شیوه اصولی ترسیم وخواندن نقشه ها ی ساختمانی

پوهاند محمدهاشم صدیقی عضو کادر علمی دیپارتمنت هندسه ترسیمی ورسم تخنیک پوهنحی ساختمانی

خلاصه:

 ارتباط تصویری درعلوم از جایگاه خاص برخوردار می باشد، یکی از مهم ترین نمونه های آن نقشه است، که در اکثر رشته های انجنیری مورد استفاده قرار می گیرد. نقشه وسیله مناسب برای دریافت وحفظ معلومات می باشد،که در آن انتخاب وکسب اطلاعات ضروری در وقت کم صورت می گیرد. بسیاری از تصورات را میتوان با رسم اشکال بدون اینکه به کدام زبان مخصوص دیگر نیاز باشد به دیگران تفهیم نمود .

 اجرای هر پروژه، احداث ساختمان، پل، جاده، ساختن کشتی و هواپیما ازعملیات طراحی و ترسیم نقشه ها آغازمی گردد. مشکل ترین بخش درطراحی معماری، طراحی فنی است برای استفاده درست از این فن ارزشمند به آموزش  زبان ترسیم ضرورت می باشد.

اهداف اساسی این مقاله راانکشاف قدرت خلاقیت در ترسیم وخواندن نقشه ها ی ساختمانی،رعایت اصول وقواعد نقشه کشی، توسط انجینران ومتخصصان جوان تشکیل می دهد.

یافته های مهم این مقاله را دانستن نکات ضروری هنگام ترسیم نقشه های پلان ،نماوقطع ساختمان،  پرورش قدرت تصور و تجسم فضایی، توانایی خواندن ، تحلیل و تفصیل نقشه های ساختمانی تشکیل می دهد.       

کلمات کلیدی: نقشه، اسنادطراحی، استندرد، نما،پلان، قطع، جنرال پلان.

مقدمه:

تمام فرآورده های تخنیکی نظربه اسناد تخنیکی نقشه ها ، شیماهاوعملیات تکنالوژیکی وغیره تهیه می شوند. برای درک و خواندن درست نقشه ها لازم است، که آنها مطابق به قواعد و قوانین واحد ترتیب شوند. بخاطراینکه ترتیب اجرای نقشه ها ، علایم شرطی مواد، تجهیزات وعناصرجداگانه آنها که در نقشه ها یکسان باشد، دراجرای نقشه ها،ازاستندرد سیستم واحد اسناد طراحی استفاده می کنند.

زنده گی انسان هاازبدوپیدایش باساختمان درارتباط بوده که آنراتوسط نقشه اعمارمی نمودند .تعمیرات بزرگ مانند موسسات تولیدی، کارخانه جات، استیشن های برق، سرک ها و پل ها، ساختمان های مسکونی وعام المنفعه برای انکشاف اقتصادی و اجتماعی کشور ازاهمیت زیاد برخوردار می باشد. با پیشرفت و انکشاف جامعه ضرورت انسان ها به تاسیسات مختلف (ساختمان های مسکونی عام المنفعه، ساختمان های صنعتی، سرک، پل وغیره) بیشتر گردیده است .

نظربه گسترش امورعمرانی خصوصاً ساختمان سازی درمراحل مختلف ازقبیل طراحی، ترسیم نظارت و اجرای یک ساختمان به ترسیم نقشه های دقیق شامل نما ها،پلان هاومقاطع طلب می نماید تا ساختمان ازنظرزیبایی ومعماری جلوه خاص خودراپیداکند. لذا اینجانب مقاله ای را تحت عنوان شیوه اصولی ترسیم وخواندن نقشه های نما ،پلان وقطع ساختمان جهت استفاده انجنیران جوان و دانش آموزان تهیه نمایم. در رابطه به  موضوع کتب واثاردانشمندان مرورگردیده است ،که به گونه مثال ازبعضی آنها یادآورمیشویم:

کورویف یو.ا. در کتاب رسم تخنیک ساختمانی چاپ سال 2001 مسکو درمورد نقشه های نما ،پلان و قطع نوشته است. نقشه های ساختمانی تعمیرات و تاسسیات انجنیری نظر به قواعد ارتسام قایم الزاویه ترسیم می شوند . نامگذاری نما ها، پلان ها و قطع ساختمان در قسمت بالای نقشه نوشته و در زیر آن خط می کشند. نمای ساختمان وپلان سقف تنها تصوررا دررابطه به شکل خارجی ساختمان فراهم می سازد. برای دانستن موقعیت، اندازه ها وفضا ی داخل تعمیربا خصوصیات ساختمانی آن،جابجائی تجهیزات بهداشتی وتخنیکی ازنقشه های پلان وقطع استفاده می کنند

چیکمارف ا.ا. در کتاب اساسات رسم تخنیک ساختمانی چاپ سال 2002 مسکو نوشته است : تصاویر نما ها  پلان و قطع ها رامطابق به استندرد GOST ترسیم می نمایند. در نقشه های کاری جهت دید  درقطع نظربه پلان از سمت پایین به بالا و از چپ به راست انتخاب می گردد. در فارمت های نقشه کشی نما ها، پلان ها،قطع ها وگره ها به ترتیب نمره گذاری می کنند.

پری ابراژینسکی.ن.گ. سال 2008 در کتاب رسم تخنیک ساختمانی در مورد ترسیم و خواندن نقشه های جنرال پلان، نما ،پلان و قطع ساختمان مفصلاً معلومات داده است.

محمد رضا کاظمیان فردرکتاب نقشه کشی سال 1380 در مورد نما ها، قطع ها و پلان نگاشته است :نمای یک ساختمان نشان دهنده شکل ظاهری و خارجی یک ساختمان است .برای ترسیم نمای یک ساختمان شعاع دید ما باید بر سطح نما عمود باشد. برای تجسم بیشتر قسمت های پیش برامده در نما سایه آنرا ترسیم می نمایند.پلان نیز یکی از مهمترین نقشه های اجرایی ساختمان است .یکی از مهمترین اجرای ترسیم پلان، اندازه گذاری آن می باشد. نقشه قطع نیز از جمله مهمترین نقشه های ساختمان بشمار می رود وبا ترسیم قطع میتوان ارتباط ساختمان با زمین تعداد طبقات و ترکیب عمودی فضا را مشخص کرد.

به همین ترتیب احمد رضا دوراندیش درکتاب آشنایی با اصول رسم فنی و نقشه کشی عمومی ساختمان سال1391 درمورد نما ها ،پلان ها و قطع ساختمان معلومات داده است. وی مینویسد که نقشه زبان علم رسم فنی است. برای اجرای هر پروژه نخست باید عملیات طراحی و ترسیم فنی آن انجام شود و سپس به تولید و ساختن آن اقدام گردد.

 

مواد و روش:

طرحریزی ساختمان ها وتاسیسات به صورت عموم در دو مرحله صورت می گیرد. در مرحله نخست تعمیر مورد نظر طرحریزی گردیده و بعداً نقشه های کاری آن ترتیب می گردد. طرح یک ساختمان نقشه های پلان، نما ها، قطع ها و جنرال پلان را شامل می گردد.

 نقشه های ساختمانی که در آن پلان ها، قطع ها و نما های ساختمان ترسیم شده باشد، نقشه های عمومی مهندسی– ساختمانی نامیده می شوند. آنها تصور عمومی را در مورد تعمیر، ساختمان داخلی و خارجی آن ارائه می نمایند.

 1- نقشه های که شکل خارجی ساختمان را نشان می دهند عبارت اند از: نما ها و دورنما

2- نقشه های که فضای داخل تعمیر را نشان میدهد: پلان هاوقطع ها

3- نقشه های که موقعیت ساختمان را در قطعه زمین نشان می دهد: جنرال پلان.

