متأخر جامعه شناسی. چاپ هفتم. تهران: نشر نی
  8. ذکایی، محمد سعید.(1385). رابطه حضوردرفضای مجازی وهویت مدرن(پژوهشی درمیان کاربران انترنتی) فصل نامه علوم اجتماعی. شماره 33 .
  9. رجبی، زهرا. (1390 ). بازنمایی گرایش های سیاسی کاربران ایرانی در شبکه های اجتماعی مجازی با مطالعه موردی فیسبوک. تهران: مطالعات فرهنگی ورسانه ای. mcstudies.ir
  10. سلطانی، اختر.(1395). بررسی رابطه استفاده از شبکه های اجتماعی مجازی وهویت اجتماعی دانشجویان (مطالعه موردی:دانشجویان رشته مدیریت دانشگاه آزاد اسلامی واحدایلام). تهران: فصلنامه علمی ترویجی.

 

 

 

 

 

 

 

 

بررسی وقوعات تراخم طی سال 1396 در ولایت بلخ      ·

 

پوهنیار احمد ولید فرهمند و پوهنیار خالد بها اعضای کادر علمی دیپارتمنت های چشم و انتانی پوهنحی طب پوهنتون بلخ

 

خلاصه:

تراخم یک علت کوری غیر قابل برگشت، اما قابل وقایه در جهان است{ Bowling B 2016 } که بدون در نظرداشت سن، جنس، نژاد و محل زندگی افراد را مصاب میسازد. درصورت عدم تداوی سرانجام سبب نابینایی دایمی نزد مریضان میگردد.

  •  

سوال تحقیق آیا وقوعات تراخم در ولایت بلخ بلند است؟

مسئله یا پرابلم تحقیق تراخم در اکثر کشور های جهان بنابر مراعات نمودن شرایط حفظ الصحه، بهبود محیط زیست، از بین بردن حشرات خصوصا مگس ها، بلند بردن مقاومت فردی و بهبود وضعیت اقتصادی محو گردیده است، اما در افغانستان هنوز هم یک مرض نسبتا معمول و کورکننده میباشد، لذا لازم است تا مورد بررسی قرار گیرد. در صورت بلند بودن وقوعات آن مراجع مربوطه باید سطح آگاهی مردم را جهت کاهش سرایت مرض و مراجعه به موقع نزد داکتر بلند ببرند؛ تا میزان وقوعات آن کاهش و از اختلاطات کور کننده مرض جلوگیری بعمل آید.

از جمله  90120 مریض که طی سال 1396به شفاخانه نور مراجعه نموده اند 180 مریض آن تراخم تشخیص شده اند که 0.2% مجموع مراجعین شفاخانه نور مزارشریف را تشکیل میدهد. این تحقیق به شیوه descriptive  وcase series   انجام شده است.

تراخم عمده ترین علت نابینائی ناشی انتانات در جهان است (West S 2012)،بنا باید به موقع تشخیص و تداوی شود؛ تا از اختلاطات بعدی مانند Trichiasis که سبب سکار قرنیه و در نتیجه سبب نابینائی میگردد، جلوگیری شود. تداوی اساسی نزد آنها تطبیق انتی بیوتیک (Azithromycin) و در صورت اختلاطات جراحی میباشد. خوشبختانه این تداوی برای مریضان قابل دسترس است.

واژه های کلیدی: تراخم، تریخیازس، کورکننده، ازیترومایسین.

  •  

کشف و توضیح مرض تراخم اولین بار توسط مصری ها، بابیلیونها وچینایی ها انجام شد. تراخم را به تهاجم ناپلیون در مصر نسبت می دهند که یکی از امراض بزرگ کور کننده قبل از کشف انتی بیوتیک بود. تراخم در زبان یونانی خشن و درشت معنی میدهد، گرچه مدت ها پیش این مرض شناخته شده بود ،اما علت آن واضح نبود. اولین بار در مورد اورگانیزم سببی آن در سال 1907م اشاره شد. تجرید ایناورگانیزم در سال 1957م صورت گرفت و اورگانیزم تجرید شده آنرا به نام Chlamydia trachomatis شناختند{ Dutta LC 2005 }. این اورگانیزم قابلیت مصاب ساختن انسان ها را در هر شرایط داشته اما شدت مصابیت و کثرت وقوعات آن نظربه سن، جنس، شرایط زنده گی و محل زندگی افراد متفاوت میباشد. درصورت عدم تداوی به موقع سرانجام سبب vascularization، سکار و در مراحل پیشرفته باعث خشکی و کراتینایزیشن قرنیه شده و زمینه را برای نابینایی دایمی نزد مریضان مساعد میسازد.

تراخم بیشتر دراقلیم خشک، غبار آلود ومناطق که فقر بیداد می کند و حالت حفظ الصحه خراب باشد دیده میشود. در افغانستان در تمام نقاط کشور این مرض وجود دارد و حتی سومین مرض کور کننده قابل علاج می باشد. تقریباً 360 میلیون انسان درسراسر جهان از این مرض رنج می برند و حدوداً 6 الی 7 میلیون واقعات آن به کوری انجامیده اند. این بیماری خیلی ساری است که ازطریق تماس مستقیم ویا استفاده اشیای مشترک مانند روی پاک ، وسایل آرایشی ویا حتی بالشت و کمپل به شخص سالم سرایت می کند ومگسها نیز می تواند عامل سرایت آن باشند.هیچ فردی ازین مرض در امان نیست و بیشتر جوانان را در هردو جنس به شکل مساوی مبتلا میکند؛ اما قرار تحقیق که توسط مایان در شفاخانه نور مزار شریف صورت گرفته است بیماری مذکور نزد خانم های بالای 18 سال دوچند آقایان به ثبت رسیده وعلت آن خیلی واضح نیست؛ اما شاید وضعیت صحی خراب وپایین بودن معافیت خانمها بدلیل ولادتهای زیاد، فقر و محرومیت های اجتماعی و اقتصادی در ایجاد آن دخیل باشند. پیشرفت های اقتصادی سبب بهبود حفظ الصحه مناطق گردیده و شیوع این بیماری را کاهش میدهد. شیوع و شدت تراخم مرتبط به تعداد اعضای فامیل در خانواده، تعداد اطفال و مستراح ها که در اختیار دارند، میباشد{ Community eye health journal 2017 }.

مطابق تصنیف جدید WHO مرض تراخم به پنج مرحله تقسیم گردیده که وابسته به منظره سریری آن می باشد. که دو مرحله اول این مرض به نام مراحل فعال این بیماری و مراحل بعدی را بقایای آن مرض گفته اند.

1-تراخم فعال با فولیکل (TF): شکل خفیف انتان است اوعیه منضمه از میان فولیکل ها وحلیمات دیده می شود و تعداد فولیکول ها بیشتراز پنج عدد در پلک بالا میباشند.

2-تراخم فعال شدید (TI): اوعیه منضمه قابل مشاهده نیست، یعنی اوعیه توسط حلیمات و فولیکل ها مخفی می شود و این شدید ترین حالت مرض است، که ممکن منجر به اختلاط  شود.

3-تراخم ندبی (TS): بقایای حالت قبلی این پتالوژی بوده و ندبه آن به شکل یک خط (Arltline ) در تارسوس پلک فوقانی دیده می شود، که نشان دهنده یک تراخم سابقه میباشد.

4-تراخم تراخیازیس (TT): درین حالت پلک و مژه ها به طرف داخل دور می خورند که به تعقیب حملات متکرر تراخم حاصل می شود. البته قابل ذکر است، که یکبار مصاب شدن به انتان Ch. Trachomatis سبب تراخیازیس نمی گردد.

5-مکدریت قرنیه (CO): حالت است که محور بینایی را تحت شعاع قرار داده و دید مریض را تا کمتر از 18/6 کاهش می دهد{ Bishop PN 1991 }.

تراخم یک التهاب مزمن منضمه بوده که شکل خفیف آن میتواند بدون عرض باشد. در موارد وصفی به قسم یک چشم مخرش و سرخ همراه با افرازات قیحی مخاطی تظاهر می نماید. در اشکال پیشرفته مرض  اذیمای شدید پلک و فوتوفوبی متعاقب مصابیت قرنیه بوجود میآیند. در اولین مصابیت اغلباً بدون کدام اختلاط خاموش میگردد؛ ولی در صورت تکرار انتان منجر به اختلاطات میشود. مدارک نشان داده که پاسخ دفاعی عضویت در پیوند با تراخم سبب پیشرفت نسج ندبی میگردد.  در دوره اول ، تشخیص تفریقی تراخم با سایر عوامل التهابات منضمه توام با افرازات قیحی مخاطی مشکل ویا ناممکن است. تغیرات موضعی تراخم بعد از 2 الی 3 هفته تظاهرات سریری بوجود می آید. ضایعات منضمی مرحله فعال تراخم عبارت از Follicles وحلیمات است. فولیکل ها عبارت از افزایش حجم ساختمان های لمفاوی در زیر اپیتل منضمه که توام یا یک ساحه نکروتیک در مرکزبوده که این تغیرات مشخصه اساسی تراخم را تشکیل داده و توسط چشم غیر مسلح امکان دید آن وجود دارد. معمولا در منضمه پلک بالا وحتی در لمبوس نیز دیده می شوند، که به نام فولیکول های Herbert یاد میشوند.

حلیمات (Papilla) در سطح منضمه قرار دارند و برعکس فولیکلها درمرکز حلیمات اوعیه دیده می شوند. گاهی در موارد خفیف مرض فولیکل ها و حلیمات بمشاهده نمیرسند. درحالات شدید تمام پلک بالایی توسط فولیکولها پوش می شود. تکرر انتان در مناطق Endemic بوجود می آید که در نتیجه بقایای مضر از خود بجا میگذارد.

در دوره فعال این مرض اوعیه ازلمبوس به طور تدریجی داخل قرنیه رشد نموده و بنام Pannus یاد میشود. بصورت ابتدایی اوعیه بین طبقه بومن و اپیتلیم قرنیه قرار می گیرد و بعداً طبقه بومن را تخریب می کند و وارد قسمت سطحی طبقه استرومای قرنیه می شود. اپیتل قرنیه در ناحیه Pannus شکسته شده سبب بوجود آمدن قرحه می گردد. در موارد فعال تراخم یک ساحه ارتشاحی در پیش روی اوعیه دموی موجود میباشد که آنرا بنام Pannus در حال رشد می خوانند، اما در Pannus درحال رکود ساحه ارتشاحی بین لمبوس وآخر اوعیه مختومه قرنیه دیده میشود. که این بیانگر نقاحت تراخم می باشد. قرنیه در ساحه اوعیه دار مغشوش می باشد. در موارد شدید تراخم اوعیه سطحی از همه جهات قرنیه آغاز به رشد میکند. قرنیه دارای اوعیه های خون (vascularized) ومکدر می گردد. Vascularization و مکدریت قرنیه اغلباً سطحی بوده و زخم قرنیه درکنارهای درحال پیشرفت Pannus ایجاد گردیده، بشکل مزمن و آهسته پیش میرود و درین حالت اشکریزی و فوتوفوبی شدید پیدا میشود.

تغیرات قرنیه در پاسخ به تداوی خیلی واضح است. درصورت که غشای بومن تخریب شده باشد درین صورت بقایای مرض همراه با مکدریت قرنیه (Corneal opacity) است و اگر طبقه بومن سالم باشد شفایابی بدون بقایا حاصل میگردد{ Dutta LC 2005 }.

پلک ها در نتیجه فبروز آآااآآوسیع ضخیم می گردد ممکن سبب سقوط میخانیکی پلک و ریختن مژه شود و بعداً به دلیل کشش رشته های کولاجن نزدیک کنار پلک باعث دور خوردن پلک بداخل می شود، که به نام Entropion یاد میشود. اگر صرفآ فولیکول های مژه ها تغیر مسیر بدهند و مژه بطرف داخل تدور نماید به نام Tichiasis یاد میشود. در هردو حالت مژه ها سبب تخریش قرنیه می شوند و می تواند سبب قرحه قرنیه شوند وهمین فیروز سبب انسداد غدوات میبومین می گردد.

نسج ندبی در تحت منضمه بوجود آمده که آنرا Subconjunctival fibrosis می گویند. حالت مذکور باعث ازبین رفتن Fornecies و از دست رفتن حجرات افراز کنند،مخاط  می شود. در نتیجه کاهش افراز مخاط صفحه اشک مختل گردیده و اپیتلیوم منضمه و قرنیه keratinized میشود{ Bishop PN 1991 }.

تداوی تراخم: عامل سببی تراخم در مقابل Sulphacetamide, Tetracycline ,Sulphonamides, Erythromycin, ,ciprofloxacin  و Azithromycin حساس هستند وثابت شده که Rifampicin نیز در مقابل ارگانیزم تراخم موثر است. از آنجائیکه اورگانیزم داخل حجروی است، انتی بیوتیک ها تًاثیر آهسته داشته، نیازمند تداوی طولانی مدت می باشد. در تداوی سیستماتیک مرض ادویه های مختلف شامل بوده که موثرترین آن  Azithromycin 1g  به دوز واحد میباشد. به شکل موضعی Tetracycline مدت شش هفته نیاز است که تطبیق گردد. روش تجویز دوای موضعی معمولاً بشکل قطره، مرحم و Suspensions بوده، ادویه مذکور حد اقل برای 4 بار در روز در مدت شش هفته توصیه گردد{ Dutta LC 2005 }. 

ضمن سایر تداوی های موثر جهان، سازمان ملل متحد نیز استراتیژی برای مدیریت تراخم پیشنهاد کرده وآنرا راه برد امن یاSAFE  خوانده است.

 

  1. ) antibiotic) قبلاً بصورت مشرح توضیح دادیم؛
  2. (surgery) عبارت ازSurgery  تراخیازس می باشد؛
  3. (face washing) پاک نگهداری وجه است این نیز در بخش وقایه بصورت واضح گفته می شود.
  4. (environmental improvement) پیشرفت محیط زیست همچنان برای امحای انتان تراخم نقش موثر داشته لذا مردم مناطق پر در آمد جهان تقریباً ازین مرض عاری می باشند؛ چرا که آنها محیط مناسب را برای خودشان فراهم نموده اند{ Muhammadi S F 1385}.

روش و مواد:

این تحقیق از نوع descriptive بشکل case series میباشد که ارقام بشکل retrospective از روی دوسیه مریضان از دیتابیس شفاخانه جمع آوری و سپس توسط پروگرام های MS Word و MS excel تحلیل و انالیز گردید. درین تحقیق تمام مریضان که با سرخی، سوزش و افرازات قیحی در جریان سال 1396 به شفاخانه چشم مزار شریف مراجعه نموده بودند، مورد بررسی قرار گرفتند و از میان آنها به تعداد 180 مریض که تشخیص تراخم نزد شان با استفاده از slit lamp گذاشته شده بود شامل گردیدند. در هنگام نمونه گیری سن مریض، جنسیت مریض، سکونت مریض و بالاخره مراحل کلینیکی تراخم در نظر گرفته شده است. با استفاده از کتاب ها و سایر ماخذ های معتبر انترنتی به غنامندی این اثر افزوده شده است.

نتایج (Result):

سالانه بیشتر ازهزاران مریض چشم جهت معالجه به شفاخانه نور مزار شریف مراجعه مینمایند که طی سال 1396 هجری شمسی تعداد  مراجعین عمومی در شفاخانه چشم مزارشریف 90120 تن مریض می رسید. از آن جمله 180 مریض به لوحه تراخم به شفاخانه مراجعه نموده اند، که %0.2 تعداد مجموعی مریضان  را تشکیل میدهد. مصابیت خانم ها نسبت به مرد ها بیشتر است. این مرض در تمام ولایات همجوار بلخ به یک نسبت تقریبا مساوی به ثبت رسیده است.%50  واقعات تراخم از ولایت بلخ بوده است.

 

جدول 1- تعداد و فیصدی مریضان تراخم نظر به سن وجنس طی سال 1396 در شفاخانه نور مزار شریف

 

 

 

 

 

هردو جنس زیر سن 18سال

هردو جنس بالای سن 18 سال

اناث

ذکور

ذکور

اناث

فیصدی

تعداد

فیصدی

تعداد

فیصدی

تعداد

فیصدی

تعداد

%26.7

24

%23.3

21

%16.7

15

%33.3

30

 

 

 

واقعات تراخم در بلخ و ولایت هم جوار آن

 

 

 

 

 

 مناقشه:

در لیتراتورهای طبی تراخم یکی از علل کوری قابل علاج بوده، که درین تحقیق بررسی و ارزیابی  گردیده است.

در تحقیق که از ماه دسمبر 1990 الی مارچ 1991 توسط Joanne Kats و همکاران وی در ولسوالی sarlahi نیپال روی 836 طفل صورت گرفت، وقوع تراخم فعال 23.6% بود ( 21.9% شکل فولیکولر و 1.7% بشکل التهاب شدید ). از نظر جنس میزان وقوعات تراخم بین جنس مذکر و مونث مساویانه بود{ Katz J 1996 }.

در تحقیق دیگری که در شهر Erzurum در شرق ترکیه توسط Asuman Guraksin و Gulay Gullulu صورت گرفت 6386 نفر با سن کمتر از 30 سال و 2220 نفر با سن بلند تر از 30 سال مورد معاینه قرار گرفت. وقوع تراخم فعال و غیر فعال در سن پائینتر از 30 سال3.2%  و در سن 30 سال یا بلند تر از آن 1.9% راپور داده شده است. فکتور های خطر آن شامل بیشتر بودن اعضای خانواده ( 5 و یا بیشتر )، شستشوی کمتر وجه و استعمال روی پاک های مشترک در خانواده میباشد{ Guraksin 1997}.

در حال حاضر در اکثریت کشور های جهان تراخم ریشه کن شده است حتی در کشور های همسایه مانند ایران{Jawadi M.H.Ali 1391}؛ اما در کشور ما افغانستان هنوز واقعات تراخم زیاد است که باید مورد توجه قرار گیرد.

درین  تحقیق از جمله 90120 مریض که طی سال 1396 ه ش به شفاخانه چشم مزارشریف مراجعه کرده اند 3570 مریض آن Bacterial Conjunctivitis داشتند که 3.96% آمار مورد مطالعه ما را تشکیل میدهد و نزد 180 مریض ( (0.2% تشخیص تراخم گذاشته شده است. از جمله 180 مریض 83  مریض ( 46.11% ) مریضان در مراحل TF و TI ، 66 مریض ( 36.66% ) در مرحله TS و 31 مریض ( 17.22% ) در مرحله TT و TO قرار داشتند.

در جریان کار تحقیقات ما دریافت گردید، که قسمت اعظم مریضان تراخم ساکن دهات ولایت بلخ بوده اند؛ زیرا که حفظ الصحه را به صورت درست مراعات نمی کنند.

درین تحقیق دریافت شد که مصابیت تراخم در هردو جنس به صورت مساوی به وقوع پیوسته است، اما از لحاظ سن تفاوت در مصابیت تراخم دیده میشود. طوریکه که خانم های بالاتر از  18سال نسبت به مردان بالاتر از 18 سال بیشتر به این مرض مبتلا شده اند. علل احتمالی این تفاوت، ولادت های مکرر، کم خونی که باعث تضعیف نیروی دفاعی آنها گردیده است و استفاده مشترک از سرمه منتن میباشد.

در کار تحقیقی خود دریافتیم که نقاط اندیمیک تراخم در ولایات بلخ، فاریاب، جوزجان و سرپل بوده و دلیل عمده آن خراب بودن آب وهوای ولایات مذکور میباشد، که همین علت در لیتراتور های طبی نیز بیان گردیده است.

در تحقیق هذا دریافت شد که اکثر واقعات تراخم دوطرفه بوده، که این مسًله در لیتراتور های طبی نیز وضاحت داده شده است.علت عمده این موضوع اینست که مریض با یک دست خویش چشم مصاب را مالش داده ویا افرازات منتن آنرا پاک میکند بعدا بدون اینکه دست خود را به صورت کامل پاک بشوید همین دست خویش را به چشم دیگر نیز مالش میدهد و این خود به خود باعث انتقال انتان از یک چشم به چشم دیگر میشود.همچنان انتان که باعث تراخم میگردد میتوانند هردو چشم را همزمان مصاب سازد. مرض تراخم فعلاً از بسیاری نقاط دنیا تقریبا ریشه کن شده؛ اما تا هنوز این مرض دامنگیر هم وطنان عزیز ما می باشد و حتی سومین علت نابینایی قابل علاج کشور را تشکیل داده است، لذا توجه جدی دولت درین زمینه و روی دست گرفتن تدابیر وقایوی ومحو این مرض از نکات اساسی صحت عامه برای کشور پنداشته میشود. ضرورت است؛ تا درین باره یک تحقیق کلی وسراسری در کشور انجام شود و راه بیرون رفت ازین معضل به صورت موثر و عملی دریافت گردد و شمار دقیق این مریضان مشخص شود؛ تا از روی آن راه های وقایوی و معالجوی جستجو گردد ولی متاسفانه چنین کاری تا فعلاً نه از طرف حکومت افغانستان بالاخص وزارت صحت عامه ویا سایر موسسات هم کار در بخش صحت  چشم کشور صورت نگرفته است.

بلند بردن سطح وقایه بهترین روش برای کنترول مرض تراخم در اجتماع می باشد. در جریان مطالعات اپیدیمولوژیک درین تحقیق معلوم گردید که پاک نگهداری وجه ضروری است، که درین مورد باید به موارد چون بالا بردن سطح زندگی ،حفظ الصحه عمومی وشخصی، استفاده از آب صحی چاه ها بجای استفاده از آب جویهای کثیف و ذخیره آبی سرباز دشتی(کنده های آبی) وغیره توجه صورت گیرد وتطبیق یک دوز واحد ازیترومایسینفمی می تواند در محو این انتان کمک کند. با وجود همه پیشرفت ها؛ ولی هنوز این میکروب پتوجن در سراسر جهان موجود بوده وخطر مبتلا شدن به هر انسان در روی کره زمین موجود است.

نتیجه گیری:

تراخم یک مرض کور کننده قابل علاج بوده، که در صورت عدم تداوی به موقع باعث اختلاطات چون تراخیازس، entropion، سکار و vascularization قرنیه و خشکی چشم و در نهایت سبب نابینائی دایمی میگردد. این مرض 0.2% مجموع مریضان چشم را در شفاخانه چشم نور مزار شریف تشکیل میدهد. وقوعات آن در سن پائینتر از 18 سال نزد هر دو جنس تقریبا مساوی و در سن بالاتر از 18 سال نزد طبقه اناث بیشتر دریافت گردید. از نظر سکونت بیشترین واقعات آن در زون شمال در ولایات بلخ، فاریاب، جوزجان و سرپل بنابر شرایط ناگوار محیط زیست و عدم دسترسی کافی به آب صحی ثبت گردیده است. مراعات حفظ الصحه فردی، خانواده گی و اجتماعی یک امر ضروری در محو مرض تراخم میباشد.

مشکلات ومحدودیت های تحقیق:

  1. عدم آگاهی مردم در مورد تحقیق و ارزش آن در بهتر ساختن وضعیت صحی افراد جامعه، که باعث عدم سهم گیری مردم در پروژه های تحقیقی میگردد؛
  2. عدم موجودیت سیستم منظم تعقیب مریضان درشفاخانه؛
  3. موجودیت تداوی عنعنوی درجامعه که باعث عدم مراجعه مریض نزد داکترمیشود؛

پیشنهادها:

چون تراخم یک مرض ساری و یکی از علل عمده نابینایی است، جهت جلوگیری از آن موارد ذیل پیشنهاد میگردد:

  1. تدویر برنامه های آگاهی دهی به اقشارمختلف مردم در سطح کشور از طریق رسانه ها، وکلای گذر و امامان مساجد در مورد مرض تراخم و اختلاطات آن تا از رشد و پیشرفت این مرض در جامعه جلوگیری شود. در صورت بروز اعراض وعلایم کلینیکی؛ مثل: اشکریزی، افرازات قیحی و سرخی چشم جهت تشخیص و تداوی بهتر و جلوگیری از اختلاطات بعدی بلافاصله به مرکز صحی مراجعه نمایند.
  2. رعایت حفظ الصحه فردی، اجتماعی و محیطی توسط باشنده گان و شهروندان تا زمینه یی مناسب برای رشد مکروب ها و انتشار آن به اشخاص سالم ایجاد نشود.
  3. دادن تابلیت های ازیترومایسین به اطفال شامل مکتب خصوصا در مناطق روستایی در صورت بروز اندیمی مرض تراخم؛ تا از پیشرفت آن در جامعه و مصابیت بیشتر شهروندان جلوگیری شود.
  4. از بین بردن کثافات، مگسها و دیگر حشرات، که میتواند عامل تراخم را از اشخاص مصاب به اشخاص سالم انتقال دهند.

 

  •  

1. Bowling B.(2016). Kanski’s clinical ophthalmology a systemic approach, Australia, 8th edition, chapter 5th, pp137-140.

2. Bishop PN.(1991). An immune dot blot test for the diagnosis ocular infection with chlamydia trachomatis.Eye, pp1-8.

3. COMMUNITY EYE HEALTH journal, 2017, volume 30 number 100.

4. Dutta LC & Dutta NK.(2005). Modern ophthalmology, New Delhi, 3rd edition, volume1, chapter 9-12, pp.60-80.

5. Guraksin A, Gullulu G.(1997). prevalence of trachoma in eastern Turkey, International journal of epidemiology 26 (2),pp 436-442.

6. Jawadi M.H.Ali .(1391).General ophthalmology, Tehran, pp.50-52.

7. Katz J, West K P, Khatry S K, etall.(1996). Prevalence and risk factors for trachoma in Sarlahi district, Nepal, British Journal of ophthalmology 80 (12), pp1037-1041.

8. Muhammadi S F , Muhammady S M . (1385). Bina journal of ophthalmology, Iran, 12(1): pp3-6.

9. West S.(2012). Trachoma and antibiotic use; the “A” in SAFE,Tylor & Francis, 10:pp 75-83.

 

 

 

 

 

 

 

            د روښاني غورځنګ په شاعرۍ کې د تصوفي طریقو یادونه   ·

پوهنیار عبدالکريم  احمدي د ښوونې اوروزنې  پوهنځي

د پښتو څانګې استاد

لنډيز:

روښاني غورځنک د پښتو ادب د پرمختيا او پياوړتيا دوره ده په ځانګړې ډول د تصوف په برخه کې ډېر کار شوی دی، د دې دورې شاعرانو د شعرونو لوستل لوستونکو ته د زړونو سکون ور بخښي، د دوی آثار اوسنيو او راتلونکو نسلونو لپاره د بلو ډېوو په څېر دي، کوم چې خلک يې په رڼا کې لاره ويني.

  په یاده لیکنه کې هڅه شوې ده چې د تصوف کلمې اصل او ريښه، د روښاني غورځنګ د شاعرانو په شعرونو کې د روښاني طریقو یادونې تر څېړنې لاندې ونیسم تر څو د دوی یادونې د تصوفي طریقو په هکله لوستونکو ته په ډاګه کړم.

کلیدي کلمې: روښاني غورځنګ، شاعرۍ او تصوفي طریقې.

سریزه:

د پښتو ادبیاتو په کلاسیکه دوره کې د تصوف لپاره ډېر کار شوی دی، آن د تصوف په برخه کې د بایزید روښان لخوا یو ښوونځی هم را منځ ته شوی دی، چې د دې ښوونځي بنسټ ايښودونکی بایزید روښان دی، دا لړۍ بیا د ده د پیروانو لخوا پر مخ وړل شوې ده .

دا چې هره لیکنه لیکوال ترسره کوي، ضروري ده، چې په هغه کې ځانګري موخې ولري. کوښښ کوي چې خپلو موخو ته ځان ورسوي. زما موخه دا ده، چې د پښتو ادب د تصوف په برخه کې چې کومي هڅې د منځنۍ دورې د روښاني غورځنګ لخوا تر سره شوي دي را وسپړم او د روښاني غورځنګ د تصوف تیاره اړخونه راڼه کړم. او بله خبره دا چې د لوستونکو په ذهنونو کې به مې د روښاني غورځنګ یاد بیا را ژوندی کړی وي.

د تصوف دا لړۍ د منځنۍ دورې ګڼو شاعرانو تر ډېره پر مخ وړې ده، چې علي محمد مخلص، ارزاني او دولت الله لواڼی د دې دورې له مشهورو شاعرانو او صوفیانو څخه شمېرلای شو، او ما هم په دې مقاله کې هڅه کړې ده چې د یادو شاعرانو اندونه او لارښوونې د تصوف په هکله را وسپړم، هيله ده چې دا څېړنه د پښتو ژبې او ادب په برخه کې درنو لوستونکو ته ګټوره پرېوځي.

تر هغه ځایه چې زما مطالعه ده، د جوزجان پوهنتون، د ښوونې روزني پوهنځي، د پښتو څانګې کتابتون کې تر دې عنوان لاندې کومه لیکنه نده ترسترګو شوې. نه چا په دې اړه کوم کار ترسره کړی دی. په دې اساس دا په دې برخه کې یوه نوې موضوع ده، چې د څيړنې ارزښت لري.

کله چې د تصوف په برخه کې تصوفي طریقې څېړو له دې ډول پوښتنو سره مخ کېږو: کله چې د تصوف موضوع یادېږي ولي د  طریقو یادونه کوو؟ تصوف همدا طریقې دي او که چېري  ځان ته علم دی؟ ولي تصوف ته ارزښت ورکړو؟ دا واضحه خبره ده، چې یوازي د عبادت له لارې کولای شو تر څو د الله (ج) رضا لاس ته راوړو په تصوف کې د همدغه عبادت بېلابېلو پړاوونو ته تصوفي طریقې وايي چې هر پړاو يې ځانه له یوه طریقه ده.

د څیړنې کړنلار او مواد:

دا یوه کتابتوني څېړنه ده. په دې ليکنه کې د روښاني غورځنګ د شاعرانو اندونه د دوی د دېوانونو  د بیتونو تصوفي منځپانګه، چې د تصوفي مقامونو او طریقو په هکله دي را سپړل شوي دي.

د روښاني غورځنګ د شاعرانو د دېوانونو برسېره له ګڼ شمېر نورو کتابونو څخه چې د تصوف په هکله لیکل شوي  دي ګټه پورته شوې ده .

تصــوف

د تصوف اوصوفي کلمو لغوي او اصطلاحي څېړنه:

دا چې ولې دوى ته صوفيان وايي په دې باره کې د ختيځ اولويديځ پوهان ډول ډول نظريات لري چې په لاندې ډول دي :

 د تصوف اوصوفي کلمې د عربي ژبې له( الصوف) څخه اخیستل شوي دي، چې مانايې د وړيو رخت دى د ډېرو څيړونکو خيال دى، چې صوف اغوستونکي ته صوفي ويل کېږي، امام ابوقاسم قشيري او ابن خلدون په نظر تصوف له (صوف ) څخه زېږېدلى دى.

     ابن خلدون وايي: څرنګه چې د وړيو لباس د اهل تصوف لپاره ځانګړى و؛ نو ځکه ورته صوفي وويل شو(10:11).

      او په اصطلاح کې صوفي هغه څوک د‌ى، چې د ناوړه هيلو نه پاک شوى اوله خلکوڅخه ګوښه او ټول کارونه يې خپل خداى(ج)  ته سپارلي وي.
يا صوفي هغه څوک دى، چې په هغه کې د عبوديت معنا پخه شوې وي، اوله ناوړه اخلاقواو اوصافوڅخه د حق په مرسته پاک شوی وي (6:18).

  او تصوف هغه علم اوشرعي پوهه ده، چې د مسلمانانو په منځ کې رامنځته شوې ده اوريښه يې اصحابانو تابعينو او تبع تابعينوته رسېږي اوخلک د نېکۍ خواته رهبري کوي دا ورته ښيي چې د يو خداى(ج) عبادت وکړي او په فانې او مادي شيانو مال، دولت، جاه جلال (دبدبه) باندې زړه ونه تړي، ځکه خدای(ج) انسانان دخپل عبادت لپاره پيداکړي دي، نو بايد چې دخدای(ج) عبادت داسې وشي، څنګه يې چې شان سره ښايي.( 24:10)

اسلامي تصوف­­:

    صوفيان په دين کې پر درېو درجو او مرتبو معتقد دي اسلام، ايمان او احسان، دکلمي طيبې ويل، لمونځ کول، روژه نيول، زکات ورکول اوحج کول اسلام دى، د مسلمانۍ دغه پنځه بنا د دين ظاهري شکل اوصورت دى، چې د اسلام ارکان بلل کېږي (33:1).

     ايمان چې د دين روح يې بولي، پرخداى(ج)پر ملايکو، پر ټولو پيغمبرانو، د قيامت پر ورځ او دخداى(ج)  له لوري دخير اوشر پر قدر  باور لرل دي. (87:8)

      احسان چې د دين حقيقت يې بولي، چې سړى په اقوالو، اعمالو اوخاطراتو کې له خداى(ج)  سره تعلق ولري او په هرڅه اوهر حال کې يې حاضر اوناظر(کتونکى) وګڼي، په دې باب دوى هغه حديث، چې مسلم يې له سيدنا عمر بن الخطاب(رِض) څخه روايت کوي، له دې حديث څخه صوفيانو دا مفهوم واخيست چې جبرايل(ع) د دين تعليم د اسلام، ايمان او احسان په بيانولو مونږ ته راکړ او دغه درې درجې يې راپه ګوته کړې، څوک چې د احسان مقام ته رسېدلی وي، هغه به هرو مرو مؤمن او مسلمان هم وي، هغه چې مؤمن وي مسلم به هم وي، مګر هر مسلم به مؤمن نه وي او نه هر مؤمن ته داحسان په درجه قايلېدلاى شو. د دين له دغه دريو درجو څخه صوفيانو درې شيان استخراج کړه. شريعت، طريقت، حقيقت

شريعت د ظواهرو د اصلاح لپاره

طريقت د ضمايرو د اصلاح لپاره

حقيقت د اسرارو د اصلاح لپاره

لومړنۍاصلاح په توبه، په تقوى اوپه استقامت لاس ته راځي، دويمه اصلاح په اخلاص او صدق لاس ته راځي، درېيمه اصلاح په مراقبه(په ګرېوان کې سرښکته کول اوله ځان سره ژورفکرکول)، مشاهده اومعرفت لاس ته راځي . (14:2)

د صوفيانو مقامونه او احوال:

د مقام پېژندنه: د صوفيانوپه اصطلاح کې مقام عبارت له هغه ځاى څخه دى چې يوصوفي بايد د رياضت او مجاهدت په لاره کې هلته خپله دمه ونيسي، يا په بل عبارت: د لوى خداى(ج)  په لور د ورتګ په لاره کې د صوفي د قدم ايښودلو ځاى ته مقام وايي، مقام ته ځکه مقام وايي چې يو صوفي بايد په هغه مرحله کې څه ځنډ وکړي او وروسته له هغې چې هغه د مقام حق پر ځاى او دې ته تيار شو، چې بلې مرحلې ته واوړي نو د پخواني مقام په ساتنې سره سره دې بيا په بل مقام پښه کېږدي، نو مقام دايمي شکل لري او د تل لپاره بايد وي(64:7).

      په تصوف کې اته مقامه دي اوپه دې ډول دي: شریعت، طریقت، حقیقت، معرفت، قربت، وصلت، وحدت او سکونت، چې هر یو مقام به د بایزید روښان د پیروانو په شعرونو کې تر څېړنې لاندې ونیسو. (۵:۲۴م)

      په هر مقام کې صوفي ته يو نفسي حالت اوباطني تاثير پيدا کېږي، چې حال ورته وايي اومجموعه يې (احوال) بلل کېږي. احوال لس دي اوهغه دادي: د مراقبې حال(د زړه څارنه)،  د قرب حال، د محبت حال، د خوف حال، د رجا(اومېد) حال، د شوق او ذوق حال، د اُنس اوډاډ حال، د اطمينان حال، د مشاهدې حال، د يقين حال (164:3).

      د تصوف مقامونه اکتسابي دي او د سالک تر اختيار اوارادې لاندې دي، مګر احوال د احساساتو او روحاني انفعالاتو(معنوي اغېز منل ) او نفسي محسوسو کيفياتو د مقولې څخه دي، چې د انسان په اختيارکې نه دي، بلکې الهي مواهب دي(هغه څه چې دخداى(ج) له لوري د سالک(زاهد) زړه ته نازلېږي اوصوفي په هغوى کې واک نه لري) (43:5).

د تصوف د علم ډولونه او طريقې:

د تصوف پوهه په دوه ډوله ده، يو يې ظاهري پوهه  اوبله يې باطني پوهه ده اودا دواړه شرعي علوم دي، چې د انسان د ظاهري او باطني اعمالو د سمبالښت لپاره حتمي او اړين دي.

ظاهري اعمال: په دوه ډوله دي، يو يې عبادات او بل يې معاملات د عبادت احکام: لکه  اودس، لمونځ، روژه، ذکات، حج، جهاد، صدقات اوداسې نور ....

احکام يا معاملات : لکه راکړه، ورکړه، پلورل اوپيرودل، حدود، نکاح، طلاق، قصاص او د دې په څېر نور اعمال چې په ظاهري اعمالو کې راځي(22:10).

باطني اعمال: هغه اعمال دي، چې د انسان په باطن يعني زړه پورې ارتباط لري، چې هغه هم په دوه ډوله دي يو يې معاملات او بل يې احوال لکه تصديق، ايمان، يقين، توبه، شکر، ذکر، حياء، صبر، قناعت، شوق اوذوق، وېره ( هيبت)، صدق او اخلاص، معرفت او داسې نور ....

چې پورتني اعمال د انسان په زړه پورې ارتباط لري، د دې ټولو ظاهري او باطني اعمالو لپاره ځانته علم او پوهه شته چې د هغې په هکله په قرآنکريم اونبوي حديثو کې ډېر دليلونه راغلي دي.

او د دې باطني اعمالو پوهې اوعلم ته (اشاري علم) هم وايي؛ ځکه چې د زړونو مشاهدې او ليدنې او د اسرارو  را لوڅونې (د اسرارو کشف) لکه څرنګه، چې ښايي امکان ولري، په عبادت کې شامل شي، په هغوى باندې پوهېدل وجداني بڼه لري، نو له دې کبله هر څوک هم په هغې نه پو هيږې، په دې باطني علم يوازې هغه څوک ښه پوهيږې، چې تصوفي مقامونه يې تېر کړي وي او په احوالوکې ورننوتلي وي (45:11).

څنګه چې تصوف د انسان د زړه او د باطني احساساتو او عواطفو تصفيه او پاکوالي دنده په غاړه لري او د ټولو باطني پېښو او عوارضو لپاره ځانګړې لارښوونې لري، اود تل لپاره زيار باسي چې له باندنۍ نړۍ څخه سترګې پټې کړي، اوله دې مکارې نړۍ سره خپلې اړيکې پرې کړي او خپل ټول وس او پام دخپل ځان داخلي اړخ ته متوجه کړي(23:10).

د روښاني غورځنګ مقامونه اته دي، چې په لاندې ډول بیانېږي:

۱: شريعت

په دې مقام کې به سالک دپنځو بناؤ خيال ساتي. په وينا کې به دپيغمبرانو(ع) پلونی وي. دريښتني وينا، له غيبت، دروغو، فحش او مبالغوڅخه پرهيز کول، خوله په واک کې ساتل او د وروستنيو پوړيو د ترلاسي لپاره د دې مقام دآدابو التزام ډېراړين دی. اخون درويزه وايې، چې مريد به يې خواشينی کړ(104:10).

الفت صیب په دې هکله وايي: شریعت د ظواهرو اصلاح ده، چې په توبه، تقوی او استقامت سره لاس ته راځي(140:2).

شريعت به يې بېحده استوار په هغه کېښو په اول به يې زهيرپه شريعت کړ، دغه پسه به يې پرېښود څرنګه چې شريعت بنسټيز مقام دي، د روښان د مريد سخته مراقبه او رياضت چې اخون درويزه يې غندي، د عرفان د ماڼۍ د جوړښت لپاره بنسټيز  حيثيت لري.د روښان عالم اوفاضل مريد دولت لواڼي(رح) په خپل شعر کې پر پنځه  بناء او دهغې پرروحاني فتوحاتو ډېر زور راوړی دی(145:5).

دولت الله لواڼی د شریعت په هکله داسي وايي:

شریعــــت پنـــــځه بېنا ده          پرې عمل که نغوتان دی

           نمونځ زکات کلمه حج شو            بل روزه د رمضــــان ده (75:9).

    د روښاني غورځنګ بل نوموتی شاعر ملا ارزاني بیا د شریعت په هکله داسي یادونه کړې ده:

  شریعت د نبي ګفت دی           حقیـــقت پکې نهفـــت دی

                   ته طلــب د مقـصود وکا          خو دا روح در سره جفت دی (35:10).

د روښاني عرفاني ښوونځي بل استازی میرزا خان انصاري وايي:

شـــریعت رښتیا ګفتار دی          صادقان دې صـــداقت کا

                چې ثابت په شریعت شي           ترو دې یون په طریقت کا (36:10).

 

۲ : طريقت

زړه پر پاکۍ او تزکيه اخته کېږي. په عبادت کې د پرښتو غوندې خوند محسوسوي او له فرايضو سره پر نوافلو هم کلک وي، سخاوت او د کامل پير اطاعت هم پرې لازم دی، ځکه چې د طريقت لار بې پيره او يا د ناقص پير په لارښوونه نه وهل کېږي، خو الفت صیب بیا د طریقت په هکله داسي وايي: طریقت د ضمایرو اصلاح کول دي، چې په اخلاص او صدق سره لاسته راځي(142:2).                                         

 د طريقت په مقام کې پر سالک څلور عالمونه پيژني، د زړه نړۍ چې د پرښتو هم ورته وايي. د روح عالم،  د شيطان  او د نفس عالم، د زړه او روح عالمونه سړی طاعت او طلب ته بوځي او د نفس و شيطان لوری يې پر دنيوي چارو ګوماري. د طريقت په مقام کې د سالک لپاره حکم دی، چې سالک به د روح او زړه په نغونه عمل کوي او يوه روحاني پاکي ترلاسه کوي. آيت شريف دی، چي ( قد افلح من زکها ) چا چې خپل نفس پاک کړ، هغه بريالی شو(37:4).

ملا ارزاني د طریقت په هکله داسې یادونه کوي:

                                  طریقــــت د نبي لار ده              دا دلـــږ ژوي اختـــیار ده

                                  چې مقصود لره به ځينه            د هغــــه طــالب سینګار ده

                                 د مشقت پیاله ترخه ده                دا په ریاضـــــت پخه ده

                                 که دې دا پیاله کړه نوشه            شاه نږدې دا ستا څخه ده (38:10).

میرزا خان د طریقت مقام داسې را پېژني:

      طریقت د پرښتو خوی دی               چې بندګي په هر ساعت کا

         دغه زړه په مثال تخت دی                پرې دوه څېزه عـــلاوت کا

     یو ګــــروه د نېکـــبختۍ                  بل فرمــــــان د شقاوت کا

هر یو ګروه چې زور آور شي            پرې څرګنده علامت کا

    که په نغــــــوته د شیطان شي             ډېر به خوار په ضلالت کا

           چې په نغـــــوته د پرښتو شي             په پاکۍ به عبادت کا  (38:10)

دولت لواڼی طریقت د شعر په ژبه داسي بیانوي:

طریقت حـــواس تړل دي               په هغه چې يې نقصان دی

          په پاکۍ همېش طاعت کړه           خوی عمل د فرشتګان دی (76:9).

طریقت د حواسو را غونډول هر هغه څه چې د انسان اعمال ټکني کوي، او آخرت ته ضرر رسوي . تل په پاکۍ سره دخدای) عبادت کوه، ځکه چې په پاکۍ عبادت کول د پرښتو کار دی، خلاصه دا چې د پیغمبر په لاره تلل دي.

۳ : حقيقت

په دې مقام کې د سالک د انبيا(ع) حالت غوره کوي. خفي او تلپاتی ذکر، له شکونو او شبهاتو څخه خلاصون، د باطن سپېڅلتيا او د يقين صفتونه را پيدا کول يې ځانګړنې دي. د بايزيد(رح) په طريقه کې خفي ذکر ډېر ارزښت درلود او پر مريدانو يې ځانګړې اغېزه وه، الفت صیب په دې هکله وايي: حقیقت د اسرارو د اصلاح لپاره دی، چې په ګرېوان سرښکته کول او له ځان سره ژور فکر کولو مشاهدې او معرفت له لارې لاسته راځي(39:10).