تصاویر نما هادرنقشه های مهندسی- ساختمانی قرارذیل نامگذاری می گردد:

  • نمای مقابل– نمای اساسی
  • نمای چپ ویا راست – نمای جانبی
  • نمای عقبی – نمای حیاط
  • نمای افقی– پلان بام                                          
  • نمای افقی در ساحه که ساختمان اعمار گردیده است – جنرال پلان
  • قطع افقی – پلان طبقه، تهکوی، چرداک (بام)
  • قطع عمودی – قطع ساختمان

خصوصیات نقشه های ساختمانی-مهندسی و ماشین سازی:

تحلیل و ارزیابی نشان می دهد، که نقشه های ساختمانی – مهندسی به صورت عموم به اساس همان قواعد نقشه های ماشین سازی ترسیم می شوند. اما نقشه های ساختمانی – مهندسی دارای یک سلسله ویژه گی های اند که ذیلاً تذکر داده شده است:

1- نقشه های پلان، قطع های تعمیر میتوانند در یک فارمات در ارتباط ارتسامی نسبت به یکدیگر و یا در فارمات جداگانه ترسیم گردند.

2- در نقشه های ساختمانی صرف از مقیاس کوچک کننده استفاده میکنند.

3- اندازه ها بشکل زنجیری بسته قرار داده می شوند.

4- تیر اندازه ها به زبر مایل تعویض می گردد.

5-برای نشان دادن اندازه های ارتفاع، ازعلامه  ارتفاع سطح استفاده میکنند.

6- اندازه ها را به ملی متر، سانتی متر و متر نشان میدهند.

7- نقشه های پلان با توضیحات اضافی همراه می باشند که درآن معلومات در مورد اطاق ها، موقعیت ساختمان درجنرال پلان با علامه گذاری فرضی ( تصاویر فرضی مبل و فرنیچر، ساحه سبز ) وغیره ارائه می گردد.

طرحریزی خواندن و اجرای نقشه های جنرال پلان:

جنرال پلان نقشه ایست که درآن شکل وحدود اربعه ساحه قابل اعمار، تمام ساختمان های موجود وقابل  بازسازی، ساختمان های طرحریزی شده، تاسیسات مسکونی، ساحه سبز، ذخایر آب ، سرک ها و غیره نشان داده می شود.

1- جنرال پلان ها را به مقیاس کوچک کننده 400:1، 500:1 و 1000:1 ترسیم می نمایند.

2- در قسمت زاویه فوقانی نقشه جنرال پلان جهت نور را توسط علامه  تیر بدون حروف در صورتیکه تیر به خط جدول نقشه عمود باشد نشان می دهند. در صورتیکه تیر مایل باشد، در آنصورت یکجا با حروف نشان داده می شود. بعضی اوقات در جنرال پلان معلومات در رابطه به جهت باد ها، مدت و قوه آن با تعداد روز ها و فیصدی آن را در سال نیز ارائه می نمایند.

3- تمام عناصر جنرال پلان را با درنظرداشت مقیاس نقشه به شکل تصاویر فرضی مطابق استندرد ترسیم می نمایند.

4-  خطوط محیط ساختمان رابه ضخامت – 1mm و متباقی خطوط راکوچکتر از آن ترسیم می نمایند

5- تمام تأسیسات و عناصر تشکیل دهنده جنرال پلان را به ترتیب نمره گذاری و با توضیحات در جدول نقشه تحریر می نمایند. بر علاوه توضیحات اضافی  در جنرال پلان ها جدول علامه گذاری فرضی رانیز علاوه می کنند.  اکثراً برای تجسم بیشتر بر علاوه جنرال پلان تصویر دورنمای ساحه قابل اعمار  را یکجا با ساحه سبز آن به شکل  موکیت تهیه می کنند.

6- برای ترسیم نقشه جنرال پلان باید شکل قطعه زمینکه برای ساختمان اختصاص داده شده بدانیم.

خواندن نقشه های جنرال پلان:

1- تحلیل شکل و حدود اربعه قطعه زمین، و تعیین مساحت آن.

2- تعیین موقعیت قطعه زمین نسبت به جهت نور.

3- تعیین مقیاس تصویر.

4- تعیین تعداد ساختمان ها شکل و بهره برداری ازآنها.

5- تعیین اندازه تعمیر اساسی و متباقی تاسیسات در قطعه زمین و موقعیت آنها نسبت به جهت نور.

6- تعیین موقعیت و خصوصیات ساحه سبز، ذخیره آب و غیره .