دولت لواڼی وايي:

د خفي ذکر تاثير يي زور آور دی          د ذاکر د زړه پرې لرې شي زنګونه (39:9).

ملا ارزاني وايي:

                 دا زحمت به لرې نه کړې             بې کامله رهنمایه

                دی به ذکر خفي در کړي               په هردم پرې مولا ستایه (39:10).

میرزا خان انصاري وايي:

                 د کامـــــل دارو دغــــه دی            چې رنځور خاطر صحت کا

 چې ګـومان کا له زړه لرې            او ارواح يې تجـــــــلیت کا   (39:10).

۴ : معرفت

دا د انبياؤ د راز مقام دی. سالک په دې مقام کې د زړه په سترګو د حق ليدنه کوي اوپه هر څه کې د الهي ذات پلوشې لټوي. د دې شرط دا دی، چې سالک بايد له څلوروبنسټيزو بديو (نفسانيت، حرص، شهوت اوتمې ) څخه ځان وساتي. دلته د سالک سترګې بينا شي او د هر شي وجود په يوه حقيقي وجود سره ويني (40:10).

ملا ارزاني وايي:

 معــــــــرفت لره ور درومه               که ته خاصه ننداره کړې

                       که ته غـــېرې آواره کـــــړې           آوارې دې دوباره کړې

                        معرفت ګوره ښه ښکار دی              د احمد نبي اسرار دی

       دا مقـــــــــام د نندارې دی               نه دوهم د پندار دی  (40:10)

دولت الله لواڼی معرفت په شعر کې داسي را پېژني:

        معـــــرفت غیب دیدن دی بې جهته          د جمیـل جمـــال بې شـبه بې نمونه

       د باطن په سترګو هر چېري ليده شي      د عارف مقصود نېزدو تر شهر ګونه (62:9).

میرزا خان انصاري وايي:

د ارواح تجـــــــــــــلي دا ده               چـــې دیدن د معـرفت کا

دی بې مثله لوی دریـــاب دی                چې دزړه په دید عزلت کا

                            نه يې رنګ نه يې مکـــان شته              یو بې مثــــله اشـــارت کا

             ت و چې روح د ده روښان شي             ور ښکاره به معرفت کا (41:10)

۵ : قربت

قربت او تر قربت وروسته درې مقامه د معرفت ښاخونه او د هغو تفصيلات دي. په دې مرحله کې د سالک غوږونو ته صرف اواز راځې. د مخلوق هر ډول اوازونه ورته هم د خدای) تسبيح ښکاري. قربت پنځم مقام او د سير په حواله ړومبی سير دی . دلته عارف ته دخدای) د قربت يو ځانګړی کيفيت ترلاسه وي اويو ذات ورته پر هر څه محيط ښکاري. د پير روښان هدف دا دی، چې دلته به سالک بې له ځان او له خپل معبوده پرته بل څه نه ويني (42:10).

دولت لواڼی وايي:

د قـــربت ذکر مقـــام د سامعان دی          پوهېـده په تسبیـحاتو آوازونـه

            بې مشلې عجب آواز په زېر وبم که          دا افلاک لکه سرود اشیأ تارونه (64:9).

ملا ارزاني وايي:

                                 دا قربت يې نزدیکي ده            نزدیکي د دل کلي ده

                                چې د حق وته نږدې شه           بينايي ده له دیده (42:10).

میرزا خان انصاري وايي:

           آواز کل واړه له یوه دی               ګهي قهر ګهي رحمت کا

                            چې په ځمکه په اسمان دی             د یـــوه مــولا صـــفت کا

      کر بعیـــــد پرې نه پوهېږي          ثنا واړه په لغـــــــــــت کا

     په هر صوت سامع پوهېږي           او سرود يې زیات لذت کا

                  عـــــارفان به پرې خوښېږي           کم دلیل ځینې وحشت کا   (42:10).

۶ : وصلت

په دې مقام کې سالک خپل اوصاف هېر کړي يا نې انسانې خواص فنا کړي، د هستۍ چې د خدای) وربښلې، بيرته يې ورکړي او له ازمېيښتونو وژغورل شي. د هغه وصل دی، لکه عاشق چې تر مرګ مخکې ومري. دلته واصل ته حکم دا دی، چې په حق کار به کوي، حق په ګوري او په حق خبرې کوې او په خپله به په مينځ کې نه وې. خوراک،  څښاک،  تله راتله له هر څه به يې په حق وي. حق به په حق پيژني او حق ته به د حق په نظر ګوري(44:10).

دولت وايي:

په وصـــلت د واصـــــلانو یو کېده دي         په یوه وجود شمېرل واړه وجودونه

      چې همه وجودونه یو واړه یو وجود که          په دغه حساب تمام شي حسابونه(64:9).

  ملا ارزاني وايي:

د وصلت پياله ده مسته            شریعت لره له دسته

               تر دغه څادر د لاندې           شهابي پیاله ده ښیسته (44:10).

میرزاخان انصاري وايي:

                       د ګومان نقاب دي واخلي              په خپل تن دې آخرت کا

                            حســـــــاب به په ګناه شي             هغه څه چې فضیلت کا

                      چې تر خپلې هستۍ تېر شي              په یوه دې شهادت کا

                      چې پر شاه باندې شهید شي              ګردن خلاص له امارت کا  (45:10).

 ۷ :  وحدت

په دې مقام کې سالک خپله هستۍ فنا کړي، د بشريت ټول صفتونه يې ختم شي او د ربوبيت پر اوصافو ژوندی شي. په دې مقام د خپلې هستۍ احساس هم خفې شرک دی. په دې مقام کې سالک له شرک څخه هم فارغ وي، لکه د مالګی په کان کې چې هر لوېدلی مالګه بلل کېږي او يا لکه د باران څاڅکي چې په درياب کې درياب وي. د وحدت په مقام کې به ذاکر د کل ذکر کوي، له ځان نه به ناخبره او پخپله هستۍ به يې خوشې کړي ( فنا ) وي، لکه څنګه چې د سمندر څپې، وحدت په مقام کې د کل د ذکر په اختيارولو سره له ځانه ورک، محو، متفرق او په کل کې وي، دلته ذاکر د مذکور په بېحده ذکر کې محو او فنا وي او همدغه مقام دی، چې کله کله ذاکر په وجد و استغراق کې د « لا اله الا انا الحق » نارې ووهي. د وحدت مقام د اسم اعظم مقام دی؛ دلته د شرک له خفي او جلي هر ډول څخه ځان ساتل کېږي(45:10).

دولت وايي:

          وحــــدت یګانګي مکان د موحـــدانو               یادول په یوه اســــم کل اســــمونه

       په قعري دریاب چې ګډ شي یو یادېږي            په جهان که هر څو ډېر دي دریابونه (64:9).

میرزاخان وايي:

   هر واصل چې یګانه شي                 ننداره به د وحدت کا

واصل خلاص دی له بندګۍ           او نه جرم جنایت کا

  په یوه کې دویم نشته                     نه زیاتی نه کمامت کا

دوحدت ګناه دغه ده                    چې عمل د ودانت کا

   له شریکه دې هتیات کا                 هر کلام دې سلامت کا

               د بندګۍ حق پوره شو                 که ساتنه دخپل پت کا (46:10).

 

۸ : سکونت

وروستی مقام دې ته راشي، نو دبقا، بقاباالله، بقا بعدالفنا يا د«تخلقوابأخلاق الله» پر مرتبه فايض شي. دا د سکونت د مقام مترادفې نمونې دي. سکونت په نبي اکرم (ص) نايب وي. دا مسکين دخپل وخت امام، صاحب الزمان، قطب او کامل پير وي. ده ته په روحاني توګه حقاني وجود بښل شوی وي. روح يې سکون او آرام موندلی وي، خو د خوی اوبدن له پلوه د خدای) له مخلوق سره ګډ وي او هم د شريعت مکلف او بلونکی وي(145:2).

دولت وايي:

      سـکونت بلند مقام له واړه پاس دی           نور د ده د پاســـه نشــــته مـــــقامونه

         د مسکین په رضا واړه چارې کېږي        په هر هر یوه کې کاندي خپل حکمونه (64:9).

ملاارزاني وايي:

ته وامه وړه له سنته                  خبر شه له سکونته

د مرسل دستور مهار کړه          مهار تل لره په نته

دغه ونغوږه ساکنه                   دويي وکاږه له بنه

            قراري وکړه له بدو                 بله وکړه دا ګټنه (47:10).

میر زا خان انصاري وايي:

                         باقي به جاویدان شي              چې نزول په قرارت کا

                        د صورت صفت عذاب دی       او د روح په خوی راحت کا

    دی لایق د پادشاهۍ            اوس به حکم په رعیت کا (49:10).

دا د روښاني غورځنګ د پیاوړو شاعرانو څرګتدونې وې چې د تصوفي مقامونو په هکله يې کړي وې.

پایله

د دې علمي مقالې د بشپړیدلو څخه وروسته دې پایلې ته رسېږو،  چې خدای(ج) دنیا او دنیوي ژوند د انسانانو لپاره بېلابېلي لارې ورته په اختیار کې پرېښودي دي، چې د هغه مخلوق پکې ښکلی ژوند وکړي،  حتی حضرت محمد (ص) یې د دې لپاره رالیږلی،  چې ښه عادتونه او خویونه خلکو ته وړاندې کړي او انساني ژوند د  هغه په واسطه ښکلی کړی . د دې لیکنې پر بنسټ دا ویلای شم،  چې ادب ښکلی دی او ادب د ټولنیز ژوند هنداره ده . ادب د الفاظو او کلماتو په واسطه د انساني ژوند له خوالو او ناخوالو څخه منځ ته راځي؛ نو په دې توګه څومره چې الفاظ او کلمات په ادب کې ښکلي وي،  په همدې صورت ادب ښکلی او دعوت کوونکی دی.

تصوفي طریقي د تصوف اساسي بحث دی، چې په دې طریقو کې دعبادت ټول اړخونه راڼه شوي دي،  طریقې خپله د تصوف اساسي مواد جوړوي خو د تصوف بحث یوازې په طریقو نه دی ولاړ بلکې د انساني ژوندانه نور اړخونه هم پکې څېړل کېږی، د ټولنې وګړي باید تصوف ته ارزښت ورکړي ځکه یوازینۍ لار چې انسان الله(ج) ته نږدې کوي همدغه علم دی

روښانیانو د تصوف بېلابېلي برخې را سپړلي دي، کوم چې د بایزید روښان لخوا را منځته شوي دي.

د اشعارو لیکل د دې لپاره نه دي،  چې شاعر ورباندې خپل وخت تیر کړی وي،  بلکې له لیکنې څخه هدف دا دی : چې د ټولنیز ژوند ښه او بد، لیکوال د الفاظو او کلماتو په واسطه ترسیم کړي او ټولنې ته یې وړاندې کړي،  تر څو لوستونکي تر لوستلو او اوریدونکي تر اوریدلو څخه وروسته قضاوت وکړي ښه یې پر ځان عملي کړي،  او له بدو څخه یې ځان وساتي.

اخځلیکونه

  1. اسحاقزی، اورنګزیب.(1394).عرفان او ادب.جلال آباد:مومند خپرندویه ټولنه.
  2. الفت، ګل پاچا.(1384).د ټولنې په جوړښت کې د اسلام نقش.پېښور:دانش خپرندویه ټولنه.
  3.  ایوبي، محمدنادر،(1434).عرفان.لاهور:صحاف نشراتي موسسه.
  4. خټک، یارمحمد مغموم.(2011).روښانیان او پښتو ادب.پېښور:پښتو اکاډمۍ.
  5. روښان، بایزید.(1967). خیرالبیان.پېښور:پښتو اکاډمي یونیورسیټي..
  6. ښکلی، اجمل.(1389).تصوف او ادب.کابل:صمیم ادبي ټولنه.
  7. غروال، محمدعارف.(1395).د پښتو ادب په پرمختیايي بهير د روښاني غورځنګ آغېزې.کابل:صدف مطبعه.
  8. کرګر،محمداکبر.(1385).په حالنامه کې دبايزېدروښان عرفانې او تصوفي څېره.کابل:دافغانستان د علومواکاډمي. 
  9. لواڼی، دولت.(1391).د دولت لواڼي ديوان.پېښور: دانش خپرندویه ټولنه.
  10.  ناګار، فضل ولي.(1394).د بایزید روښان عرفاني ادبي ښوونځی.ننګرهار:ناګار خپرندویه ټولنه.
  11.  ناګار، فضل ولي.(1394).عرفان او د پښتو ادب په لرغونې دوره کې يې څرکونه.ننګرهار:ناګار خپرندویه ټولنه.

 

 

 

 

 

 

         Özbek Türkçesi ve Türkiye Türkçesinin Ünlülerinin Karşılaştırılması    ·

 

پوهنیار سید برمک دروگر عضو کادر علمی دیپارتمنت زبان وادبیات ترکی پوهنحی علوم اجتماعی

 

  • :

Özbek Türkçesi ve Türkiye Türkçesinin Ünlülerinin Karşılatırılması üzerine yaptığımız bu çalışma, giriş ön söz, özet ve ünlülerin sınıflandırılması gibi başlıklardan bahs edilmiştir. Ayrıca iki dilin ünlülerinin arasındaki benzerlik ve farklılıklar gibi özellikleri gösterilmiştir. Özbek Dilin ünlülerinin şekil bakımından bazı bir ünsüzlerine benzedikleri hakkında fikir yürütmüşüm.

Anahtar Kelimeler: Dil, Özbek Türkçesi, Türkiye Türkçesi, Ünlüler, Karşılaştırma

Ön Söz:

Özbekler Türk halkının büyük bir bölümünü oluşturur .Afganistan Türkleri başta Özbekler olmak üzere farklı boylardan oluşmuş ve zengin halk kültürleriyle günümüze kadar varlıklarını sürdürmüşlerdir. Afganistan Türkleri .19yüzyıldan sonra yönetimden ve idari işlerden uzaklaştırılmıştır. Bundan dolayı Afganistan’daki Türkler ülkenin kuzey bölgelerinde tarım ve hayvancılıkla uğraşmak zorunda kalmışlardır.

Bilindiği üzere dil, milletleri oluşturan unsurların başında gelmektedir. Diline gereken önemi vermeyen veya veremeyen milletler, zamanla dağılıp yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalırlar. Yüzyıllardır bu topraklarda hüküm süren Özbeklerin kültür ve medeniyet dili olan Özbek Türkçesi yıllar boyunca baskı ve zülüm altında kalmıştır.

Özbek Türkçesi ve Türkiye Türkçesinin Ünlülerinin Karşılaştırılması denilen bu çalışmama Günay Karaağaç’ın Türkçesnin Dil Bilgisi, Muharrem Ergin’in Türk Dil Bilgisi, Rıdvan Öztürk’ün Özbek Türkçesi El kitabı, Doğan Aksan’ın Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim, Hüseyin Yıldırım’ın Özbek Türkçesi (Dil Bilgisi- Alıştırmalar – KonuşmaMetinler) ve Mustafa Volkan Çoşkun’un Özbek Türkçesi Grameri gibi Türkiye’deki akademisyenlerin yazmış oldukları eserleri ve bir de kendi yayınlanmamış yüksek lisans tezim Afganistan Özbek Türkçesi Grameri de dikkate alınmıştır.

Bu çalışmada ünlülerin okunuşu ve karşılatırılması ayrıca ünlülerin sınıflandırılması da dikkate alınarak bir cedvel içerisinde karşılıklı biçimde gösterilmiştir.

Araştırma Yöntemi:

Bütün araştırma çalışmalarında olduğu gibi bu çalışmada kütühane kaynakları, makale, internet gibi kaynaklardan yararlanmışız. Ayrıca araştımanın önemli tarafı yorumsal olasıdır .Bu araştıma cereyanında konu ile ilgili ulaşabidiğimiz kaynakları, her iki dilin dilbilgisi kitaplarının okuyarak kendi yorumlarımızı yaparak yazmışız. Kullanılan kaynakları, makalenin dipnot ve kaynakça kısmında gösterilmiştir.

  • :

 Bu makalenin yazmamdan amaç Özbek Dilinin Türkiye Türkçesinden ne kadar benzerlik ve ne kadar farklılık durumu var. Ayrıca, Özbek Türkçesinin ünlüleri bakımından ne kadar sıkıntısı olduğunu görmekti ki biz  Bu makaleye her birini elimizden geldiği kadar göstermeye çalıştır.

Araştırma Önemi:

Bu araştımanın önemli tarafı çağdaş Türk Dilini okuyan veya okumak isteyen herkes için fazlasıyla önemlidir. Özellikle Türk Dili ve Edebiyatı, Özbek Dili ve Edebiyatı okuyan öğrenciler ve okumak isteye herkes için çok önemli olduğunu dünümkteyiz.

  • :

Özbek Dili Türk Dilleri arasında çok eski ve köklü dillerden biridir. Yüzlerce yıl Orta Asya’nın kültür, medeniyet, uygarlık ve edebiyatının dili olmuştur. Şöyle ki, her milletin kendine özel bir dil ve bu dilin içeren özellikleri vardır. İşte bu dillerin aynı kökten olan başka bir dille benzerlikleri ve farklılıkları vardır. Özbek Dilinin de Türkiye Türkçesiyle benzerlik ve farklılık tarafı vardır. İşte bu iki dilin benzerlik ve farklılıklarını biz elinizdeki çalışmaya ellimizden geldiği kadar farklı başlıklar altında göstermeye çalıştık .Afganistan Özbek Türkçesinin yazılı alfabesi Arapça olduğu için ünlülerinin sıkıntıları çoktur. Hatta bazen bu dili bu alfabeyle yazılması mümkün değil gibi görünür. Bu görünmenin sebepleri de bu dilin üzerinde fazla çalışılmamasıdır .Makalenin sonunda öneri kısmından bazı ünlülerin yazılışı veya şekil bakımından ünsüzlere benzediği için fark edilmesi bir okul öğrencileri için zor olmaktadır. Bu yüzden, madamki Afganistan Özbek Dili Arap alfabesiyle yazılır,o zaman bu dilin üzerinde dilcilerden oluşan ekip halinde fazla çalışılması ve bu dilin lehçe ve ağızların incelenilmesi ve ünlülülerine ayrı, ünsüzlerine ayrı şekil verilmesi gerekmektedir. İşte bu şekilde Özbek Dilinin ünlülerini ayrı ses verip okumamız kolaylaştırır. Okul öğrencilerine öğretilmesi kolaylaşır.

Özbek Türkçesi ve Türkiye Türkçesindeki Ünlüler

Günümüz Özbek Türkçesinde altı ünlü / å, a, e, i, o, u / (/اَ/، /آ/، /ې/، /ی/، /ۉ/، /و/) Türkiye Türkçesinde ise sekiz ünlü / a, e, i, ı, u, ü, o, ö / vardır. Bu ünlülerin ortaya çıkış noktaları karşıllıklı biçimde aşağıda verilmiştir.

Å: آ: O’ya yakın yuvarlak bir ünlüdür, Türkiye Türkçesindeki ­a’yı karşılar. Türkçedeki kelimelerin ilk hecesinde alıntı kelimelerin ise uzun hecelerinde görülür. Özbekçeye has bir ünlüdür .آلماق(Ålmåq) “almak”, ساووق (såvuq) “sovuk”, هوا (Hävå) “hava” vs .Bu ses birimi kalın, geniş, yuvarlak ve uzun bir ünlüdür. Özbekçede kelime sonunda çok kullanılmayan bir sestir .Å (آ) ünlüsü kelime başında åş (آش)yemek’, kelime ortasında tåġ (تاغ)dağ’ ve kelime sonunda båbå (بابا)dede’ örneklerinde olduğu gibi uzun telaffuz edilir. Bu sesi karşılamak için Türkiye Türkçesinde sadece A ünlüsü vardır: Abla ,Anne vb.

A, a:اَ: a ile e arası bir sesi karşılar. Kalın ünsüzlerin (q, g, x ق، گ، خ») yanında a telaffuz edilir: örnek: اجرلمس (acralmas) “ayrılmaz”,ایلنمس (aylanma) “daire”, اَکه (aka) “ağabey”, دفتر (daftar) “defter” vs. Türkiye Türkçesinde bu sesi karşılayan bir ses yoktur.

Ancak burada şunu da söylemek gerekir ki, a sesini kelime ortasında ا harfiyle değil هـ = ه harfiyle göstermek gerekir .Örneğin:işlamåḳ (ایشله ماق) ‘çalışmakfiillini ایشـلاماق yerine ایشـله ماق şeklinde yazmak gerekir. Yani okumak ve yazmak için ikinci şekli (ایشـله ماق) daha doğrudur.

E: اﯤ: Kelime başında kullanılan,e ile i arası bir sestir. Batı dillerinden alıntı kelimelerde diğer hecelerde de olabilir :اﭔمَس (emas) “değil”,اﭔنگ (eng) “en”,اﭔرکین (erkin)“azat, hür”,اﭔرتـﻪلب (ertalab) vs. Türkiye Türkçesinde bu sesi karşılayan ince ve geniş olan e sesi vardır. Örenek: elma, erken, erkek gibi.

İ :ای : Özbek Türkçesinde İ sesini çıkartırken, ağız dar, çene yarı kapalıdır. Dil ucu geriye doğru çekilir ve alt diş etlerine değer. Sesin boğumlanma noktası ağzın arka kısmındadır. Özbekçede i sesinin yanı sıra ı ses de vardır fakat, ı sesi sadece telaffuzda görülür .İ sesi yalnızca  kalın ünsüzlerin ق، گ، غ yanında ı, diğer yerlerde i telaffuz edilir: ایچکی (içki) “dahili”,ایلان (ilan) “yılan” ,اۉغیل (oġıl) “oğul”,قیز (qız) “kız”, ایزغیرین (izġırin) “tipi, boran”, غیمیرسَماق (oyalanmak) vs. Bu durumdaıkalın, dar ve düz bir ünlüdür .Türkiye Türkçesinde bu ünlüyü karşılayan iki (ı, i) ayrı ünlü bulunmaktadır .İnce dar ve düz olan i sesi çıkartılırken ağız ve çene daralarak dilin ön kısmı öne doğru kabarır ve alt sıra dişlere değer. Bu esasla i ünlüsü ortaya çıkar. Özbek Türkçesindeki (i) gibi her hangi bir sesin etkisine kalarak (ı) ünlüsüne değişmez. Örnek: İnce, İş, İşçi, ilgi vb.