7- تحلیل و بررسی موقعیت سرک ها و راه های مواصلاتی.

ترتیب اجرای نقشه های جنرال پلان:

1- تعیین نمودن اندازه های قطعه زمین، شکل و موقعیت آن نظر به استقامت نور.

2- معلوم نمودن تاسیسات موجود، قابل تخریب، قابل حفاظت و قابل بازسازی. امکان استفاده از ساحه سبز، ذخایر آبی و غیره.

3- انتخاب مقیاس نقشه.

4- ترسیم حدود اربعه جنرال پلان ساحه سبز.

5- علامه گذاری موقعیت قطعه نظر به جهت نور.

6- تعیین تعداد تاسیسات، موارد استفاده و شکل آنها.

7- انتخاب موقعیت جهت اعمار ساختمان اساسی و تاسیسات اضافی با در نظرداشت جهت نور.

8- بررسی موقعیت سرک ها وراهای مواصلاتی به سا حه مربوطه و ترسیم آن درجنرال پلان.

9- تعیین مشخصات ساحه سبز و موقعیت آن نظر به تعمیر.

10- ترسیم تصویر وعلامه گذاری به ترتیب تعمیراساسی، تاسیسات کمکی، ساحه سبزوذخایر آب.

خواندن و ترسیم نقشه نما های ساختمان:

درطرا حی نما مسایل زیادی باید مورد توجه قرارگیرد. یکی ازمهمترین اقدامات برای ساختمان، طراحی نمای مناسب است.نما باید زیبا مستحکم با تعداد طبقات وساختمان های اطراف هماهنگی داشته باشد.

نقشه نما ها رابرای نشان دادن مشخصات خارجی ساختمان ترسیم می نمایند. این نقشه ها تصور را در رابطه به اندازه های عمومی، تناسب میان عناصر جداگانه ساختمان، معلومات پیرامون عناصر مهندسی ساختمانی، موقعیت و نوع کلکین ها، دروازه ها، بالکن ها و پایه ها وغیره فراهم می سازد اشکال(1و2).

1- نمای سمت سرک نمای اساسی ساختمان نامیده می شود و نما های سمت راست و چپ آنرا جانبی و نمای عقبی را نمای حیاط می نامند

2- در نقشه های نما در قسمت کنج پایین ساختمان محور تقسیمات را نشان می دهند، که برای خواندن نقشه ها کمک می کنند. محور تقسیمات را در دایره های کوچک با قطر 8....10mm توسط اعداد و حروف علامه گذاری می کنند.محوارت طولی را توسط اعداد و عرضی را توسط حروف نشان می دهند.

3- نما ها را در نقشه نظر به محور تقسیمات مربوطه مینویسند - نمای 2-1 ( نمای اساسی ) در آنصورت نمای حیاط را به شکل نمای 1-2 و یا A-B ( نمای جانبی راست ) و B-A ( نمای جانبی چپ) علامه گذاری می کنند.

4- در نما ها بصورت عموم اندازه ها را به استثنائی علامه ارتفاع سطح نشان نمیدهند.

                                                        

 

 

 

 

 

شکل(1)- نمای مقا بل ساختمان

 

 

 

                                                                                            

                                                                         

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل(2)-  نقشة نمای سا ختمان دو طبقه ای

 

 

 

5- نما ها را به مقیاس 50:1، 100:1، 200:1 ترسیم می نمایند.

6- نقشه های نما را توسط خطوط باریک به ضخامت 0.2 ... 0.4mm ترسیم مینمایند. خطوط محیط زمین باید از حدود نما به اندازه 25...30mm خارج گردد و دارای ضخامت 1... 1.5mm باشد

خواندن نقشه های نمای ساختمان:

مراحل خواندن نقشه های نمای ساختمان قرار ذیل است.

1- تعداد و نامگذاری نما ها و محور تقسیمات آنها.

2- تعداد طبقات تعمیر.

3- مشخصات بام ( هموار ویا مایل ).

4- مواد پوشش بام ( شیپر، آهن چادر و غیره).

5- مشخصات ورود به ساختمان ( موجودیت بال، پیک، پایه،زینه و غیره).

6- تعداد کلکین و دروازه ها.