Türkiye Türkçesindeki kalın dar ve düz olan ı ünlüsü telaffuz edilirken ağız dar çene yarı kapalı, dil ucu geriye doğru çekilir ve alt diş etlerine değer. Örnek: ırmak, ılık, ışık vb.  

O (ﯢا)- Bu ses birimi Türkiye Türkçesindeki O ve Ö seslerinin karşılığıdır. Ünsüzlerin durumuna göre tespit edilebilir. Yarı geniş ve yuvarlak bir ünlüdür: Bu ünlü "غ", "ق" ve "خ" ünsüzlerinden sonra gelirse kalın (ġora (غـﯢره) erik, Ġoza (غـﯢزه) pamuk, ḳolۉل) el) gibi ; "ک", "گ" ve "چ" ünsüzlerinden sonra gelirse ince (Köprik (کـۉپریک) köprü, gör (گـۉر) türbe ,çöḳḳi (چـۉققی) üst) şeklinde yukarda verilen örneklerdeki gibi telaffuz edilir. Bu ünlü kelime başında her hangi bir ünsüzün etkisine kalmayarak ince telaffuz edilirve ortasında da gelebilir. örnek: Özbek (اۉزبیک) ‘Özbek’, ördak (اۉردک) ördek, ortåḳ (اۉرتاق) arkadaş ,toḳ (تۉق) ‘tokgibi.[1]

U :او: Bu ses birimi; kalın, dar ve yuvarlak bir ünlüdür. Arap yazısında bu ünlü kelime başında tek başına kullanılmaz ünlüden önce bir اَ harfi gelir. Örneğin: uzmåḳ (اوزماق)koparmak’, urmåḳ (اورماق)vurmak’, uzåḳ (اوزاق)uzak’ gibi. Kelime ortasında kullanıldığında sadece vav و ile ifade edilir. Örneğin, kumuş (کوموش) ‘gümüş’, uruş (اوروش) ‘savaş’, kuzätuvçi (کوزﻩتووچی) ‘gözlemci’, ḳuş (قوش) ‘kuş’ gibi.

Özbek Türkçesinde sadece u şekliyle bulunan bu ünlünün karşılığı Türkiye Türkçesindeki u ve ü sesinin bulunmaktadır. Bu ünlülerin her biri ayrı ayrı ses değerini taşımaktadır. Bu iki ünlüden u kalın dar ve yuvarlak, ü ise ince dar yuvarlaktır. Örnek: Uyum, uyku, ütü, üzüm vb.

Ünlülerin Sıınıflandırılması

Günümüz Özbek Türkçesinde altı ünlü / å, a, e, i, o, u / (/اَ/، /آ/، /ې/، /ی/، /ۉ/، /و/) Türkiye Türkçesinde ise sekiz ünlü / a, e, i, ı, u, ü, o, ö, / vardır. Ünlüler oluşum noktalarına, yani dilin ön ve arka tarafa doğru hareketine göre; açıklık kapalılıklarına, dilin yukarıya damağa doğru yükseliş derecesine ve dudakların durumuna göre şu şekilde sınıflandırılır:

Ünlüler; tonlarını ses tellerinden alan ve ses kanalında (ses telleri ve dudaklar arasında) hiçbir takıntıya uğramadan oluşan seslerdir. Ses kanalında bir engele çarpmadan dil, alt çene ve dudakların hareketleriyle oluşan ünlülerdir.

Özbek Türkçesinde altı ünlü var: å, a, i, e, o, u (آ، اَ، ی، ﯤ، اﯢ، او). Bu ünlüler aşağıdaki gibi sınıflandırılır:

1. Dilin vertikal hareketine göre2, Dilin horizontal hareketine göre3, Dudakların aldığı duruma göre.

1. Dilin Dikey Hareketine Göre Ünlüler

Ünlülerin oluşum noktalarına göre kalın ve ince olmak üzere ikiye ayrabiliriz.

  • Dil önü veya ince sıra ünlüler: i, e, a (ای، اﯤ، اَ)
  • Dil arkası veya kalın sıra ünlüler: u, o, å (او، اﯢ، آ)

Dil önü veya ince ünlülerinin telaffuzunda dilin ön kısmı aktif hareket eder. Dil arkası veya kalın sıra ünlülerinin telaffuzunda dilin arka kısmı aktif hareket eder ve çoğunlukla yumuşak damak tarafına yönelir.[2]

2. Dilin Yatay Hareketine Göre Ünlüler

Dilin yatay hareketi; dil önünün, ortasının veya arkasının kabarması şeklinde gerçekleşir. Yani dilin ön, orta veya arka kısımları kabararak ünlünün alacağı niteliğe göre ağız boşluğunun önünü, ortasını veya arkasını daraltır[3] Hüseyin Yıldırım ifadesine göre bazı ünlülerin oluşumunda ağız yolu daha geniştir. Yüksekliğin az veya çok olamsı çenenin birbirine yakın veya uzak olmasıyla ilgilidir. Ağız boşluğundaki aralık fazla iken oluşan ünlülere geniş ünlü, aralık az iken oluşan ünlülere de dar ünlü denir.[4]  Söz konusu dil hareketine göre ünlüler üçe ayrılır:

  1. Dar ünlüler: u, i (او، ای)
  2. Yarı geniş ünlüler: e, o (اﯢ، ا)
  3. Geniş ünlüler: a, å (اَ، آ)

Dar ünlülerin telaffuzunda dil ve sert damak birbirine yaklaşır ve hava yolu daralır. Geniş ünlülerin telaffuzunda ise dil ve sert damak birbirinden uzaklaşır hava yolu genişler. Ağız, geniş ünlülerin telaffuzu esnasında açık ve dar ünlülerde ise kapalıdır.

3. Dudakların Aldığı Şekil Bakımından Ünlüler

Dudakların durumuna göre ünlüler, düz ünlü ve yuvarlak ünlü diye ikiye ayrılır. Dudaklar bazı ünlülerin oluşumunda yuvarlak bazılarının da ise düzdür. Oluşumları sırasında dudakların düz durumda kaldığı ünlülere düz ünlü, yuvarlak bir hâl aldığı ünlülere yuvarlak ünlü denir. [5]

  1. düz ünlüler (Lablanmagan): / ای/، / اﯤ/، / اَ/ (i, e, a)
  2. yuvarlak ünlüler (Lablangan):  / اﯢ/، / او/، / آ/ (u, o, å)

ÜNLÜLERİN SINIFLANDIRILMASI

Dilin dikey hareketine göre

Dilin yatay hareketi ve dudakların iştirakına göre

Ön sıra düz ünlüler

Aka sıra yuvarlak ünlüler

Yukarı (dar) ünlüler

i (ای)

u (او)

Orta (orta geniş) ünlüler

e (اﯤ)

o (اﯣ)

Alt (geniş) ünlüler

ä (اَ)

å (آ)

 

 

Yukarıda Özbek Türkçesinin ünlülerin sınıflandırılmasını üç başlık altında incelenmiştir. Ancak, Türkiye Türkçesindeki sekiz (a, e, ı, i, o, ö, u, ü) ünlüyü bu sınıflandırmayı dört başlık altında sınıflandırırız.

  1. Kalın Ünlü, İnce Ünlü

Teşekkül noktalarına göre ünlüler art ve ön ünlüler veya kalın ince ünlüler olmak üzere ikiye ayrılır. Art ünlüler dil ve damağın arka tarafında, ön ünlüler dil ve damağın ön tarafında teşekkül eden ünlülerdir. Tabii damağın arka yarısında veya ön yarısında teşekkül eden ünlülerin de teşekkül noktaları kendi yarım bölgelerinde birbirinden ayrı yerlerde bulunurlar.[6]

  1. Art veya kalın ünlüler: a, ı,o ,u
  2. Ön veya ince ünlüler: e, I ,ö ,ü
  1. Geniş Ünlü, Dar ünlü

Türkçedeki sekiz ünlünün dördü geniş dördü dardır. Geniş ünlüler a, e, o, ö; dar ünlüler ise ı, i, u, üdür. Açıklık ve kapalılık derecelerine göre ünlüler ikiye ayrılır. Bir kısmının teşekkülünde ağızdaki yolun yüksekliği daha çok, bir kısmının teşekkülünde ise daha az olur. Yüksekliğin bu şekilde az veya çok olması çenelerinin birbirine az veya çok yaklaşması sonucunda kabaran kısmıyla damak arasındaki açıklık dar veya geniş olur.[7]

  1. Geniş ünlüler: a, e, o, ö
  2. Dar ünlüler: ı, i, u, ü
  3. Düz ünlü Yuvarlak Ünlü

Oluşum sırasında dudakların aldığı duruma göre ünlüler ikiye ayrılır. Dudakların açıklığı bir kısmının oluşumunda düz, bir kısmının teşekkülünde ise yuvarlak bir durum alır. Oluşumlarında dudaklar düz olan ünlülere düz yuvarlak olan nünlülere yuvarlak ünlü denir. Türkçenin sekiz ünlüsünün dördü düz ve dördü ise yuvarlaktır.[8]

  1. Düz ünlüler: a, e, ı, i
  2. Yuvarlak: o, ö, u, ü

 

Türkiye Türkçesi Ünlülerinin Bir Çizelgeyle Gösterilişi

 

Düz

Yuvarlak

Geniş

Dar

Geniş

Dar

Kalın

A

I

O

U

İnce

E

İ

Ö

Ü

 

 

 

 

  1. Uzun Ünlü, Kısa Ünlü

Uzunluk kısalıklarına göre ünlüler sınıflara ayrılmaz her ünlünün uzun ve kısa şekli olur. Vokallar teşekküllerinbdeki rahatlık ve açıklık dolaysıyla kısa ve uzun çıkarılabilir. Dillerde kısalıkla beraber uzunluk da kelimelere aks edebilir. Vokalların kısalık ve uzunluğu boğumlanma süresinin kısa ve uzun olmasıdır. Bir vokalın teşekkülünün başladığı zamanla bittiği zaman arasındaki müddet onun kısalık ve uzunluğunu gösterir.

Ayni vokal bir darbayla çıkarılırsa kısa, süreklice çıkarılırsa onun uzunluğunu gösterir. Bu açıdan vokalların uzunluk ve kısalık açısından sınıflandıramayız. Alıntı kelimelerde özellikle Arapça ve Farsça kelimelerde ise çok miktada uzun vokallar vardır.

Sonuç olarak şunu söyleyebiliriz, Türkçede uzun vokal yoktur. Bazı ses düşmeleri ve birleşmelerinde ortaya çıkan uzun vokaller de geçicidirler. Bazı ünlemlerde ve ses taklidi sözlerde uzun vokal kullanılabilir.

Yukarıda bahsettiğimiz Özbekçe ve Türkçe ünlülerin sınıflandırılmasında kalın ünlü olarak Özbekçede å, o, u; Türkiye Türkçesinde kalın ünlü olarak a, ı, o, u kulanılmaktadır. Özbek Türkçesi ve Türkiye Türkçesindeki kalın ünlülerdeki tek fark Türkiye Türkçedeki ı ünlüsüdür. Bu ünlü Özbek Türkçesinde sadece konuşma dilinde mevcut olup yazıda gösterilmeyecektir. Özbek Türkçesindeki a, e, i ince ünlülerin Türkiye Türkçesinde e = e, i = i karşılığı bulunmaktadır. Fakat, Özbek Türkçesindeki anin karşılığı Türkiye Türkçesinde bulunmamaktadır. Türkiye Türkçesindeki yuvarlak ince olan önin karşılığı Özbek Türkçesinde konuşmada vardır. İnce yuvarlak ve Dudak ünlüsü olan ünin karşılığı Özbekçede ne konuşma dili ve ne de yazı dilinde bulunmamaktadır.

Özbek Türkçesinde dar ünlü olarak i, u kullanılırken Türkiye Türkçesinde bu ünlülerin karşılığı i, u’dur. Türkiye Türkçesinde bulunan ı, ünin karşılığı olarak Özbek Türkçesinde i ve u kullanılır. Ancak ı sesi Özbek Türkçesinde konuşma dilinde mevcuttur. Özbek Türkçesindeki yarı genişlikteki e, o karşılığı Türkiye Türkçesindeki ince ve dar olan e; kalın ve geniş olan o, ünlüleri karşılamaktadır. Fakat, yar genişlik başlığı altında Türkiye Türkçesinde bulunmamaktadır. Özbek Türkçesindeki ince ve geniş a ve kalın yuvarlak å ünlülerinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı bulunmamaktadır. Ancak å sesi Özbek Türkçesine hâs bir sestir.

Özbek Türkçesindeki düz ünlü olan a’nin karşılığı Türkiye Türkçesinde bulunmamaktadır. Fakat düz olan e, i ünlülerinin karşılığı Türkiye Türkçesinde e ve idir. Özbek Türkçesindeki yuvarlak ünlülerin (å, o, u) karşılığı Türkiye Türkçesinde (o, ö, u, ü) ünlülerdir. Fakat, kalın, geniş ve yuvarlak å olan ünlünün Türkiye Türkçesinde bulunmamaktadır yukarıda söylediğimiz gibi bu ses Özbek Türkçesine hâstır.

Aşağıda her iki dilin ünlüleri karşılıklı biçimde çizelge içinde gösterilmiştir

 

Özbekçe

Türkçe

İnce Düz

Kalın Yuvarlak

Düz

Yuvarlak

Geniş

Dar

Dar

Geniş

Geniş

Dar

Dar

Geniş

Kalın

 

 

 

 

A

ı

o

U

İnce

 

 

 

 

E

i

ö

Ü

Yukarı dar

 

İ

U

 

 

 

 

 

Orta Geniş

e

 

 

o

 

 

 

 

Alt geniş

a

 

 

å

 

 

 

 

 

 

Sonuç:

Afganistan’da Özbek Dili üzerinde göze çarpacak yapılmamıştır. Yazılmış olan eserlerin bir çoğu Özbekistan kaynaklarında dayanmaktadır. Sadece alfabe değiştirilmiştir. Fakat, bu eserler önemli bir derecede yeterli değildirler. Zira her iki ülkenin dili Özbekçe olsa bile bu iki ülkenin Özbekleri konuşma ve hatta ses bilgisi açısından  birbirlerinden farklıdırlar. Afganistan Özbeklerinde ise ålaşma biçimi olurken Özbekistan Özbeklerinde a biçiminde tellafuz edilmektedir. Ayrıca Afganistan’da Özbekçe üzerinde dil açısından da göze çarpacak herhangi bir çalışma yapılmamıştır. Elimizdeki makale Afganistan Özbek Türkçesi ve Türkiye Türkçesi ünlüleri üzerine çalışarak karşılaştırılmıştır. Bu çalışmada her iki dilin farklılıkları ve benzerlikleri ortaya çıkarılmıştır. Bu benzerlikler daha çok ünlüler bölümünde görülmüştür. Açıklık-kapalılık, genişlik-darlık ve düzlük-yuvarlaklık her ikin dilde de çok açık biçimde görülmektedir. Bunların yanı sıra Türkiye Türkçesindeki (ı) sesin karşılayan her gangi bir ses Özbek Türkçesi yazısında bulunmamaktadır. Fakat bu ses konuşma dilinde fark edilmektedir. Ayrıca Afganistan Özbek Türkçesinin kesin kabul edilmiş bir imlası yoktur. Bazı dil bilimciler halen eski Özbekçe (Çağatay) yazı dilin ünlülerini eski biçimde kabul edip kullanır bazıları ise modren Özbek Türkçesinde  kabul edilmiş iki ünlüyü (ا، اﯢ) yazıda göstermektedir. İşte dil bilimcileri arasında bu anlaşmazlıklar bu dilin üzerine fazla çalışılmamasına sebep olarak Özbek Dilinin imlasını zorlaştırmıştır.

Öneriler:

Aşağıda verilen ünlüler Afganistan Özbek Dilinde yazılış bakımından ünsüzlerle aynı şekilde yazılıır. Ancak, iki ünlü yan yana gelemeyecek denilen kuralldan yola çıkarak bunları birbirinden ayırmak mümkün. Fakat bu kuralı okul öğrencilerine öğretmek haylı zor olur. Bu yüzden bir dili kolay öğrenmek için o dilin ünlü ve ünsüzün birbirinden farklı biçinde yazılması gerekmektedir.

y (ی) ünsüzü ile i (ای) ünlüsünün karıştırmamamız için y ünsüzünü bu (ئ) şekilde göstersek daha kolay farklanır ve okunur. Örneğin, kelime başında: yel ېل) ‘yel’, yelkä ېلکه) ‘omuz’, yeng ېنگ) ‘yen’, yengil ېنگیل) ‘hafif’, yer ېر) ‘dünya, yeryüzü’, kelime ortasında: sayla (سَئله) ‘seç’, sayra (سَئره) ‘öt’, tayril (تَئریل) ‘kay’, tüya (توئه) ‘deve’, toyåna (تـﯢیانه) ‘düğün hediyesi’, tayanç (تَئـﻪنچ) ‘dayanak’, kelime sonunda: tåy (تائ) ‘tay’, toy (تـﯢئ) ‘düğün’, üy (اوئ) ‘ev’, çåy (چائ) ‘çay’, ögay (اﯢگـﻪئ) ‘üvey’, ḳay (قـﻪئ) ‘hangi’gibi. Bu şekilde göstersek y ünsüzü i ünlüsüyle karıştırılmaz. Okunuşu kolay olur özellikle okul öğrencileri için çok iyi olur.

Afganistan Özbek Türkçesi ünlülerini bu şekilde göstersek, bir çok problemi haletmiş olacağız veya eş yazımlı (İng. homographic) kelimelerden biraz olsa da kurtuluruz:

Söz sonunda

Söz ortasında

Söz başında

ـﺎ (ادا)

ــﺎ (بار)

آ (آدم)

Å

ـﻪ (قره)

ـﻪ (ه، ) قره ت

اَ (اکه)

A

ی (تاقّی)

ــﻳـ (تیش)، (قـلتیق)

اﻳـ (ایش)

İ-I

ېې) -

ـــ (ﮐـل)

اـ (ارک)

Ė-E

و (بۋ)

ۋ (تاوۋق)

اۋۋز)

U-Ü

-

اۉز)

اۉۉز)

O-Ö

 

 

I-İ (ای) ünlüsü: Bu ünlü kalın ünsüzlerin (ق، غ، خ) yanında ı kısa şeklinde telaffuz edilir ve diğer yerlerde i telaffuz edilir. Örneğin, iflas (ایفلاس) ‘pis, kirli’, ipäk (ایپَک) ‘ipek’, irmåḳ (ایرماق) ‘ırmak, dere’, ip (ایپ) ‘ip, iplik’, ini (اینی) ‘küçük kardeş’, inåḳ (ایناق) ‘iyi geçinen’, ıḥlås (اخلاص) ‘bağlılık’,ıḥtilåf (اختلاف) ‘ihtilaf’, ıḥtirå (اختراع) ‘bulu, keşif’, ıḳbål (اقبال) ‘ikbal’, ıḳrår (اقرار) ‘itiraf, ikrar’, ıḳtidår (اقتدار) ‘kabiliyet’, ḳız (قیز) ‘kız’, ḳıdırmåḳ () ‘aramakyıġın (ئیغین) ‘toplantı’, yıḳıtmåḳ (ئیقیتماق) ‘yıkmak, devirmek’, oġıl (اﯢغیل) ‘oğul’, yıġı (ئیغی) ‘ağlama, ağlayış’ gibi. Arapça ve Farsça gibi kelimeler ise o dillerde nasıl yazıldı ise Afganistan Özbekçesinde de aynan öyle yazılır.

Ö, O (ﯢا)- Bu ses birimi "غ", "ق" ve "خ" ünsüzlerinden sonra gelirse kalın ve başka ünsüzlerinden sonra gelirse ince telaffuz edilir özellikle "ک", "گ" ve "چ" ünsüzlerinden sonra gelirse ince telaffuz edilir. Örneğin: Ġozä (غـﯢزه) ‘pamuk’, ġorä (غـﯢره)’ekşi’, ḳolۉل) ‘el’, ḳollämåḳ (قـﯢللـﻪماق) ‘desteklemek’, ḳolḳåp (قـﯢلقاب) ‘eldiven’, ḳopål (قـﯢپال) ‘kaba, kabaca, dürüştḥocäyin (خـﯢجـﻪئین) ‘sahip, patron’, ḥoråz (خـﯢراز) ‘horoz’, ḥoş (خـﯢش) ‘peki, evetḥorsinmåḳ (خـﯢرسینماق) ‘iç çekmekgibi. Köz (کـﯢز) ‘göz’, körmåḳ (کـﯢرماق) ‘görmek’, Köprik (کۉپریک) ‘köprü’, gör (گۉر) ‘törbe’, göşt (گـﯢشت) ‘et’, gödäk (گـﯢدﻩک) ‘çocuk, bebek’, görkåv (گـﯢرکاو) ‘mezarcıçöḳḳi (چۉققی) ‘üstgibi yumuşak. Bu ünlünün kelime başında ve ortasında geldiğine örnek: Özbek (اوزبیک) ‘Özbek’, örtåḳ (اۉرتاق) ‘arkadaştöşak (تۉشَک) ‘döşek; yatakgibi. Yani, bu ünlü yanında gelen ünsüzün durumuna göre tespit edilir.

Ü, U (اۋ)- Bu ses birimi de yanında kullanıldığı ünsüzün durumuna göre tespit edilebilir. Bu ünlüyü Arapça yazısıyla (اۋ) bu şekilde göstersek bu ünlü ile ünsüz (و) harfini fark etmek daha kolay olur. Bu şekilde göstersek ünlüleri kolaylıkla öğrenirler. Arap yazısında tüm ünlüler kelime başında tek başına kullanılmazlar ünlülerden önce bir (اَ) harfi gelir. Örneğin: uzmåḳ (اۋزماق)koparmak’, urmåḳ (اۋرماق)vurmak’, uzåḳ (اۋزاق)uzak’, uzum (اۋزۋم) ‘üzüm’ gibi.

Özbekçedeki ünlüleri yazıda şu şekilde (آ),(اَ) (ای) (اې),(اۋ),(اﯣ)  göstermemiz gerekir. Arapça ve Farsça kelimelerin yazımında kullanılan kesre (ـِ) ve zamme (ـُ) gibi hareke işaretlerini Türkçe kelimelerde kullanmaya ihtiyacımız yoktur. Ancak Arap ve Fars dillerinden alınan kelimeler bu kurala uyumaz. Yani bu gibi sözleri kaynak dilde olduğu gibi yazmak gerekir.[9]

 

 

 

 

 

 

 

Kaynakça Kısmı:

  1. Aksan, Doğan.(2015). Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim, TDK Yayınları, Ankara.
  2. Coşkun, Mustafa Volkan.(2014). Özbek Türkçesi Grameri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
  3. Öztürk, Rıdvan.(2011). Özbek Tüürkçesi El Kitabı, Çizgi Kitab Evi Yayınları, 2. Baskı, Konya, Ekim.
  4. Begaliyev, Nuriddin.(2006). Özbek Tili Ma’ruzalar Matni. Samarqand.
  5. Karaağaç, Günay.(2013). Türkçenin Dil Bilgisi, Akçağ Yayınları, 2. Baskı, Ankara.
  6. Yıldırım, Hüseyin.(2012). Özek Türkçesi (Dil BilgisiAlıştırmalar – Konuşma – Metinler), Gazi Kitab Evi, 2. Baskı, Ankara, Ekim.
  7. Ergin, Muharrem.(2007). Türk Dil Bilgisi, Bayrak Yayın Evi, İstanbul.
  8. Darawgar, Sayed Barmak.(2016). Afganistan Özbek Türkçesi Grameri, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erzurum.
  9. Hengirmen, Mehmet.(1998). Türkçe Dilbilgisi, Engin Yayın Evi, Ankara.
  10. Yalçın, Süleyman Kaan.(2013). Çağadaş Türk Lehçelerinde Ünlüler, TDK Yayınları, Ankara.

 

 

 

 

 

 

Özbekçe ve Türkçedeki Atasözleri Üzerinde Bir Karşılaştırma Çalışması     ·

پوهنیار آغامحمد مرادی عضو کادر علمی دیپارتمنت زبان و ادبیات اوزبیکی پوهنحی تعلیم و تربیه

Özet:

Atasözleri halk tarafından söylenen, yazarı ve söyleyenleri belli olmayan kalıplaşmış ifadelerdir. Atasözleri dünyanın bütün dillerinde mevcuttur. İnsanlar kendi düşünce ve fikirlerini başkalarına kısa cümleler vasıtasıyla etkili ve detaylı bir şekilde söylemek için atasözleri kullanmışlardır. İnsanların amaçları uzun ve anlamsız cümleler yerine kısa ve aynı zamanda mecazı anlam taşıyan sözler ve cümleleri vardır.

Bu çalışmanın konusu Türkçe ve Özbekçedeki atasözleri üzerindir. Bu iki dilde olan atasözleri birbiriyle karşılaşma ve açıklanmaktadır. Bu karşılaştırma ve açıklamadan hedef bu iki kültür, bu iki millet, bu iki dil ve bu iki edebiyatın birbirine ne kadar yakın ve aynı soydan olduğunu ispat edilmektedir. Bu iki milletin aynı soydan ve aynı coğrafyadan geldiğini bazı insanların bilmemeleri mümkündür.

Anahtar Kelimeler: Türkçe, Özbekçe, Atasözü.

Giriş:

Kültür kavramının pek çok anlamı vardır. Kültür, insanoğlunun maddi ve manevi olarak ürettiği, yarattığı her şeydir. Gelenekleri, görenekleri, dili, edebiyatı, giyimi, mimarisi, yemekleri vs. aynı zamanda bir toplumun kültür ve geleneği başka bir toplumla benzer ve farklı tarafları da vardır. İster gelişmiş ister az gelişmiş veya hiç gelişmemiş bir toplum olsun, her toplumun kendine göre bir kültürü vardır. Kültür bir milletin, toplumun geçmişinden gününe kadar maddi ve manevi olarak kendine özgü oluşturduğu her türlü değerdir. Manevi kültür olarak bir toplumun ahlaki davranışlarını ve düşüncelerini örnek olarak verilebilir. Maddi kültür olarak da bir toplumun yarattığı her türlü sanatsal ürünü örnek gösterilebilir.(www.turkedebiyati.org Erişim tarihi 06.12.2017)

Türk kültüründen bahsedildiğinde bütün Türk soylarının kültürü ve geleneği söz konusu olacaktır. Çünkü Türk bir ağaçsa başka Türk milletleri ise o ağacın yaprağı sayılmaktadır. (4: 112-127) Türk milletinden söz edildiğinde akla ilk gelen isimler şunlardır: Özbek, Türkmen, Kazak, Kirgiz, Azer vs. Türk milleti aynı soydan gelmesine rağmen kültürleri birbirinden fark etmektedir. Aynı millet farklı kültüre sahip olmuşlardır. Bunun bazı sebepleri vardır, tarih içinde toplumlar birbirinin kültüründen etkilenmektedir. Bu etkilenme coğrafi yakınlık, göç, savaş, ticaret, turizm gibi kanallar yoluyla gerçekleşir ve genellikle güçlü olan milletlerin kültürü diğer ulusları etkiler. Günümüzde dünyanın birçok ülkesinde Amerika ve Avrupa kültürü yaygınlaşmıştır. Bunun nedeni bu toplumların ekonomik ve siyasi olarak güçlü olmasıdır. Şu hâlde uluslar birbirlerinin kültürünü etkileyebilir. Özellikle coğrafi yakınlık kültür etkileşimine zemin hazırlar. Türkiye’deki Türklerin kültürü ile İran ve Arap kültürü birbirine yakındır, aynı zamanda Afganistan’da yaşayan Özbekler ve Türkmenlerin kültürü de Fars ve Peştün halkı ile yakındır. Bu sebepten birbirlerinin kültürünü etkilemiş durumdadır. Bu iki büyük milletin ortak ve benzer kültürlerine söz gelince Türklerin yemekleri, giyim tarzları, düğünleri, bayramları, inançları, akrabalık ilişkileri, aile ilişkileri, gelenek ve görenekleri Türklerin ortak gelenekleri sayılmaktadır. Bu gelenek ve kültürün benzer ve farklı tarafları vardır. Yukarda söylendiği gibi başka halkların kültürlerinden etkilenmiş durumda olduğundan dolayı farklar ortaya çıkmıştır. Bu cümleden atasözü örnek olarak alırsak bazı atasözleri hiç fark etmeden günümüze kadar gelmiştir.

Atasözler atalardan kalan en değerli armağanlar ve hazinelerden biridir, binyıllardır halk arasında dilden dile günümüze kadar gelmiştir. Dünyada sözlü halk edebiyatından ilham almamış hiçbir edebî eser yoktur. Bu yüzden dili iyiden iyiye dinç, küvetli fasih hale getirmek için atasözleri faydalı araç olarak hizmet eden bir nesnedir. Bu atasözleri öğüt verici bir araç olarak kullanılmaktadır. Atasözlerin bazıları kalkan gibi sert, bazıları ise daha güçlüdür.

Atasözleri, atalarımızın söylediği sözlerdir. Atalarımız bu sözleri, yüzyıllardan beri gördükleri, yaşadıkları ve duydukları olaylara dayalı olarak söylemişlerdir. (8:7) Atasözleri bir toplumun duygu, düşünce, inanç ve kültür yapısını yansıtır. Atasözleri bir toplumun hiçbir konu kalmadan her konuyla ilgili söylenen önemli ve öğüt verici, doğru yolu gösterici sözlerdir. Söz konusu olan Türkçe ve Özbekçe atasözlerin karşılaşmasıdır lazım atasözü Özbekçede nasıl kullanılır bu hakta söz edilmekte fayda vardır.

Atasözü Özbekçede de aynı isimle söylenilir. Özbekçe ve Türkçe dilleri aynı kökten geldiği için çok az fark eder. Bu farklılık nedenlerini de yukarıda zikir edildi. Özbekçede olan atasözlerinde Farsça ve Peştüce dillerinden kelimeler girmiştir. Türkçe atasözlerinde ise Arapça, Farsça ve diğer Avrupa dillerinden sözcükler girmiştir. Aynı zamanda bu dillerden atasözleri de tercüme yapılarak birbirine geçmiştir.

Atasözleri:

Türkçe: Üzümü ye de bağını sorma

Özbekçe: اوزومنی ییگین باغینی سوره مه

Türkçe: Kızım sana söylüyorum, gelinim sen dinle

Özbekçe: قیزیم سینگه ایته من، کیلینیم سین ایشیت

Birinci söylenen atasözüne bakıldığında hiçbir farklılık görülmemektedir. Ama ikincisine bakıldığında sadece söz değişmesi vardır. O da “işit” ile “dinlearasındaki söz değişimidir. Buna benzeyen çok atasözleri vardır. Bu çalışmada Özbekçe ve Türkçede olan atasözleri karşılaştırılacaktır. Bu karşılaştırmada atasözlerin Türkçesi, Özbekçesi ve atasözlerin anlam karşılığı yapılacaktır.

Bu çalışmada Türkçedeki ve Özbekçe atasözleri üzerinedir. Bu iki kültürdeki benzer ve farklı atasözleri ayrı başlıklar altında yer almıştır. Daha sonra atasözlerin Türkçesi, Özbekçesi yazılmış ve anlam karşılığı yapılmıştır.

Çalışmada verilen atasözleri Türkçe alfabetik düzene göre verilmiştir. Ayrıca atasözü Türkçesi daha sonra Özbekçesi ve son olarak da açıklama yapılmıştır.

 

Öbekçe ve Türkçede Benzer ve Farkli Kullanimlari Olan Atasözleri

İki Dile Ait Benzer Atasözleri

Türkçe-Özbekçe Atasözleri ve Anlam Karşılıkları

1 Acele işe şeytan karışır[10]

   عجله شیطان ایشی دیر

Düşünüp taşınmadan ivedi olarak yapılan işten iyi sonuç alınamaz. Bu atasözü çok derin bir anlama sahiptir. Biliyoruz Müslümanların en büyük düşmanı şeytandır. Şeytan isminin bu atasözde geçmesi çok etkileyicidir, çünkü acele şeytan işidir veya acele işe şeytan karışır gibi sözler söylendiği zaman insanlar yapacak olduğu işlere dikkat edecekler ve düşünüp ve başkalarından yardım alarak yaparlar ve o işin sonucu insanların ayrıca Müslümanların hayrına tamam olacaktır.

2 Açık boğaz aç kalmaz

   کوته نی آدم آچ قالمس                      

İhtiyacının ne olduğunu bilen ve bunu söylemekten çekinmeyen, çalışıp, didinen kişi geçimini sağlayacak bir yol bulur; muhtaç duruma düşmez, aç kalmaz anlamları veren bir atasözüdür. Bu atasözünü başka bir şekilde de söylenebilir. Rızk Allah tarafından kullarına vaat edilmiştir. İnsan nerede olursa olsun kendi rızkını bulacaktır. Şöyle insanlar var ki hayatında çok çaba harcıyor ve gece gündüz durmadan çalışıyor sanki aç kalacakmış gibi, aslında bu dünyada o kadar çok rızk için çaba etmek gerekmezdir. Allah’ın verdiği nimetlere şükür edip elindeki nimetlerin kadrini bilmektir.

3 Ağaç yaprağıyla güzeldir

یغاچ یپراغی بیلن گوزل، آدم اخلاقی بیلن

Bu atasözü Türkçede şöyle anlam vermektedir: insan önemli işleri akrabası, yakınları, yandaşlarından güç alarak daha kolay yapar. Aynı bu anlam Özbekçedeki atasözlerinde de geçerlidir fakat Özbekçedeki atasözlerine dikkatlice bakıldığında atasözün ikinci kısmı ise insanların ahlakını yansıtmaktadır. Ağaç yapraklarıyla ne kadar güzel görünürse, insanlar da ahlaklarıyla ve davranışlarıyla güzeldir. Bir insan güzel ahlaka sahip değilse o insan aynı yapraksız ağaç gibidir. Gölgesi yok hiç kimse o ağacın yanına gelmek istemiyor yaprağı ve gölgesi olan ağaçların yanına ve gölgesine giderler.

4 Ağlamayan çocuğa meme vermezler

   ییغله مگن باله گه سوت بیریلمس   

Bu atasözün genel manası şöyledir: hakkını aramasını bilmeyen kimsenin işi görülmez. Aslında şöyle bir teori vardır “hak verilmez hak alınır” bu teoriye göre insanlar haklarını ele geçirmek için kendilerinden hareket ve çaba göstermelidirler. Çünkü çaba göstermeden hiçbir şey ele geçirilmez. Dünyada şöyle insanlar da vardır hiç iş yapmadan her şeye ulaşmak istiyorlar. Aslında böyle insanlar yanılıyorlar hiçbir zaman hayatlarında kazanç sahibi olamazlar.

5 Akıl pazarda satılmaz

   عقل بازارده ساتیلمس

   İnsana aklı Allah tarafından verilen en büyük nimettir. Dolayısıyla aklı kullanmanın zenginlik ya da fakirlikle ilgisi yoktur. Veya delice iş yapan zenginler bulunduğu gibi akıllıca iş yapan fakirler de vardır.

6 Akıllı düşman, akılsız dosttan hayırlıdır

   عقلسیز دوستدن، عقللی دشمن یخشی

Akılsız kimse iyi niyetli olsa dahi yaptığı işin ne gibi kötü sonuçlar     doğuracağını hesap edemediğinden dostuna bilmeyerek fenalık edebilir. Veya akıllı düşmanın yapacağı kötülükse akıl yoluyla sezilir ve gereken tedbir alınabilir.        

7 Ateş ateşle söndürülmez

   قان، قان بیلن یویلمس

İnsanın başına bir kötü olay başkası tarafından gelince hemen kötü kararlar verirO kötü olayı daha da kötü hale getirir. Bir insana başka bir insan tarafından zarar ve kötülük gelirse onun karşılığında o da kötülük yaparsa bu insanla karşısındaki insan arasında hiç fark kalmaz. Hayatımızda ne kadar kötülük görürsek onu karşılığını iyilikle karşılamamız lazımdır. Bu atasözün Türkçesinde bakıldığında “ateş” kelimesi söylenilmiştir, ama Özbekçesine “kan” kelimesiyle bu atasözü ifade edilmiştir.

8 Ateş düştüğü yeri yakar

   آلاو توشگن ییرینی یاقر    

Bu sözün anlamı şudur, bir acıyı ve zorluğu onu çekenden başkası tam anlayamaz veya aynı ölçüde üzülemez. Bir insanın başına bir olay geldiği zaman o olay ve acıyı kendisinden başka kimse bilmez ve anlayamaz.

9 Bugün ki işi yarına bırakan kişinin işi hiç bitmez

   بوگونکی ایشنی ییرته گه قویمه

Bugün yapılması gereken bir işin ertesi güne bırakılması iyi değildir. Bir insanın hayatında planlı olması lazımdır. Her işi planla yaptığında işlerinde eksiklik çıkmayacaktır. Tam zamanında işlerini yapmayan insanlar her zaman yaptığı işlerinden yakınırlar ve pişman olurlar.

10 Cevherin kıymetini cevherici bilir

   زر قدرینی زرگر بیلر           

Değerli şeylerin kıymetini ancak ehli, kuyumcu bilir anlamına gelen bir sözdür. Her şeyin kadri ve kıymetini ancak onu bilen ve tanıyan bilir. İnsan hayatındaki değerleri bilmesi gerektir.

11 Çırak ustayı geçer

   شاگرد استاذ دن اوتر

Yetenekli, kabiliyetli ve çalışkan çırak, ustasından daha usta olur. Burada bu atasözün ne demek istediği ve nasıl bir öğüt verdiği bilidir. “Bu işin asıl ustası şu kişidir. Ondan başkası bu işten anlamaz” gibi sözler söylemek doğru değildir. Yeteneği ve kavrayışı çok olan çıraklar, çok uzun zaman geçmeden yetişirler hatta ustalarından daha iyi düzeye gelebilirler zaten böyle olmasaydı hiçbir işte ilerleme olmazdı.

12 Çocuğa iş buyuran, ardından kendi gider

   باله گه ایش بوییر، کیتیدن اوزینگ یوگیر                      

Çocuk kendisine ısmarlanan işi yapmayacağından işi buyuran kimsenin onun arkasından gitmesi gerekir. Bu atasözünden şöyle anlam çıkabilir. Bir iş yapmaya becerisi ve yeteneği olmayan kişilere iş emanet edilirse, mutlaka kontrol ve yakın takip gerekir. Zira o işin buyuran da o işin takibini kendisi yapmak zorunda kalır. İyisi o işi kendisi yapsa daha da iyidir.

13 Dost ağlatır, düşman güldürür

دوست ییغله تیب ایتر، دشمن کولدیریب                           

Dost olan kimsenin söylediği söz, acı da olsa insanın iyiliği içindir. Çünkü insanlar tüm dertlerini, sıkıntılarını dostlarına açar ve anlatır ve onların yanında gözyaşı dahi dökerler. Güvenmediği kişilerin yanında ise derdini ve sıkıntısını gizler, dik mutlu görünmeye çalışır.

14 Düşmanın karınca ise de hor bakma

   دشمنینگ پشه بولسه هم قورق       

Düşmanın ne kadar güçsüz olursa olsun dikkat et, uyanık ol anlamınadır. Bazı insanlar vardır ki düşmanı karşısında kendini uyanık tutmuyor sonunda kolaylıkla o düşmana karşı mağlup oluyor. O yüzden insan her zaman uyanık ve tedbirli olması gerek hayatındaki her türlü şeylere karşın.

15 Hangi rüzgâr attı?

   قویاش قیسی یاقدن چیقدی؟

Bir yere uzun süre uğramamışken beklenmedik bir zamanda gelenlere sitem yollu      söylenen bir sözdür. Örnek “hiç ummuyordum, hangi rüzgâr attı seni?     

16 Körler memleketinde şaşılar padişah olur

   کورلر شهریده بیر کوزلی پادشاه دیر

Hepsi bilgisiz, anlayışsız, beceriksiz olan bir çevrede azıcık bilgisi bulunan başa geçip yönetimi ele alırlar. Bir de bu atasözü bize şunu anlatır ki insanların hayatında ilim çok önemlidir. İlmi olan kişiler her zaman ilimsiz insanlardan bir adım öndedirler.

17 Öğrenmenin yaşı olmaz

   اورگنماقنی یاشی بولمس                                   

İnsan istedikten sonra her yaşta eğitilebilir. Eğitim, her yaşta yapılabilir bir şeydir. Öğrenmek yaşla başla ilgili değildir. Genç, yaşlı herkesin her yaşta öğreneceği bir şeyler vardır. Peygamber efendimizin söylediği gibi beşikten kabire kadar ilim öğrenmeliyiz.

18 Serçeden korkan, darı ekmez

   چیمچیقدن قورققن تریغ ایکمس    

Tehlikeleri gözde büyüterek işe girişmekte çekingen davrananlar amaçlarına  ulaşamazlar. İnsan yapmak istediği bir şeyi mutlaka yapmalıdır. Yapmak istediği şeyin sonucu nasıl olacağı düşünüp durursa hayatında hiç başarılı olamaz. İnsan bir işi yapmak istiyorsa sonucu ne olursa olsun o işi yapmalıdır.        

19 Sora sora Kâbe bulunur

   سوره گن مکه نی تاپر

Bu atasözün anlamı şöyledir, insan sora sora çok uzak yerleri bile bulur, arayan bulur. İnsan sormadan hiçbir şey elde edemez, çünkü bilmek ayıp değil, bilmeyen ayıptır. Bir şeyin hakkında bilgi almak ve onu örenmek için mutlaka sormalıyız.    

20 Soran yanılmamış

   سوره مگندن، سوره گن یخشی

Bilmediği şeyi bir bilene soran, en zor işlerin bile üstesinden gelir; sormayan ise güçlükler içinde yuvarlanır gider. Bu atasözü da aynı önce ki atasözü gibidir. Bir işi nerden başlayıp nereye bitireceğini bilmeyen bir insan başkalarından yardım istemelidir veya sormalıdır. Çünkü o işi sormadan yapıp sonra pişman olacağına göre sorup yapması daha mantıklıdır. Sormayandan soran daha iyidir.  

21 Su bulunca teyemmüm bozulur

   سوو بولگن ییرده تیمم بولمس

Abdest ve gusül için su bulunmayınca teyemmüm yapılır. Ancak su görülür ve biz onu kullanabilecek durumda olursak daha önce yapılan teyemmüm bozulur. Bu atasözün demek istediği şey şudur, elinde olan şeylerin kadrini şu zamana kadar bilir ki onun yerine yenisini ele geçirirse.

22 Su küçüğün, sofra büyüğün

   سوو کیچیکدن، نان کته دن

Temel bir ihtiyaç olan su önce küçüğe verilir, konuşmaya ise ilk önce büyükler başlar. Her şeyin bir sırası vardır; kişiler bu sıralamada yaşlarına, kültürlerine vb. özelliklerine göre yer alırlar. Özbekçede bu atasözün anlamı şöyledir: su önce küçüklere verilir ve ekmek büyüklere verilir.

23 Sütten ağzı yanan, yoğurdu üfleyerek yer

   ایلان چاققن، اله ارغمچیدن قورقر

Bir olaydan gerekli dersi alan, sonra uyanık davranır. İnsan hayatında bir olayın üstünden varmazsa o olaydan korkmaz. Bir insanın tedbirli olması için bir tecrübenin yeterli olabileceğidir. Şu bir gerçektir ki, en fazla takdir ettiğimiz, hayran olduğumuz insanlar da olgunluklarını zamanla kazanmışlardır. Buna göre düşünce düzeninizi şöyle kurabilirsiniz.

24 Üzüm üzüme baka baka kararır

   قاوون، قاووندن رنگ آله دی، آلمه، آلمه دن

Her zaman bir arada bulunan, arkadaşlık eden kimseler birbirlerine huy aşılar. Gerçekten de insanlar hem etkilenen hem de etkileyen bir varlıktır. Her zaman bir arada bulunan, arkadaşlık eden kimseler, birbirlerinin huyunu kapar. Birbirini etkilerler.

25 Vakitsiz öten horozun başını keserler

   بی وقت قیچقیرگن خورازنی، تاجیدن قان آلینر

Her söz yerinde ve zamanında söylenmelidir, zamansız ve yersiz söylenen sözler büyük zararlara yol açabilir. Bir sözün zamanı gelmeden söylenmesi, büyük zararlara ve infiallere yol açabilir. Bunun için, uygun olmayan zamanda aklına geleni söyleyen kimse cezalandırılır. Zamansız ve yersiz söylenen bir söz beklenen etkiyi yapmayacağı gibi ilişkileri de bozabilir. Yeri olmayan bir ortamda konuşmalarıyla insanların başını derde sokan kişi cezalandırılır.