7- مشخصات پوشش دیوار خارجی تعمیر ( پلستر، روکش پلیتی و غیره ) و عناصر آن.

   طریقه ترسیم نقشه های نما:

1- تحلیل و بررسی نما های تعمیر و تعیین نمای اساسی.

2- تعیین اندازه های تعمیر نظر به اسناد موجود ( پلان ساختمان، تصویر مجسم و غیره).

3- انتخاب مقیاس تصویر

4- ترسیم تصویر مستطیل ابعاد و تعیین شکل خارجی نمای تعمیر.

5- علامه گذاری محورات تقسیمات طولی و عرضی در نقشه.

6- نشانی و اجرای تصویر ساختمانی ( جای کلکین دروازه ها، پیزاره، زینه، سایه بان وغیره ) و عناصر دیکوریشن نما.

7- نشان دادن علامه گذاری ارتفاع سطح و در صورت ضرورت نامگذاری نما.

8- ترسیم تصویر خطوط محیط زمین ساحه سبز، سنگ های طبیعی و غیره.

10- کنترول و روشن نمودن نقشه.

   ترسیم و خواندن نقشه های پلان:

پلان عبارت از قطع افقی ساختمان است ازارتفاعی، که مشخصات هر چه بیشتر ساختمان چون موقعیت دیوارها، دهانه کلکین ودروازه ها وزینه ها ازآن دیده و ترسیم شوند. بطور مثال هرگاه ساختمان توسط مستوی طوری فرضی قطع و قسمت فوقانی آن برداشته شود قسمت باقیمانده که بروی مستوی افقی ارتسام می یابد پلان ساختمان نامیده می شود شکل(3).

در پلان مانند سایر قطع ها  آن چیزی که در مستوی قاطع حاصل شده و هم آن چیزی که در عقب مستوی قاطع قرار دارد نشان داده میشود. از همین سبب دیوار ها و پارتیشن های که مستوی قاطع قطع شده توسط خطوط ممتد اساسی نشان داده اند. در چنین حالت محیط دیوار های اساسی را توسط خطوط اساسی به ضخامت 0.8...1mm ومحیط دیوار پارتیشن هارا توسط خطوط ممتد به ضخامت 0.4...0.5mm ترسیم مینمایند.  

عناصر ساختمان را که پاینتراز مستوی قاطع قرار دارند توسط خطوط ممتد باریک به ضخامت s/3 نشان میدهند. نقشه های پلان همیشه با نوشته های مانند " پلان طبقه اول " ، " پلان طبقه دوم " بالای تصویر گرافیکی همراه می باشد. در صورتیکه پلان دو ویا بیشتر طبقات باهم مشابه باشند، در آنصورت یک پلان را با نوشته پلان طبقه مربوطه ترسیم مینمایند.

 

 

 

 

 

 

                                            

 

 

 

 

 

 

 

 

  

 

 

شکل(3)- نقشة پلان ساختمان

 

 

 

نصف پلان طبقه اول را با نصف پلان طبقه دوم با تذکر تصویر طبقه میتوان باهم ترکیب نمود. در پلان ها ذکر نمبر و نامگذاری اطاق هاضروری می باشد.

مساحت هر اطاق را به مترمربع نوشته ودر زیر آن توسط خط ممتد باریک خط میکشند .            

در ساختمان سازی انواع مختلف کلکین و دروازه ها استفاده میگردد، پله های کلکین و دروازه ها را توسط خطوط باریک ممتد ترسیم می کنند. در پلان ها نوع و مشخصات کلکین دروازه ها را بصورت دقیق نشان میدهند.

در پلان ها تجهیزات بهداشتی، موبل فرنیچر، سیستم گرما و تهویه را نیز نشان میدهند. پلان ها را به مقیاس های 50:1، 100:1، 200:1. ترسیم می نمایند. اندازه ها را در پلان ساختمان بشکل زنجیر بسته به ترتیب ذیل قرار میدهند :

زنجیر اول – اندازه ای دیوار ها، دهنه کلکین ها و دروازه ها.

زنجیر دوم – فاصله میان محور تقسیمات مجاور.