26 Yerin kulağı var

   دیوارنینگ قولاغی بار

Gizli konuşulan bir şey umulmadık bir yoldan başkalarınca duyulabilir. Ağızdan çıkan söz sır olmaktan çıkar. Bir konu, iki kişi arasında gizli olarak konuşulsa bile duyulur. Çok geçmeden hiç hatır ve hayale gelmeyen kimselerin onu işittiği görülür. Sanki üzerinde yaşadığımız toprak, herkesin kulağıdır. Gizli yapılan işler ya da söylenen sözler bir süre sonra duyulur. Bu nedenle gizli bir iş yaparken ya da gizli bir şey söylerken, bunları başkalarının da öğrenebileceğini göz önünde tutmalı ve tedbirli olmalıyız.

27 Yoldan kal, yoldaştan kalma

   یولدن قالسنگ قال، یولداشدن قالمه                             

Yolculukta iyi arkadaşın önemi çok büyüktür. İnsan, iyi bir arkadaşla yolculuk yapmak için, gerekirse yolculuğunu ertelemelidir. Yolculukta arkadaş çok önemlidir. İnsan, iyi bir arkadaşla yolculuk yapmak için, gerekirse yolculuğunu geri bırakmalıdır. Hayat yolu içinde durum böyledir.

28 Yumurtlayan tavuk bağırgan olur

   توغه دیگن تاووق کوپ قه قیلله دیگن بولر

Çalışan, bir şey üreten kişi, yaptığı yararlı işi herkese göstermek, duyurmak ister. Bunun için de elinden geleni yapar. Bunun için de çalışmalarının takdir edilmesini arzular ve yaptıkları başarıları başkalarına anlatmaktan çekinmezler.

29 Yürük ata kamçı değmez

   یوریگن آتگه بیر قمچی، یورمیدیگن آتگه مینگ قمچی

İşini ivedilik ve yeterlilikle yapan kişiyi sıkıştırmak gerekmez. Aslında insanlar işlerini dürüst yaparlarsa gücü yettiği kadar çalışırlarsa ve onu yeterlikle yaparlarsa öyle kişilere sıkıştırmak ve tembih gerekmezdir. Bu atasözün Özbekçesine bakıldığında biraz farklıdır. Yürük ata bir kamçı değse, yürümeyen ata binlerce kamçı değer.

30 Zahmetsiz rahmet olmaz

   محنتسیز راحت یوق

Hiç kimseye hak etmediği bir şey verilmez. Sıkıntı çekilmeden, uğraşılmadan, istenilen sonuç elde edilemez. Her güzel şey, bir sıkıntının karşılığıdır. Allah tarafından kula gönderilen rahmet, kulun göğüslediği zorluk ve sıkıntılara göre artar ya da eksilir. Her nimetin bir külfeti vardır. Sıkıntı çekmeden, bazı zahmetleri karşılaşmadan, yorulmadan hiçbir şey elde edilemezdir.

İki Dile Ait Farklı Atasözleri

Türkçe-Özbekçe Atasözün Anlam Karşılıkları

1 Ana yurdun aman olsa, yüzün sarı olmaz

آنه یورتینگ امان بولسه، رنگ و رویینگ سمان بولمس 

Vatanın dinç olsa, savaş olmasa başkalarını yurduna gitmek zorunda kalmayacaksın. Buradaki “saman” kelimesi mecaz anlamda sarı rengi anlamına gelmektedir. İnsan hiçbir zaman yabancı bir ülkede kendi ülkesi gibi kendini özgür ve serbest his edemez. Herkes için kendi ülkesi iyidir.

2 Atalar sözü, aklın gözü

   آته لر سوزی، عقل نینگ کوزی

Atasözleri insanlara iyi yol gösterici ve öğüt verici sözlerdir. Biliyoruz atalarımız bu sözleri boşa söylememişler, elbette ki insanlara faydalı sözlerdir. Bu atasözüne iyice bakıldığında akıl kelimesinin geçişi çok etkileyicidir. İnsanların yaptıkları hatalarını tekrar etmemeleri için insanlar akıllarını iyi bir şekilde kullanmaları için bir işarettir. Akıl Allah tarafından insanlara verilen en büyük nimettir.

3 Az konuş iyi konuş

   آز گپیر، ساز گپیر

Az konuş güzel ve manalı konuş, saçma sapan konuşup durma. Hayatımızda etrafımızda şöyle insanlar vardır ki düşünmeden ağızlarına her türlü laf gelirse söylenip duruyorlar. Böyle insanları hiç kimse sevmez. Az konuşan ve güzel konuşan insanları herkes sever. Biler bilmez konuşmaya göre hiç konuşmamak ve susmak daha iyidir.

4 Az konuş, çok dinle

   آز گپیر، کوپ ایشیت                                                          

Bu atasözü aynı yukardaki atasözü gibi insanların konuşmalarıyla ilgili öğüt verir. İnsan bir toplumla bir araya geldiği zaman bilir bilmez konuşmaktansa sakin bir şekilde başkaları dinlemesi daha iyidir. İnsan her şeyi dinleyerek öğrenir, konuşarak değil.

  1. Balık su ile diri, âdem âdem ile

   بلیق سوو بیلن تیریک؛ آدم، آدم بیلن

İnsanlar bu dünyada birbirleriyle bağlı yaşamaktadırlar, toplumdan ayrı yaşamak çok zordur. Aynı balığın susuz yaşayamadığı gibi insanlar da birbirlerinden ayrı ve uzakta yaşayamazlardır. İnsanlar toplumdan uzakta kalırlarsa ihtiyaçlarını ortadan kaldırmak için çok zorlanırlardı.

  1. Çocuk değerlidir, terbiyesi ondan daha değerlidir

   باله عزیز، تربیه سی اوندن کوره عزیز

Bir aile için çocuk çok önemlidir. Çocuğu olmayan aileler her zaman gam u gussa içinde yaşamaktadırlar. Çocuk ne kadar değerliyse ondan da değerli çocuğun terbiyesidir. Çünkü bir çocuk iyi olursa aile terbiyesinden kaynaklanır ve aksince kötü olursa da terbiyesi onun ailesine bağlı olan bir şeydir.

  1. Çocukluk ev pazar, çocuksuz ev mezar

   باله لیک اوی بازار، باله سیز اوی مزار

Önceki söylenen atasözünde açıkladığımız gibi çocuk her aile için önem ve değer sağlar. Çocuğu olan aileler hep mutludurlar. Her zaman çocuklarıyla birlikte olurlar ve zamanlarını nasıl geçtiğini anlayamazlar. Ve çocuğu olmayan aileler ise hep mutsuzdur, her zaman onların evi mezarlık gibidir. Onların evlerine ümitsizlikten başka bir şey yoktur.

8 Çok düşün, bir söyle

   کوپ اویله، بیر سویله

Düşünmeden saçma sapan konuşup durma, önce iyice düşün sonra konuş. Laf insanı hem bela ve sıkıntılardan kurar hem laftır ki insanın başını belaya ve sıkıntılara koyar. Nitekim insanlar konuşmalarına dikkat etmeleri lazımdır. Bir konuşmaya başlamadan önce iyi düşünmelidir. Düşünmeden konuşmamalıdır.

9 Devlet biter, bilim bitmez

   دولت توگر، بیلیم توگه مس

İnsanların devleti bir gün biter, ama ilmi hiç zaman bitmez her daim onunla kalır. Biliyoruz ki insan dünyadan gittikten sonra kendisiyle amellerinden başka hiçbir şey öbür dünya götüremezler. İlim ve ameldir ki insan öldükten sonra da diri saklar, onun adı hiçbir zaman dilden düşmez. Eğer insanların ne kadar mal-u mülki olsa bir gün biter ama ilimi olursa hiçbir zaman bitmezdir.

10 Dili uzun olanın ömrü kısa olur

   تیلی اوزین نینگ عمری قیسقه

İnsan sözlerine dikkat etmezse her yerde olur olmaz konuşursa düşmanı çok olur ve onun canına kastedenler çok olur.

11 Dili tatlı olanın dostu çok olur

   تیلی شیرین نینگ دوستی کوپ بولر

Güzel ve tatlı konuşanların dostu çok olur anlamına gelen bir sözdür. İnsan ne kadar güzel konuşursa o kadar çok dost ve arkadaş bulur. Elbette insanın konuşması onun güzel ve kötü ahlakına bağlı olan bir şeydir. Bir insanın ne kadar ahlakı güzelse onun konuşmaları ve davranışları da güzeldir. Aksınca bir insanın ahlakı kötüyse onun konuşması ve davranışları da kötüdür. Ahlakı ve sözleri güzel olan insanların etrafında insanlar toplanırlar ve onunla arkadaş olmak isterler.

12 Eğri otur doğru konuş

   ایگری اولتیریب، توغری گپیر

İnsanın nasıl oturduğu önemli değil, yalan konuşmadan doğru konuşması önemlidir. Bu atasözü de aynen insanların bir toplumda başka insanlarla nasıl davranışları ve onlarla nasıl bir ilişki kurmaları konusuna bir işarettir. Bir insanı nasıl oturup oturmadığı önemli değil. Önemli olan onun nasıl konuştuğudur. İyi konuşmak bir insan için çok önemlidir.

13 Ev kızı palahman taşıdır

   اوی قیزی پلخمان تاشی

Evdeki kızlar için söylenen bir atasözüdür, kızlar atılan taş gibidir babaların evinden nereye gelin olarak gidecekleri belli değildir. Gerçekten de öyledir, hiçbir zaman insanların söyledikleri gibi hayatlarında arzuları gerçekleşmeyecektir.

14 İlimsiz bir yaşar, ilmi olan bin yaşar

   علمسیز بیر یشر، علملی مینگ یشر

   İlimsiz bir kişi bir defe yaşar ve İlimi olan bir kişi binlerce yıl yaşar. Yani onun yazdığı eserleri ve terbiye ettiği öğrencileri onun ismini her yerde aydınlatıp durur. İlmi olan insanlar kendi yazdığı eserleriyle ve kitaplarıyla gelecek nesillere nakil edilecektir. Onun ismi her zaman onun yazdığı eserleriyle anılır.      

15 İş olan yerde ekmek vardır

   ایش بار ییرده آش بار         

Çalışan insanlar hayatında hiçbir zaman başkalarına muhtaç olmazlar. İnsanlar çalıştığı yerlerinden kendi geçimlerini sağlıyorlar. İnsan çalışmak istediği zaman hayatında har olmazlar ve kimseye muhtaç olmazlar.

16 İşsizin işi hırsızlıktır

   ایشسیزنینگ ایشی اوغیرلیک

Hiç çalışmayan bir insan geçimini sağlamak için eninde sonunda hırsızlık ve kötü işlere başlar. Hırsızlığı hiç çalışmayan insanlar yaparlar.

17 İyi söz baldan tatlıdır

   یخشی سوز بالدن شیرین

Her konuşmak ve iyi bir kimseyle davranmak hoştur ve iyidir. Bal ne kadar tatlıysa insanların güzel sözleri de aynı bal gibidir. Başka bir atasözünde de tatlı sözlerle ilgili şöyle söylenmiştir, “tatlı söz yılanı inden çıkarır”. İnsanlar güzel konuşarak karşısındaki yaramaz insanları bile iyi yaparlar. Tatlı ve güzel sözleriyle karşısındaki insanı etkiliyorlar.

18 İyilik yerde kalmaz

   یخشیلیک ییرده قالمس

Birisine iyilik yaparsan hiç zaman boşuna kalmaz, bir gün o yaptığın iyilik karşına çıkacaktır. Sana da o kişi ya başkası iyilik yapacaktır. Bir iyilik yapmak isteyen kimse karşı taraftan iyilik ummamalıdır. Allah hiç zaman o iyiliğin karşısız bırakmazdır.

19 Kahar gelse, akıl kaçar

   اچیق کیلسه، عقل قاچر

İnsan ne kadar çok gazaplanınca akıl çalışmaz olur. İnsan kahr olunca elinden her iş çıkabilir. İnsan kahr olduğu zaman kendini sakinleştirmesi lazım çünkü insan gazaplandığı zaman akıl çalışmaz olur. Böyle bir halde insan kendi başına bile sıkıntı açabiliyor.

20 Kasap çok olursa, koyun haram ölür              

   قصاب کوپ بولسه، قوی حرام اولر

Kasap ne kadar çok olursa kesecek olan koyun haram ölür. Yapılacak olan bir iş bir kişi tarafından yapılması daha iyidir, eğer bir işi çok kişi yaparlarsa o işin sonu kötülüklerle biter. İyi bir sonuç elde edilemez.

21 Önce öğren, sonra öğret

   اول اورگن کیین اورگت

Bir şeyi önce öğrenip sonra başkalarına öğretmek daha mantıklıdır. Hiçbir şeyi bilmeden öğretmek zordur. Öğrenmeden öğretilemez demektir.   

22 Rahatın annesi, zahmettir

   راحت نینگ آنه سی، محنت

Rahat yaşamak isteyen insanlar her zaman çok çalışmışlar. İnsan ne kadar çok hayatında çaba harcayıp çalışırsa, hayatında çok rahat olur. İnsan hayatında ne kadar çok sıkıntıları çekerse o kadar hayatında başarılı olur.

23 Yemeğin tadı tuz ile, insanın tadı söz ile

   آش نینگ طعمی توز بیلن، آدم نینگ طعمی سوز بیلن

Bir insanın iyi veya kötü olup olmadığı onun sözlerinden belli olur. Her kişinin sözü onun aynasıdır. Bir insanın sözlerinden nasıl bir insan olduğu anlaşılır. Yemeğin tadı tuzla ne kadar lezzetli olduğu gibi insanlar sözleriyle tatlıdır

Sonuç

Kültür ve dil milletleri birbirinden ayıran en önemli unsurlardan birisidir. Bunun yanında yüzyıllar öncesinde aynı kültürü paylaşan milletler coğrafi bölünmeler neticesinde zamanla birbirinden uzaklaşmıştır. Bu uzaklaşmaya rağmen dildeki ortaklığın kaybolmadığı da ayrı bir dikkattir. Dil zaman geçişiyle beraber bazı sebeplerle değişmektedir. Bu değişmenin nedenleri çalışmada da belirtildiği gibi farklılık arz eder.

Bu çalışmada bahsedilen dil birliği Türk dili ve Özbek dili arasındadır. Bu iki millet aynı soydan gelmiştir. Ve aynı coğrafyada yaşamışlardır. Yüzyıllar içinde farklı nedenlerle birbirlerinden ayrılmıştır. Bu uzaklaşmalarına rağmen yine de dillerindeki ve kültüründeki ortak değerleri kaybetmemişlerdir. Özbekler ile Türkler çok uzak bir coğrafyada bin yıllardır yaşamaktadırlar. Yine de bu iki milletin edebiyatı, kültürü, dili ve yaşam tarzları çok fark etmemektedir. Bunun iyice örneklerini bu çalışmada görebilirsiniz. Çünkü atasözleri her milletin hayatında pek çok kültürel değeri ifade eden önemli kalıp sözlerdir.

Afganistan Özbekleri ve Türk halkı arasında dil, kültür ve edebiyat noktasında birleştiren birçok husus vardır.

Bu çalışma Türkçe ve Özbekçede kullanılan atasözleri üzerinedirÇalışmada iki dilde yer alan atasözleri hakkında bir araştırma çalışması yapılmıştır. Bu araştırmalar sonucunda iki dilde kullanılan benzer ve farklı atasözleri olduğu tespit edilmiştir. Bu benzer ve faklı tarafları olan atasözleri çalışmada daha çok anlam itibariyle karşılaştırılmıştır.

Sonuç olarak söylemeliyiz ki bu çalışma Özbek milletiyle Türk milleti dilindeki ortaklığı ortaya koymaktadır. Bu iki dildeki atasözleri iki millet arasındaki ortak edebiyat ve dolayısıyla kültürün fark edilmesini sağlamaktadır.

Kaynakça

Kitaplar:

  1. Bölge Ağızlarında Atasözleri ve Deyimler.(1969).Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara.
  2. Aksoy, Ömer Asım.(1993). “Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü”, İnkılâp Yayınları, 7. Baskı, İstanbul.
  3. Aktaş, Şöhret Türkmen.(2004). ,“Seçme Atasözleri ve Eleştirmeli Açıklamaları”, Akçağ Yayınları, 1. Baskı, Ankara.
  4. Gökdayı, Hürriyet.(2011). , “Türkçede kalıp sözler”, Kriter Yayınları, 1. Baskı, İstanbul.
  5. Hassas, Salih Mohammad.(2013). Atalarsozı, Hassas Yayınları, 2. Baskı, Mezar-i şerif.
  6. İmaq, Feyzullah.(2007). , “Khalq Durdanalari”, 4. Baskı, GP yayınları, Şibirgan.
  7. Kurt, İhsan.(1991). “Türk Atasözlerine Psikolojik Bir Yaklaşım” Kültür Bakanlığı Yayınları, 1. Baskı, Ankara.
  8. Paşa, Ahmet Vefik.(2007). , “Atalar Sözü-Müntehabât-ı Emsâl”, Hazırlayan Recep Duymaz, 2. Baskı, Gökkubbe Yayınları, İstanbul.
  9. Yazıcı, Murat, “Açıklamalı Atasözleri Sözlüğü”, Yeniyüzyıl Yayınları.

Elektronik Kaynaklar:

 

 

 

 

 

 

Türkçede Sık Kullanılan Kalıp Sözler Üzerine Bir İnceleme·

 

Puhanyar Abdul Wakil RASHID Cevizcan Üniversitesi Eğitim ve Öğretim Fakültesi Türkmen Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi

 

Özet

Türkçenin sözvarlığının bir bölümü, atasözü, deyim, ikileme ve kalıp sözleri içine alan kalıplaşmış dil birimlerinden oluşmaktadır. Kalıp sözler, tıpkı atasözleri ve deyimler gibi bir dili konuşan toplumun kültürüne ışık tutmakta, onun inançlarını, insan ilişkilerindeki ayrıntıları, gelenek ve göreneklerini yansıtmaktadır. Kalıp sözler yemek yerken veya yemekten sonra, biriyle karşılaşıldığında selamlaşmak için, doğum, ölüm, okula başlama, evlenme gibi olaylar karşısında da kullanılırlar. Bunun yanında bir iyilik karşısında duyulan minneti veya bir iyi dileği belirtmek için edilen dualar, kızgınlıkla söylenen beddualar, yemin etmeler, söz vermeler de kalıp sözlerin içindedir.

Kalıp sözlerin belirli durumlarda söylenmesi gelenek olmuştur. Bu sözler sayesinde toplumun kültürü, dini inancı, yaşayışı ve gelenekleri hakkında bilgi sahibi olunmaktadır. Çünkü bu sözler toplumun hafızasında duran ve konuşmalarda anlatımı kolaylaştırmaya yarayan renkli söyleyiş özellikleridir.

Bu çalışmada, kalıp sözlerin bazı sınıfladırlmalarına göre farklı durumlarda  kullanılan çeşitli kalıp sözleri öğrnekleyerek, günlük hayatta frekans                 (sık kullanılan) otuz tane kalıp sözlerini, sözdizimsel, bağlam, anlam  ve retorik (söz sanatları) açısından da incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler: Türkçe, Sözvarlığı, Kalıp sözler       

Giriş

 Türkiye’de farklı bölgelerde yaşayan insanların kullandığı sözlü ve yazılı dil de çeşitli sözvarlığ öğeleri vardır. Türkçenin söz varlığının bir bölümünü oluşturan bu öğelerin, sözlü ve yazılı iletişim sırasında sıklıkla tercih edildiği görülmektedir. Sözvarlığı denince sadece bir dilin sözcükleri değil onun içinde deyimler, atasözler, kalıplaşmış sözler, terimler, iklimeler, kalıp sözleri de anlamamız gerekmektedir. Bugün dil öğretiminde bu öğelere özel bir önem verilmesi bir yandan bu türlü öğelerin her dilde, her insan ilişkilerinde gerekli olmalarından, bir yandan da dili öğrenilen toplumun kültürü içine girebilmek için öğrenilmesi gerekli sözler sayılmalarından kaynaklanmaktadır (Aksan, 2004: 190).

Kalıp sözler, sözlü ve yazılı iletişim sırasında çok fazla çaba gerektirmeden, kısa zamanda söylenip anlaşılabildiğinden sözlü ve yazılı iletişimde konuşanlar/yazanlar ve dinleyenler/okuyanlar için, söz varlığının kullanımı kolay ve cazip birimleri olmaktadır (Gökdayı, 2008: 89).

Her toplumun kendi kültürü içinde, belirli durumlarda söylenmesi âdet ve alışkanlık olunmuş belli başlı sözleri vardır aynı kalıp sözler gibi ve başka taraftan da Türkçe diğer dillerle karşılaştırıldığı zaman,  söz varlığında daha çok kalıplaşmış dil birimi yani atasözü, deyim, ikileme ve kalıp sözleri bulunmaktadır. Kalıp sözler, Türkçenin zenginliğini yansıtan, kültürürüne, ışık tutan dil öğelerinden biridir. Bu çalışmada Türkçede günlük hayatta frekans  (sık kullanılan) kalıp sözlerini, sözdizimsel, bağlam, anlam,  ve retorik (söz sanatları) açısından incelenmiştir.

Kalıp Sözler

Sözvarlığın içerisinde yer alan bu öğeler, kalıplaşmış dil birimleri içerisinde yer alan “Kalıp Sözler” araştırmacılar tarafından çeşitli adlarla ve farklı ölçütlere dayanılarak tanımlanmış “İlişki sözleri” ve “Kültür birim” olarak da adlandırılmıştır. Doğan Aksan, bu sözler için; “bir toplumun bireyleri arasındaki ilişkileri sırasında kullanılması adet olan bir takım sözlerdir”demektedir (Aksan, 2015: 42).

Kalıp sözler kültürün en büyük taşıyıcılarından birisidir ve dil öğretiminde önemli bir işleve sahiptir. Çeşitli duyguları açığa vuran bu kalıp sözler, örneğin bir kimseyle karşılaşıldığında, selamlaşma esnasında, bir kimseden yardım ya da iyilik görüldüğünde, bir şey rica edildiğinde, hasta olduğunu öğrendiğimiz bir kimsenin yanına gidildiğinde, dini inanç ve başka durumlarda söylenmektedir. Bu sözler sayesinde toplumun kültürü, dini inancı, yaşayışı ve gelenekleri hakkında bilgi sahibi olunmaktadır.

Bu sözler günlük hayatta karşılaşılan bir durum karşısında dile getirilen hazır unsurlardır. Toplumun hafızasında varlığını sürdüren bu unsurlar konuşmaları kolaylaştırmaktadır.

Her hangi bir sebeple bir yere giden kişinin ardından, her hangi bir kişiden özür dilerken, birisinin hâlini hatırını sorarken, uyumak için giden kişinin ardından, yıkanan veya tıraş olan kişi için, bir kişinin önemli bir gününü kutlarken, bir kişiyi sembolik olarak ödüllendirirken, bir isteği kabul veya ret ederken, bir istek bildirirken, soru sorup cevabını beklerken bu kalıp sözler kullanılmaktadır. Ayrıca kültürel değerlerin, dini ve batıl inançların etkisiyle de kullanıldıkları görülmektedir.

Kalıp sözler de tıpkı deyimler ve atasözleri gibi, toplumun kültürünü, inançlarını, insan ilişkilerindeki ayrıntıları, gelenek ve görenekleri yansıtan sözlerdir. Aynı dili konuşan bir toplumun kültürüne ışık tuttuğu, onun inançlarını, insan ilişkilerindeki ayrıntıları, gelenek ve görenekleri yansıttığı görülmektedir. Nasıl deyim ve atasözlerinin tarihi çok eskilere dayanıyorsa, kalıp sözler de tarih olarak çok eskilere dayanmaktadır.

Bir dilin söz varlığının öğretimi aynı zamanda o dili konuşan toplumun kültürünün de öğretimidir. Temel söz varlığını oluşturan ögeler içerisinde, insanların belli bir kültürün ürünü olarak kullandıkları kalıp sözler de yer alır (Yazıcı Okuyan, 2012: 31).

Geçmişten günümüze gelinceye kadar bir olay ya da bir durum karşısında kullanıla gelen kalıp sözler; daha önce hiç karşılaşılmayan yeni bir durum, yeni bir olay için de kullanılabilir. Kısacası kalıp sözler adeta dilin bir tür çerezi konumundadır. Her olayın her muhabbetin ve her kültürün yani kullanıldığı her konumda geçerlidir. Böylelikle dilin gelişiminde anlatma becerisi konusunda kalıp sözler sayesinde önemli bir aşama sağlanmış olmaktadır. Aşağıda kalıp sözler dört bakımdan incelenmiştir.

Sözdizimsel

Kalıp sözler incelendiğinde, bunların tümce halinde olanlarının, atasözleri ve bazı deyimler gibi basit (Ağzını hayra aç), bileşik (Allah tuttuğunu altın etsin), sıralı (Bugün git yarın gel) veya eksiltili tümce (Canımız feda [olsun], Allah’ınakurban [olayım]) dizilişine sahip olduğu anlaşılmaktadır. Yargılı birtümce halindeki kalıp sözler de, çoğunlukla geniş zamanlı bir bildirme tümcesi (Bundan iyisi can sağlığı, Teşekkür ederim) ve emir tümcesi (Afiyet olsun, Ağzını hayra aç) biçiminde görülmektedir. Bununla birlikte, belirli ve belirsiz geçmiş zamanlı bildirme tümcelerine (Sözünü (zü) kestim, Verilmiş sadakamız varmış) de rastlanır. Sözcük öbeği olan kalıp sözler ise, ad tamlaması (Allahaşkına) ve ilgeç öbeği (Allah için) yapısındadırlar. Fakat, deyimlerin büyük bölümünü oluşturan ve sonu mastarla biten sözcük öbekleri gibi kalıp sözler görülmez. Tek sözcükten oluşan veya öbek biçiminde bulunan bazı sözler,“de-, söyle-” gibi eylemlerle genişletilip bir tümce haline getirilebilir. Söz gelimi, Allah aşkına kalıp sözü, *Allah aşkınamak biçimine dönüştürülemeyip sadece Allah aşkına dedi biçiminde tamamlanarak bir tümceye çevrilebilir (Gökdayı, 2008: 95).

 

Bağlam

Kalıp sözleri, atasözü, deyim ve ikilemelerden ayırt edebilmek için yararlanılabilecek bir başka ölçüt da bağlamdır. Dil içi ve dil dışı olarak ikiye ayrılan bağlam, iletişim durumunda mevcut olan dilbilgisel, fiziksel, sosyal ve psikolojik her şey olarak algılanabilir (Gökdayı, 2008: 102).

Dil içi bağlam, “bir dil birimini çevreleyen, ondan önce ya da sonar gelen, birçok durumda söz konusu birimi etkileyen, onun anlamını, değerini belirleyen birim ya da birimler bütünü’dür.

Kalıp sözler incelendiğinde, bu sözlerin din ile bağlantıları da gözler önüne serilmektedir. Toplumumuzun kendini aşan durumlarda ya da herhangi birine bir işi düştüğünde. Bu kalıp sözler oluşturulurken Türkiye Türkçesi söz varlığında bulunan dini kökenli Allah, günah, sevap, gavur, peygamber, Şükür, hamd, hak vb. Kelimelerin varlığı için daha fazla dini kalıp sözleri vardır (Bulut, 2012: 1122).

Anlam

Kalıp sözlerin diğer kalıplaşmış birimlerden ayırt edilmesinde yararlanılabilecek ölçütlerden birisi de anlamdır. Atasözleri, deyimler, ikilemeler ve kalıp sözler, bir bütün veya çekirdek olarak kalıplaşmış yapılarının yanında, anlamlarıyla da kalıplaşmış söz varlığı öğeleridir. Bu nedenle anlam, kalıplaşmış dil birimlerinin betimlenmesinde ve sınıflandırılmasında bir dayanak noktası oluşturabilir.

Kalıp sözlere bakıldığında her birinin birer anlamı, bazılarının da birden fazla anlamı olduğu görülmektedir. Anlam yönünden bakıldığında kalıp sözlerin deyimler, atasözleri ve ikilemelerden ayrılan yönlerinin olduğu görülmektedir. Kalıp sözler genel olarak gerçek anlamlarıyla kullanılmaktadırlar.

Söz sanatı

Edebi metinlerin anlaşılmasında ve yorumlanmasında edebi sanatların önemli bir yeri vardır. Özellikle Divan edebiyatının anlaşılabilmesi için edebi sanatların çok iyi bilinmesi gerekir. Söz sanatı çoğunlukla nazımda ve nesirde ortaktır. Nazımda yapılan sanatların bir çoğun nesirde de yer almıştır. Edebî sanatlar söze güzellik, canlılık vermek ve sözü daha etkili kılmak için yapılır. Söz sanatları eskiden günümüze kadar nazımın yanında nesirde hem kullanılıp gelmekte ve bunlar kalıp sözlerinin  içinde hem sıkça bulunmaktadır.

Araştımalarda tespit edilen kalıp sözler işlev, bağlam, anlam kriterleri dikkate alınarak bir sınıflandırmaya gidilmiştir. Kalıp sözler hayır dua, beddua ve toplumsal-kültürel ilişkilerde kullanılan kalıp sözler olarak üç ana başlık olarak ele alınmıştır. Toplumsal-kültürel ilişkilerde kullanılan kalıp sözler kendi içinde on yedi başlık altında ayrılmıştır. Bunlar:

Selamlaşma bildirenler kalıp sözler, karşılama kalıp sözleri, hatır sorma kalıp sözleri, vedalaşma (uğurlama) kalıp sözleri, yüceltme bildirenler kalıp sözleri, teşekkür etme kalıp sözleri, söz verme kalıp sözleri, duygusal tepki bildiren kalıp sözler, dini inanç bildiren kalıp sözler, bir isteği kabul veya reddetme bildirenler kalıp sözler, uyarma, eleştirme veya tehdit etme bildiren kalıp sözler, tebrik etme kalıp sözleri, özür dileme kalıp sözleri, bir istek bildiren kalıp sözler, soru cevap isteyen kalıp sözler, genel bir davranış veya düşünce bildiren kalıp sözler, diğer toplumsal ilişkilerde kullanılanlar kalıp sözler (Canbulat ve Dilekçi, 2013: 227).

Bu üç snıflandırılmaya göre aşağıda günlük hayatta kullanılan çeşitli Kalıp    sözleri öğrnekleyebileriz.

1. Din Etkisiyle Kullanılan Selam Sözleri:                                                    *Selâmaleyküm, Aleykümselâm.                                                             

2. Başka Toplumların Etkisiyle Kullanılan Selam Sözleri:                                     *Merhaba, Günaydın.                                                                               

3. Günlük Hayatla İlgili İyilik Dileyen Kalıp Sözler:

*İyi günler, Hayırlı günler.

4. Misafire veya Bir Yerden Gelene Söylenen Kalıp Sözler:

*Buyurun!, Hoş geldiniz, Hoş bulduk.

5. Bir Yere Gidene veya Geride Kalana Söylenen Kalıp Sözler:

*Hoşça kal, Güle güle, Görüşmek üzere, Allah’a emanet ol, Görüşürüz, İyi yolculuklar, Kendine iyi bak, Kendine dikkat et.

6. Özür Dileme Bildiren Kalıp Sözler:                                                                                                           *Kusura bakma, Pardon, Özür dilerim, Afedersin.                                   

7. Hâl hatır Sormak İçin Kullanılan Kalıp Sözler:

*Nasılsınız, Naber?, Ne var ne yok.

8. Uykudan Önce Söylenen Kalıp Sözler:

*İyi geceler, Allah rahatlık versin.

9. Sabahları Söylenen Kalıp Sözler:

*Günaydın, Hayırlı sabahlar.

10. Yıkanan veya Tıraş Olan Kişiler İçin Söylenen Kalıp Sözler:

*Sıhhatler olsun.

11. Sembolik Olarak Ödüllendirme Bildiren Kalıp Sözler:

*Aferin, Bravo.

12. Dinleyeni veya Konuşanı Yücelten Kalıp Sözler:

*Estağfurullah. Rica ederim, Ne demek

13. Bir İstek Bildiren Kalıp Sözlü:

*Bana müsaade.

14. Bir İsteği Kabul Etmek İçin Kullanılan Kalıp Sözler:

*Başım gözüm üstüne, Baş üstüne.

15. Bir İsteği Reddetmek İçin Kullanılan Kalıp Sözler:

*Maalesef, Üzgünüm.

16. Yemin İçin Kullanılan Kalıp Sözler:

*Yemin ederim, Valla

17. Yemek Yimeden Önce ve Sonrs Kullanılan Kalıp Sözü:

*Afiyet olsun.

18. Bir İşi Yapan ve ya İyi Bir Şey Söz Söyleyenler İçin Kullanılan Kalıp Sözler:

*Eline sağlık Ağzına sağlık.

19. Hastaya Olan ya da Bir Kötü Olayı İçin kullanılan Kalıp Sözü:

*Geçmiş olsun,

20. Yaptığı ya da Söyledığı Sözünden peşman Olan İnsanların Kullandığı Kalıp Sözü:

*Özür delerim,

21. Her Hangı İşte Çalışanlar İçin Kullanılan Kalıp Sözler:

*Kolay gelsin, Hayılı işler.                                                                      

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Türkçede Sık Kullanılan Kalıp Sözler Tablusu

Sayı

(Frekons) Sık kullanılan Kalıp Sözler

Sözdizimsel

Bağlam

Anlam

(Retorik)

Söz sanatı

1

Merhaba.

Ad/Tek sözcükten oluşan

Selamlaşma bildiren

Hatır sorma

 

//

2

 

Görüşürüz.

Ad/Tek sözcükten oluşan

Ayrılık bildiren

Vedalaşma

 

//

3

Kusura bakma.

Ad+Eylem

Özür dileme bildiren

Bir şey için özür dilemek

//

4

Eyvallah.

Ad/Tek sözcük

Dini inanç bildiren

Teşekkür etmek

//

5

İyi geceler.

Sıfat+Ad

İstek bildiren

Uykudan önce söylemek

//

6

Bravo.

Ad/ Ybancı sözcük

Sembolik olarak ödüllendirme bildiren

Onaylamak/ Tebrik etmek

//

7

Rica ederim.

Geniş zamanlı bir bildirme tümcesi

Dinleyeni veya konuşanı yücelten

Karşındaki kişiye saygı göstermek

//

8

Afiyet olsun.

 

Eylem+ gelecek zamanlı bir bildirme tümcesi

İyi dilekte bulunma

 

Yemekten önce ve sonar söylemek

//

9

Maalesef.

Ad+Eylem anlamına

Bir isteği reddetmek

Kabul etmemek

//

10

Yemin ederim.

Geniş zamanlı bir bildirme tümcesi

Söz verme

Ant içmek

//

11

Eline sağlık.

Ad+Sıfat gelecek zamanlı bir bildirme tümcesi

İyi dilekte bulunma

 

Teşekkür etmek

//

12

Geçmiş olsun.

Gelecek zamanlı bir bildirme tümcesi

İyi dilekte bulunma

 

Hastaya  ya da bir kötü olayı için söyleme

//

13

Kolay gelsin.

Gelecek zamanlı bir bildirme tümcesi

İyi dilekte bulunma

 

Her hangi iş için söylemek

//

14

Hoş geldiniz.

Eylem+ geçmiş zamanı bildirme tümcesi

Karşılama bildiren

Misafire ya da bir yerden gelene söyleme

//

15

Sıhhatler olsun.

Gelecek zamanlı bir bildirme tümcesi

İstek bildiren

Yıkanan veya tıraş olan kişiler için söyleme

//

16

Bana müsaade.

Gelecek zamanlı bir bildirme tümcesi

Bir istek bildiren

Karşıdakida kikişiye isteyini söylemek

//

17

Baş üstüne.

Ad+Ad

İsteği kabul etme

Bir görevi kabul etmek için söylemek

//

18

Teşekkür ederim.

Geniş zamanlı bir bildirme tümcesi

Teşekkür etme bildiren

Karşındakş kişiden memnun olmak

//

19

Güle güle.

 

Ad+Ad

Uğurlama bildiren

 

Bir kisiyi uğurlamak

//

20

Efendim.

 

Ad

Cevap bildiren

Karşındakinden cevap istemek

//

21

Allah Allah.

Özel Ad

Duygusal tepki bildiren

Bir şeye şaşırmak

Tekrir (Yineleme)

22

Kendine iyi bak.

Emir tümcesi

Bir yere gidene veya geride kalana söylenme bildiren

Sağlına dıkkat etmek

//

23

Aslanım.

Sıfat

Ödüllendirme bildiren

Hitab etmek

İstiare(Eğretileme)

24

Gözleri deniz misali.

Ad+Sıfat

İyi bir dilekle benzetme bildiren

Karşıdakini ne kadar sevdiğini bildirme

Teşbih(Benzetme)

25

Dilinden bal damlıyor.

Ad ile sıfat birlikte şimdiki Z. bildiren tümcesi

İyi bir dilekle benzetme bildiren

Karşındakinin söylediği sözler için söylemek

Mübalağa (Abartma)

26

Gözlerim kapıda.

Ad+Ad

İstek bildiren

Beklemek anlamı

Teşhis(Kişileştirme)

27

Beklemekten ağaç oldum.

Eylem+Ad geçmiş Z. bildiren tümcesi

İstek bildiren

Çok beklemek

Mübalağa (Abartma)

28

Yüzü kıpkırmızı oldu.

Ad+Sıfat geçmiş Z. bildiren tümcesi

Beklenti bildiren

Utanmak anlamı

Kinaye(Değinmece)

29

Bileği çelik gibi kuvvetli adam.

Ad+Sıfat bildiren tümcesi

Güçlendirme bildiren

Çok güçlü insanlar için söylemek

Teşbih(Benzetme)

30

Sınıf dışarı çıktı.

Eylem+ geçmiş Z. bildiren tümcesi

Bütün- Parça bildiren

Öğrencilerin çıkmasını belirtmek

Ad Aktarması (Düz (Değişmece

 

 

Sonuç

Kalıp sözler günlük hayatımızda çok kullanılan kalıplaşmış öğelerden biridir ve bu sözleri insanların nezaman ve hangi durumlarda söylemesi gerektiğini bilmesi de oldukça önemlidir. Bu çalışmada kalıp sözleri sözdizimsel açısından incelediğinde, kalıp sözlerin atasözü, deyim ve ikilemelerden pek farklı olmadığı görülmüştür. Bu sözlerin çoğunluğu, diğer kalıplaşmış öğeler gibi tümce veya sözcük öbeği yapısındadır. Yalnız, bazı kalıp sözlerin tek sözcükten oluşması, onları diğerlerinden ayırır. Atasözü, deyim ve ikilemelerde görülmeyen bu özellik, bütün kalıp sözleri kapsamadığından, hepsi için ayırıcı bir nitelik taşımamaktadır. Bağlamın kalıp sözler için önemli bir özellik olduğu ortaya çıkmıştır. Bu sözlerin büyük bir kısmı ancak belirli bir durumda kullanılabilir. Ancak, atasözleri, deyimler ve ikilemelerin de metnin içinde, konuşan/yazan açısından uygun yerde kullanılma özelliği vardır. Kalıp sözlerin anlamlarına bakıldığında, iletmek istediklerinin belirli kavramsal gruplarda toplanabildiği görülmektedir. Kalıp sözleri sözsanatı açısından incelersek, nazımda kullanıldığı gibi nesirde çok fazla kullanılmadığı görülmüştür. Ayrıca bu kalıplaşmış öğelerde yer alan kalıp sözler diğer öğelerdeki gibi gümümüzde sık kullanılmadığı görülmüştür.

Kaynakça

Aksan, D. (2004) Metin Bilgisi, Genişletilmiş 2. Baskı, İstanbul: Multilingual Yayınları.

Aksan, D. (2015), Türkçenin Sözvarlığı, Ankara Bilgi Yayınevi.

Bulut, S. (2012) Anadolu Ağızlarında Kullanılan Kalıp Sözler ve Bu Kalıp Sözlerin Kullanım Özellikleri. International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/4: Ankara. s:1117-1155.

Canbulat, M ve Dilekçi, A. (2013). Türkçe Ders Kitaplarındaki Kalıp Sözler ve Öğrencilerin Kalıp Sözleri Kullanma Düzeyleri. International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/8:Ankara.s:217-233.

Gökdayi, H. (2008) Türkçede Kalıp Sözler. Bilgi Kış. S: 44, s: 89-110.

Yazıcı, Okuyan, H. (2012). İlköğretim Türkçe Ders Kitaplarinda Bir Kültür Aktarimi Araci Olarak Kalip Sözlerin Kullanimi Üzerine Bir İnceleme. TSA / YIL 16 S:2.

 

 

 

 

 

 

 

  Increasing Reading Skills through Pursuing Reading Strategies  ·

 

Pohanmal Mohammad Arash Khalili lecturer at English Department of Sarepul University

خلاصه:

مقاله هذا در رابطه به راه های موثر و مفید ارتقا و انکشاف  مها رت  های خوانش شاگردان جهت آموزش  بهتر  بوسیله تدریس بهتر   آموزشی مورد تحقیق و مطالعه قرار گرفته است.

 هدف این تحقیق مطالعه و دریافت راه ها و استراتیژی های موثر و مفید که سبب انکشاف مهارت مطالعه و خوانش در پروسه آموزش در یک فضای با ارزش تدریس و آموزش بوسیله آموزگار میباشد  تا بتواند پروسه آ موزش را از طریق شیوه های مهم و موثر خوانش مانند طوفان مغزی، پیش بینی  متن از روی عنوان و تصاویر، درک مفهوم کلمات جدید از  طریق متن و کلمات کلیدی و خوانش به منظور دریافت مفهوم عمومی و مفاهیم خاص  سهولت بخشیده و با اخذ دانش و معلومات موثرپیرامون  شیوه های بهتر خواندن و مطالعه کردن درمورد موضوعات مختلف مهارت  های موثر خواندن موتون مختلف را در وجود شاگردان انکشاف داده منبع خوب معلومات، رهنمای خوب، مشاور در جریان مطالعه و خواندن  با شاگردان بوده بتواند  در موثریت تدریس خوانش پروسه تدریس را موثر و مفید در داخل و خارج از صنف درسی گرداند.

Abstract

This article presents the most effective techniques and strategies which results improvement in reading skills to get and distribute inputs through the culture of reading among students. Reading is great simple pleasures whether you are reading fiction, nonfiction, poetry, or a big, heavy textbook. It is probably self-evidence that the conceptions educators hold about it and improve their education and knowledge. This article involves useful tips and options to encourage students with reading. One of the best way lecturers can help and develop their student’s reading skills is to practice reading with them inside the class (intensive reading) outside the class (extensive reading) because effective reading, like effective writing does not happen all at once. Rather, it is a process. Often begin in with a general impression of what something means, and then by reading, you move to a deeper level of understanding of the material based on some strategies such as: Read as often as possible, previewing, predicting, brainstorm, skim, scan, highlighting and summarizing are those strategies are included in this article and help students to improve their reading skills.

Key words; effective reading, scanning, skimming, reading strategies, intensive reading, extensive reading

 

Introduction

One of the best way teachers can help develop their student’s reading skills is to practice reading with them. Many teachers recognize the value and enjoyment of reading to their students but perhaps are not clear about how they can help their students become better readers. Because reading is so important to everyone who wants to success in school, college, or university teachers should help their students to be interested in reading and encourage growth in their reading skills. According to using different strategies in this article such as: Read in the right place means you should get settled in a quite spot that encourage concentration, Preview the section begin by reading the overview that precedes the selection then think for a minute about the title and use skimming and scanning are reading techniques to rapid eye movement and keywords to move quickly through text for slightly different purposes. Skimming is reading rapidly in order to get a general overview of the material. Scanning is reading rapidly in order to find specific facts and some other important strategies teachers can develop a more positive attitude toward reading if they experience warm and close contact with their teachers while reading. Because reading makes them smarter, develops their mind, helps to learn language skillshow they discover new things, develops imagination, develops the creative side of studentshelps in developing a good self-imageexpands vocabulary and helps students to know other people's perspective.