زنجیر سوم – فاصله میان محور تقسیمات نهایی.

در داخل ساختمان اندازه ای اطاق ها، ضخامت پارتیشن ها، جای دروازه ها و وسایر عناصر ساختمان را نشان می دهند. مراحل خواندن و ترسیم نقشه های پلان قرار ذیل است:

خواندن نقشه های پلان ساختمان:

1- تعیین اندازه ابعاد ساختمان و مساحت آن.

2- تعیین مشخصات ورود به ساختمان( موجودیت بال، زینه و غیره ).

3- مشخص نمودن فضای داخل ساختمان تعداد اطاق ها ،موقعیت متقابل ومساحت آنها.

4- تعیین دیوار های حامل و پارتیشن ها در تعمیر.

5- مشخص نمودن دهانه های کلکین و مشخصات آن ( با کشالک و بدون آن، تعداد پله ها ).

6- تعیین تعداد و مشخصات دهنه دروازه ها و جهت باز شدن آنها.

7- مشخص نمودن موقعیت زینه در ساختمان.

8- مشخص نمودن تجهیزات بهداشتی، موبل فرنیچر و غیره در ساختمان.

مراحل ترسیم نقشة پلان ساختمان:

  1. تعیین اندازه های ابعاد پلان ساختمان.
  2. انتخاب مقیاس تصویر.

3- ترتیب وتنظیم نقشه پلان ساختمان، جدول توضیحات و علامه گذاری های فرضی.

4- ترسیم مستطیل ابعاد تصویر و مشخص نمودن محیط خارجی پلان ساختمان.

5- علامه گذاری محور تقسیمات طولی در قسمت پایین و عرضی درقسمت چپ نقشة پلان.

6- اندازه گذاری وترسیم عناصر ساختمانی تعمیر:

  • ضخامت دیوار های حامل و پارتیشن ها
  • دهانه کلکین و دروازه ها
  • پله های کلکین و دروازه ها

7- جابجا ساختن تجهیزات بهداشتی تخنیکی.

8- ترسیم تصاویر موبل و فرنیچر در اطاق ها.

9- اندازه گذاری:

  • زنجیر اندازه گذاری خارجی.
  • در داخل اطاق ها ( طول و عرض هر اطاق، ضخامت دیوار ها و پارتیشن ها ).
  • مساحت اطاق ها.

10- روشن ساختن نقشه پلان و علامه گذاری آن.

11- نمره گذاری اطاق ها در پلان، ترتیب جدول توضیحات و علامه گذاری های فرضی.

12- کنترول نقشه پلان ساختمان .

                                                    

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل (4)- مراحل ترسیم پلان  ساختمان

 

 

 

خواندن و ترسیم نقشه های قطع ساختمان:

برای نشان دادن خصوصیات ساختمانی عناصر داخلی تعمیر ( ارتفاع طبقات، دهانه های کلکین و دروازه ها، عمق تهداب ها، ساختمان پوشش و زینه ها ) نقشه های قطع آنرا ترسیم می نمایند ( شکل 5).

  • در قطع مستوی قاطع را طوری موقعیت می دهند که عناصر مغلق ساختمانی، مانند: کلکین ها و دورازه ها و زینه در قطع واقع گردد.
  • نظر به جهت مستوی قاطع قطع ها به طولی ( در امتداد طول ساختمان ) و عرضی ( عمود به طول ساختمان ) تقسیمات می گردد .
  • نظر به تعداد مستوی قاطع قطع به ساده ومغلق تقسیمات می گردد.
  • قطع ها را در نقشه های مهندسی ساختمانی مانند ماشین سازی علامه گذاری می کنند اما علامه گذاری حروفی مستوی قاطع را به عددی تعویض می نمایند .
  • محیط ساختمان را که در مستوی قاطع  واقع شده توسط خطوط اساسی به ضخامت 0.8...1mm و عناصریکه در عقب مستوی قاطع قرار دارد توسط خطوط باریک به ضخامت s/3 نشان می دهند.
  • در قطع اندازه هارا توسط خطوط اندازه وی وعلامه ارتفاع سطح نشان می دهند .فاصله میان محور تقسیمات را توسط خطوط اندازه وی نشان می دهند. تمام اندازه های ارتفاع ساختمان ( ارتفاع سقف ها، دهانه کلکین دروازه ها، ضخامت پوشش ) را توسط علامه ارتفاع سطح نشان می دهند، و همچنان توسط علامه ارتفاع سطح، ارتفاع عناصر ساختمانی ( ارتفاع سقف طبقات ، دهانه های کلکین ودروازه ها ،  طاق کلکین هاکف های تهکوی، بالشت تهداب، چوک زینه، دروازه های دخولی، دهانه کلکین ها، قرنیز و بام وغیره ) نشان میدهند. ارتفاع سطح مانند نما ها از کف طبقه اول محاسبه می گردد.
  • قطع ها را به مقیاس 50:1، 100:1، 200:1 ترسیم می نمایند.
  • هرگاه نما و قطع عرضی در یک نقشه قرار داشته باشند در آنصورت آنها را در ارتباط ارتسامی ترسیم می کنند.
  • در قطع ها تمام مواد استفاده شده راباعلامه گذاری گرافیکی مطابق استندرد نشان می دهند .

خواندن نقشه های قطع ساختمان:

مراحل خواندن نقشه های قطع قرار ذیل است:

1- تعیین تعداد و مشخصات قطع ها ( طولی، عرضی، ساده و مغلق ).

2- تعیین مقیاس تصویر قطع.

3- مشحص نمودن عناصر ساختمانی که در مستوی قاطع واقع شده و چیزهای که در عقب مستوی قاطع قرار دارد.

 

 

 

 

 

 

 

 

                                         

 

 

 

 

 

 

 

 

                                       شکل(5)- ترسیم نقشة قطع ساختمان

 

4- تعیین ارتفاع سطح طبقه اول.

  1. تعیین اندازه ابعاد ساختمان.

6- مشخص نمودن ارتفاع دیوار های خارجی و تهداب.

7- تعیین ارتفاع اطاق های نشیمن، دهنه های کلکین و دروازه ها.

8- تعیین نمودن موادیکه در کار ساختمانی از آن استفاده شده است.

ترسیم نقشه های قطع ساختمان:

1- انتخاب موقعیت درست مستوی های قاطع نظر به پلان ساختمان و تعیین مشخصات قطع.

2- علامه گذاری قطع (ویا قطع ها) در پلان ساختمان.

3- تعیین اندازه ابعاد قطع ساختمان.

4- انتخاب مقیاس تصویر اندازه و نشان دادن آن در نقشه.

5- ترسیم مستطیل ابعاد تصویر و مشخص نمودن محیط خارجی قطع ساختمان.

6- علامه گذاری محورات تقسیمات مربوطه در نقشه قطع تعمیر.

7- ترسیم واندازه گذاری تصویر عناصر ساختمانی که توسط  مستوی قاطع قطع گردیده اند:

  • دیوار های حامل و پارتیشن ها
  • دهنه های کلکین و دروازه ها
  • تهداب
  • پوشش و غیره

8- اندازه گذاری و ترسیم تصاویر عناصر ساختمانی که در عقب مستوی قاطع واقع شده اند.

  • دهانه کلکین و دروازه
  • داش و غیره

9- ترسیم اندازه ها در نقشه قطع تعمیر.

  • توسط خطوط اندازه وی
  • توسط علامه ارتفاع سطح

10 ترسیم تصویر گرافیکی عناصر ساختمانی که در مستوی قاطع واقع شده است.

11- روشن ساختن نقشه قطع و علامه گذاری آن.

12- کنترول نقشه

نتیجه گیری:

بادرنظرداشت ضرورت مبرم به کارهای عمرانی و بازسازی در کشور لازم است تا انجنیران جوان با طرحریزی مستقلانه، اجرای پروژه های ساختمانی و ترسیم نقشه ها آشنایی کامل داشته باشند.

با توجه به ضرورت نقشه کشی و نقشه خوانی قواعد و اصولی مطابق به استندرد برای ترسیم و خواندن نقشه های پلان ،نما و قطع ساختمان ارائه گردیده است، که با کمک آن دانش آموزان میتوانند درهنگام تهیه، ترتیب و خواندن نقشه ها و اسناد طراحی از آن استفاده کنند.