Methodology

This research paper is mostly based on library research, therefore the author of this paper tried to gather and use the resources from library. This paper is intended to discover and present some of those strategies and methods to improve readers reading skills. It is mentionable that the data which is conducted in this study have been collected from (8) academic and trustworthy books, journal articles, internet sites, newsletters and other scientific resources to find valuable information about improving reading skills which is mentioned in the following next pages. In the mentioned study the author have tried to state some of those advices, approaches and methods of great teachers, in which, by using those, inexperienced teachers who are eagerly willing to hold their students with them in order to enhance their learning proficiencies, could be able to gain something from this study.

What is effective reading?

According to Langan (1999) effective reading, like effective writing does not happen all at once. Rather, it is a process. Often begin in with a general impression of what something means, and then by reading, you move to a deeper level of understanding of the material. Here are some hints to become a better reader. Read in the right place: Ideally, you should get settled in a quite spot that encourage concentration. If you can focus your attention while lying on a bed or curled up in a chair, that’s fine. But if you find that being very comfortable leads to daydreaming or dozing off rather than reading, then avoid getting too relaxed. You might find that sitting in an upright chair promotes concentration and keeps your mind alert.  Preview the section: begin by reading the overview that precedes the selection. Then think for a minute about the title. A good title often hints at a selection’s central idea, giving you inside into the peace even before you read it. For example, you can deduce from the title of Anita Garland’s essay. “Let’s really reform our schools,” that Garland find our schools inadequate. You can also guess that she is likely to suggest some changes in our schools. Read the selection right through for pleasure: Allow your-self to to drawn into the world that the author has created. Don’t slow down or turn back. Instead, just read to understand as much as you can the first time through. After this reading, sit back for a moment and think about what you enjoy in the piece. Deepen your sense of the selection: Go back and read it, or at least reread the passages that may not have been clear the first time through. Look up any words that you cannot figure out form context, and write their meanings in the margin. Now ask your-self the following questions:

-what is the central idea of the piece?

-what are the main supporting points for the central idea?

-how does the author explain and illustrate those main supporting points

 Reread carefully the parts of the selection that seem most relevant to answering these questions. By asking your-self the questions and by rereading, you will gradually deepen your understanding of the material.

Strategies to Improve Reading Skills

According to Day (1993), “becoming an effective and fluent reader in another language has a number of important benefits for the learner. First, reading in a target language helps to consolidate the learning that has taken place.” Additionally, it may, it may support to enhance knowledge of target language by experiencing to updated vocabulary and grammatical structure. Reading in the new language is also an significant way to learn about the target culture. Robb (2003) claimed at university you will have to read for various purposes: to prepare for seminars, lectures, workshops and for assessments (e.g. essays). In this section we will take you through various strategies you can use when reading an academic text for university study. We will provide you with general principles in relation to these strategies, tips from students and the opportunity to practice reading using different approaches or reading strategies are methods used in reading to determine the meaning of a text. Examples are: rereading; substituting an appropriate familiar word for an unfamiliar one; using root words to determine the meaning of unfamiliar words; using background knowledge to determine meaning; using information from the context . Allen (2000) suggested try to read: notes, letters, bank statements, advertisements, newspapers, magazines, books, cereals boxes, flyers, brochures, medicine labels, and this sort of thing. There are some strategies for reading to observe: Read as Often as Possible Reading allows you to connect written ideas with what you already know. The more you read the easier it will get. Not only will practice help you to improve your reading skills, it will also allow you to expand upon what you already know. Look for things to read every day and practice, practice, practice!

Previewing and Predicting:  Before you read anything, you should preview and predict the writing. Previewing and predicting will prepare you for reading. How to Preview: Examine the style of the writing, examine the title and subtitles, and examine photos and their captions. How to Predict: Consider what the style, title and subtitles, and photos tell you about the writing, consider what you already know about the subject and guess what the text is going to say.

Brainstorming: Once you have predicted and previewed, you should brainstorm what you already know and what you would like to know about the topic. Make a list of everything you already know about the topic, make a list of everything you would like to know about the topic.

Highlight and Review (While Reading) simply reading something is not enough. You should build upon what you already know by looking for new words and ideas when you read. How to keep track of new words and ideas: Highlight words and take notes.

  1. Look at each sentence to find key words and ideas.
  2. Take note of such words and ideas.
  3. Pay attention to words that are repeated. They are probably important.

Review highlighted words and take notes. Consider what you have learned and how it affects you. Keep track of what you have learned!

Read Out Loud! (While Reading) Sound words out as you read. This will help you to hear how words sound and predict their meaning. It will also help you to hear how words sound together. Use Context Clues (While Reading) you can often guess the meaning of a word by its context. If you do not understand a word: 1. Look at how it is used in a text.  2. Examine the words around it. 3. Try to guess its meaning from these clues. For Example: The word BLAHBLAH in the following sentence is a mystery word. Can you guess its meaning from the context? I love to eat peanut butter and BLAHBLAH on my toast. I can even make homemade blueberry BLAHBLAH. My husband prefers strawberry BLAHBLAH, but my favorite is blueberry. Can you guess BLAHBLAH in the context? If you really looked at the context clues (the words around the mystery word and its place in the sentence), you probably figured out what BLAHBLAH meant. You can often find the meaning of a word by looking at its context. Use this strategy when you are faced with new or difficult words.

Questioning (After Reading) once you have read something, you should review what you have learned by asking certain questions. Check to see if you really understand, by asking:

1. What is this about?

2. What is the main idea? Ask yourself what the writer is saying about the topic.

3. What have I learned?

Skimming and scanning :Skimming and scanning are reading techniques that use rapid eye movement and keywords to move quickly through text for slightly different purposes. Skimming is reading rapidly in order to get a general overview of the material. Scanning is reading rapidly in order to find specific facts. While skimming tells you what general information is within a section, scanning helps you locate a particular fact. Skimming is like snorkeling, and scanning is more like pearl diving. Use skimming in previewing (reading before you read), reviewing (reading after you read), determining the main idea from a long selection you don't wish to read, or when trying to find source material for a research paper. Use scanning in research to find particular facts, to study fact-heavy topics, and to answer questions requiring factual support.

Skimming to save time :Skimming can save you hours of laborious reading. However, it is not always the most appropriate way to read. It is very useful as a preview to a more detailed reading or when reviewing a selection heavy in content. But when you skim, you may miss important points or overlook the finer shadings of meaning, for which rapid reading or perhaps even study reading may be necessaryUse skimming to overview your textbook chapters or to review for a test. Use skimming to decide if you need to read something at all, for example during the preliminary research for a paper. Skimming can tell you enough about the general idea and tone of the material, as well as its gross similarity or difference from other sources, to know if you need to read it at all. To skim, prepare yourself to move rapidly through the pages. You will not read every word; you will pay special attention to typographical cues-headings, boldface and italic type, indenting, bulleted and numbered lists. You will be alert for key words and phrases, the names of people and places, dates, nouns, and unfamiliar words. In general follow these stepsRead the table of contents or chapter overview to learn the main divisions of ideas. Glance through the main headings in each chapter just to see a word or two. Read the headings of charts and tablesRead the entire introductory paragraph and then the first and last sentence only of each following paragraph. For each paragraph, read only the first few words of each sentence or to locate the main idea. Stop and quickly read the sentences containing keywords indicated in boldface or italics. When you think you have found something significant, stop to read the entire sentence to make sure. Then go on the same way. Resist the temptation to stop to read details you don't need. Read chapter summaries when provided. If you cannot complete all the steps above, compromise: read only the chapter overviews and summaries, for example, or the summaries and all the boldfaced keywords. When you skim, you take a calculated risk that you may miss something. For instance, the main ideas of paragraphs are not always found in the first or last sentences (although in many textbooks they are). Ideas you miss you may pick up in a chapter overview or summary. Good skimmers do not skim everything at the same rate or give equal attention to everything. While skimming is always faster than your normal reading speed, you should slow down in the following situations: When you skim introductory and concluding paragraphs? When you skim topic sentences? When you find an unfamiliar word? When the material is very complicated?

Scanning for research and study :Scanning, too, uses keywords and organizational cues. But while the goal of skimming is a bird's-eye view of the material, the goal of scanning is to locate and swoop down on particular facts. Facts may be buried within long text passages that have relatively little else to do with your topic or claim. Skim this material first to decide if it is likely to contain the facts you need. Don't forget to scan tables of contents, summaries, indexes, headings, and typographical cues. To make sense of lists and tables, skim them first to understand how they are organized: alphabetical, chronological, or most-to-least, for example. If after skimming you decide the material will be useful, go ahead and scan: Know what you're looking for. Decide on a few key words or phrases–search terms, if you will. Scan to answer questions If you are scanning for facts to answer a specific question, one step is already done for you: the question itself supplies the keywords. Follow these steps:

Read each question completely before starting to scan. Choose your keywords from the question itself. Look for answers to only one question at a time. Scan separately for each question. When you locate a keyword, read the surrounding text carefully to see if it is relevantRe-read the question to determine if the answer you found answers this question. Scanning is a technique that requires concentration and can be surprisingly tiring. You may have to practice at not allowing your attention to wander. Choose a time and place that you know works for you and dive in. Summarizing teaches students how to discern the most important ideas in a text, how to ignore irrelevant information, and how to integrate the central ideas in a meaningful way. Teaching students to summarize improves their memory for what is read. Summarization strategies can be used in almost every content area. 1- Begin by reading OR have students listen to the text selection. 2- Ask students the following framework questions: What are the main ideas? What are the crucial details necessary for supporting the ideas? What information is irrelevant or unnecessary?

High-lighting Introduce students to the Selective Highlighting/Underlining strategy and discuss the purpose of the activity (i.e., focus on vocabulary, main ideas, etc.). Then model the procedure to ensure that students understand how to use Selective Highlighting/Underlining. Give students time and means to practice the technique and reinforce successful performance. Monitor and support students as they work. Teacher should ask students to: Read through the selection first. Reread and begin to highlight main ideas and their supporting details. Highlight only the facts which are important or the key vocabulary not the entire sentence. After highlighting, look at what they have highlighted and summarize what they read. Take what was highlighted and write a summary paragraph. Teachers may wish to have students use various colors of highlighters to identify main ideas from details (e.g., use orange to represent main ideas and yellow to represent supporting details).

Peter (2003), when using an eBook, teachers should ask students to: Read through the selection first. Reread and select a portion of the text that the student wishes to highlight by highlighting or changing the font of the text OR using text boxes for comments. From the menu select the add text box option. Type in the comment into the text box and click anywhere outside the text box to finish. Summarize what they read by using the highlighted text or text boxes to write a summary paragraph.

Contextualizing (Placing a text in its historical, biographical, and cultural contexts)   When you read a text, you read it through the lens of your own experience. Your understanding of the words on the page and their significance is informed by what you have come to know and value from living in a particular time and place. But the texts you read were all written in the past, sometimes in a radically different time and place. To read critically, you need to contextualize, to recognize the differences between your contemporary values and attitudes and those represented in the text.

Evaluating an argument (Testing the logic of a text as well as its credibility and emotional impact) all writers make assertions that they want you to accept as true. As a critical reader, you should not accept anything on face value but to recognize every assertion as an argument that must be carefully evaluated. An argument has two essential parts: a claim and support. The claim asserts a conclusion -- an idea, an opinion, a judgment, or a point of view -- that the writer wants you to accept. The support includes reasons (shared beliefs, assumptions, and values) and evidence (facts, examples, statistics, and authorities) that give readers the basis for accepting the conclusion. When you assess an argument, you are concerned with the process of reasoning as well as its truthfulness (these are not the same thing). At the most basic level, in order for an argument to be acceptable, the support must be appropriate to the claim and the statements must be consistent with one another.

In this regard Mifflin (2003) reported that if you are like most students, you probably read both at home or outside of your home; perhaps somewhere on your college campus and maybe even at work during your brakes. You’re reading environment effect your comprehension. So give some thought to how you can create or select the right reading environment that allows you to stay alert and to focus all your concentration on the text especially when it’s a challenging one. When you are at home you can usually create the most effective condition for reading. You might want to designate a particular place a desk or table, for example: where you always read, make sure the place you choose is well-lit and sit in a chair that requires you to sit up right. Reading in a chair that’s too soft and comfortable tends to make you sleepy. Keep your active reading tools (pens, highlighter, marker, notebook or paper) a dictionary close at hand. Before you sit down for a reading session, try to minimize all potential external distractions turn off like your phone, TV, radio, or that sort of thing. Notify your family members or roommate that you will be unavailable for a while. If necessary put a sign “Do Not Disturb” on your door handle. The more interruption you must deal with while you read the harder it will be to keep your attention on the task at hand.

As Allen (2000) proved overcoming internal destructions, which are the thoughts, worries, plans, daydreams, and other types of mental “noises” inside your own head, is often even more challenging for readers, but it’s important to develop reading strategies for dealing with them. If you don’t they will inhabit you from concentrating on what your reading and from observing the information you need to learn. You can try to ignore these thoughts but they usually continuing try to intrude. So how do you temporarily silence them so you can devote your full attention to your reading? Instate of fighting them, try focusing completely on these thoughts for a short period of time. For 5-10 minutes, allow your-self sit and think about your job, you finance, your car problems, the paper you need t write, or whatever is on your mind better yet, write these types down. To employ your mind like a piece of paper, try a free writing exercises which involves quickly writing your thoughts on paper without censoring them or worrying about grammar or spelling.

Ur (2001) added if you can stop thinking about all of the other things you need to do, devote ten minutes to writing a detailed “to do list”. Giving all of your attention to distracting thoughts will often clear your mind so you can focus on your reading. If your reading somewhere other than at home (on your college campus for instance), it will be more difficult to achieve ideal reading conditions. However you can still search for places that have the right characteristics. First of all find a location library that is well-lit and quite. Try to sit at an individual study carrels or cubical so you can block out external distractions. If no carrels are available, choose a table that is out of flow of traffic, and sit down to your back to others so you are not tempted to watch their coming and goings. If you must read in a more distracting place like your college cafeteria or a bench on campus, you might want to get in the habit of carrying a pair of earplugs in your book bag so you can reduce external noises. Finally don’t forget to keep your active reading tools and dictionary with you so you will have them on hand no matter where you end up reading

Recommendation

According to many scholars stated above enhancing reading skills have tons of ways, methods and strategies to pursue, that the author have tried and collected some of those relevant ones in which by pursuing them readers may be able to increase their reading proficiencies in a way that they have been looking for. Although the gathered reading strategies are somehow useful for teachers and students, but they are not the fully completed ways. Of course these strategies are not the only roads open to those teachers and students who are aiming to explore and increase their own practice of reading skills. Therefore, in order to have or gain a developed strategy to increase ones reading skills its highly recommended to go for further studies first, such as; ways to conduct reading strategies, students desire to learn reading, motivating students to increase their reading skills and the strategies for providing a reading learning situation or atmosphere.     

 

Conclusion

To sum up the article effective reading, like effective writing does not happen all at once. Rather, it is a process. Preview the section: begin by reading the overview that precedes the selection. Then think for a minute about the title. A good title often hints at a selection’s central idea, giving you inside into the peace even before you read it. Also deepen your sense of the selection is another way to go back and read it, or at least reread the passages that may not have been clear the first time through. Look up any words that you cannot figure out form context, and write their meanings in the margin.

Often begin in with a general impression of what something means, and then by reading, you move to a deeper level of understanding of the material by using different effective strategies teachers can help students to be fast readers for getting and sharing the inputs to others and catch others prospective. Moreover introducing and practicing with students strategies such as previewing, brainstorming, skim, scan, highlighting, contextualizing and finally summarizing technique help learners to improve their reading skills in a better and more effective ways to overcome on different types of reading messages.

 

 

Reference

  1. Allen, W. (2000). Reading environment. Toronto, Canada. Linux press, pp (321-325).
  2. Day, R. R. (1993). New Ways in Teaching Reading. By TESOL, Inc. Alexandria, Virginia, USA
  3. Langan, J. (1997). Sentence skills with reading: Hints for effective reading. U.S.A. Acid

Free paper, pp (512-513).

 

  1. Mifflin, H. (2003). Reading series: creating an effective reading environment. U.S.A
  2. Peter, H. (2000) How to teach reading effectively. New York: Teacher training printing center.
  3. Robb, A. (2003). Built comprehensive during independent reading. Making independent reading work in your classroom. U.S.A. Scholastic, pp (7-8).
  4. Ur, P. (2001) Teaching effective reading: practical tips. Virginia: Coastal training technological corp.
  5. Adams, M.J.(1990). Beginingg to Read. Cambridge, MA: MIT press.
  6. Burk, J.(2002). Readers Handbook. United states: Great source Education Group.
  7. Mclaren, S.(2006). Students Guide to Writing Essays and Report. Australia: pascal Educational services.

 

 

 

- تقریظ دهنده: پوهاند سید عثمان اکرمی استاد پوهنحی اقتصاد پوهنتون بلخ

- تقریظ دهنده: پوهنوال غلام سخی نظری استاد پوهنحی جیولوجی ومعادن

- تقریظ دهنده: پوهاند سید نورالله امینیار استاد پوهنحی تعلیم وتربیه

- تقریظ دهنده: پوهاند عبدالقیوم رجبی استاد پوهنحی تکنالوژی کیمیاوی

- تقریظ دهنده: پوهاند محمد هاشم صدیقی استاد دیپارتمنت هندسه ترسیمی و رسم تخنیک پوهنحی ساختمانی

- تقریظ دهنده: پوهاند حبیب الله حبیب استاد دیپارتمنت تاریخ پوهنحی علوم اجتماعی

- تقریظ دهنده: پوهندوی سعیده ولیزاده استاد دیپارتمنت ریاضی پوهنحی تعلیم وتربیه

- تقریظ دهنده: پوهنوال غلام سخی یاسا استاد پوهنحی ساختمانی

- تقریظ دهنده: پوهندوی محمد ظاهر فهیمی استاد پوهنحی علوم تربیتی و مسلکی

- تقریظ دهنده: پوهندوی محمد اسماعیل حضرتی استاد دیپارتمنت فزیک پوهنحی تعلیم وتربیه

- تقریظ دهنده: پوهاند سید عثمان اکرمی استاد پوهنحی پوهنتون بلخ

- تقریظ دهنده: پوهنوال حبیب الله مومند استاد پوهنحی طب پوهنتون بلخ

- تقریظ دهنده: پوهنوال نورالله آلتای استاد دیپارتمنت اوزبیکی پوهنحی علوم اجتماعی

[1] Ünlüler: Ünlüler; tonlarını ses tellerinden alan ve ses kanalında (ses telleri ve dudaklar arasında) herhangi bir engelle karşılaşmadan ortaya çıkan seslerdir.[1] Ünlülerin telaffuzunda temel görev dil ve dudaklardadır. Ünlüleri telaffuz ettiğimizde ağız her zaman açıktır.

Bu seslerin telaffuzundaki farklı bir bakışta anlamak zordur. Dikkatle telaffuz ettiğimizde farkına varmak mümkündür. Özbekçedeki ünlülerin Latin alfabesindeki şekli o’, u, o, ä, e, i, dürGünümüzde Afganistan Özbekleri arasında kullanılan Arap alfabesindeki şekilleri ise  /اﯢ/، /او/، /آ/، /اَ/، /ﯤ/، /ی/dür. Ancak Arap alfabesi bu ünlülerin tam anlamıyla gösterilmesi için yeterli değildir. Örneğin: Afganistan Özbekçesinin yazımında kelime başında, ortasında ve sonunda seslerin mahiyetini tayin etmek zordur. Bu nedenle kelimeleri bilerek telaffuz etmek gerekir. Örneğin: tåvuḳ (تاووق) tavuk, ḳåvun (قاوون) kavun, såvuḳ (ساووق) soğuk’ ve oḳuv (اﯢقوو) okuma’, sıḳuv (سیقوو) basınç’, toḳuv (تۉقوو) dokuma’gibi. Bu üç tane örnekteki vav (و)lardan hangisinin ünlü u (او) ve hangisinin ünsüz v (و) olduğunu fark etmek için kelimeleri tanımak gerekir. Çünkü tåvuḳ (تاووق)tavuk’, ḳåvun (قاوون)kavun’ ve såvuḳ (ساووق) soğuk’ kelimelerindeki å (ـﺎ) ünlüsünden sonra yine bir ünlü ses gelemeyeceği kesindir. Yani å (ـﺎ) ünlüsünden sonra gelen “و” harfinin ünsüz v (و) sesi olduğunu görmekteyiz.

[2] Darawgar, Sayed Barmak, Afganistan Özbek Türkçesi Grameri (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi) Atatürk Üniversitesi Türk Dili Ana Bilim Dalı, Erzurum, 2016. s. 41-42.

[3] Coşkun, Mustafa, Volkan, Özbek Türkçesi Grameri DTK Yayınev, Ankara, 2014. s. 33.

[4] Yıldırım, Hüseyin, Özbek Türkçesi (Dil Bilgisi – Alıştırma – Konuşma – Metinler) Gazi Kitabevi , Ankara, 2012, s. 5.

[5] N. Turniyozov ve A. Rahimov, Özbek Tili Ma’ruzalar Matni, 1. Qismi, Sarmarqand, 2006. s. 10.

[6] Ergin, Muharrem, Türk Dil Bilgisi, Bayrak Yayın Evi, İstanbul, 2007, s. 40.

[7] Ergin, Muharrem, Türk Dil Bilgisi, Bayrak Yayın Evi, İstanbul, 2007, s. 41.

[8] Ergin, Muharrem, Türk Dil Bilgisi, Bayrak Yayın Evi, İstanbul, 2007, s. 41.

[9] Puf (پُف), tuf (تُف) gibi kelimeler Farsça olarak görülse de yansıma kelimeler olmaları nedeniyle Türkçe olarak kabul etmek ve Özbekçe imlâya göre puf (پُف), puflä- (پوفله-), tuf (تُف), tuflä-(توفله-) şeklinde yazmak gerekir. Bunun gibi, bäġişlä (بغیشله) "aff et" sözü aslında Farsça baḫşiş (بخشش) "aff" kelimesinden alınmış olsa da, eski metinlerde bäġişlä (بغیشله) şeklinde geçtiği için bu kelimeyi Özbekçe kabul etmek ve Özbek imlâsı ile yazmak gerekir.

-تقریظ دهنده: پوهاند سید نورالله امینیار استاد پوهنحی تعلیم وتربیه

[10] Bu çalışmadaki atasözlerin açıklama hususunda TDK’den faydalanılmıştır.

-  تقریظ دهنده: پوهنوال جمیله ایثار استاد دیپارتمنت اوزبیکی پوهنحی علوم اجتماعی