نقشه کشی یک زبان بین المللی است که دارای یک سلسله اصول و قواعد می باشد ،که نقشه ها باید مطابق آن ترسیم شوند. دانشجویان باید مهارت های لازم نقشه کشی ساختمان را کسب نمایند تا بتوانند نقشه ها را به مقیاس بزرگ ترسیم نمایند .

 

 

 

پیشنهاد ها:

برای درک و خواندن درست نقشه ها لازم است، که نقشه ها مطابق به قواعد و قوانین واحد ترتیب شوند.درترسیم نقشه هابایدازعلایم واختصارات مطابق استندرد استفاده شود.

آموزش وپیشرفت درکارنقشه کشی مستلزم علاقه مندی ، مطا لعه مبانی وکسب مهارت های مختلف است بنا براین انجینران جوان جهت ارتقای سطح دانش وتوسعه مهارت مسلکی شان باید به آن توجه نمایند.

هنگام ترسیم نمای ساختمان باید مسایل زیاد مورد توجه قرارگیرد.نما بایدزیبا ، مستحکم و با فضای داخل ساختمان ، تعداد طبقات وارتفاع آن،ساختمان های مجاورازنظر رعایت اصول و قواعد نما سازی هماهنگی داشته باشد.

برای تجسم بهتر قسمت های پیش برآمده ساختمان درنما توسط سایه مشخص گردد. نقشه های نما باید جوابگوی کلیه نیاز های طراحی و پروژه های ساختمانی باشد.

پلان یکی ازمهمترین نقشه های اجرایی برای معرفی ساختمان است و مبنای تهیه متباقی نقشه ها بشمارمی رود.در پلان باید مشخصات هر چه بیشترساختمان چون موقعیت دیوارها، دهانه های کلکین ودروازه ها وزینه ها وغیره ازآن دیده و ترسیم شوند.یکی از مهمترین اجزای ترسیم پلان اندازه گذاری آن است.اندازه گذاری اشتباه اجرای ساختمان رابه مشکلات روبروخواهد ساخت.

انتخاب محل مناسب مستوی قاطع درقطع ازاهمیت زیاد برخوردار است. مستوی قاطع باید طوری انتخاب شود که اطلاعات لازم رادر رابطه به عناصرساختمانی چون دهانه دروازه و کلکین ها ، دیوار ها ، زینه سقف و غیره را فراهم سازد. برای تکمیل نقشه کشی و طرح های پیشنهادی بااستفاده از قطع ارتباط بین فضای مختلف ساختمان باید مورد بررسی قرار گیرد. انواع وتعداد قطع نظربه پیچید گی قسمت های مختلف آن مشخص می گردد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مآخــذ

  1. ابراهیمی، علی.(1385). نقشه کشی صنعتی تخصصی. تهران: موسسه رنگین گستر.
  2. پاکخو، فاطمه.(1391). نقشه کشی عمومی ساختمان. تهران: شرکت صنایع آموزشی
  3. جرجانی، عبیداله.( 1391).نقشه کشی عمومی ساختمان – مهارت فنی درجه 2. تهران : انتشارات دانش و فن.
  4. خان محمدی، محمد علی. (1391). نقشه کشی فنی ساختمانی. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب های درسی.
  5. دوراندیش، رضا احمد.(1391). ترسیم فنی و نقشه کشی عمومی ساختمان تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب های درسی.
  6. زمرشیدی، حسین. (1016). رسم فنی و نقشه کشی تهران : جامع عمران، ناشر زمرد.
  7. طاقی،زهرا.(1393). ترسیم فنی و نقشه کشی تهران:شرکت چاپ ونشرکتاب های درسی.
  8. متقی پور، احمد. (1392). نقشه کشی صنعتی تهران: آفرنگ.
  9. BHATT  N.D. (2009).Engineering Graphic- I puna Universite. 
  10. KATARIA S.K.  (2012).Engineering drawing geometrical.
  11. Барсуков П.В. (2010). Строительное черчение.Учебник для проф. Техн. Учеб. Заведений.  Издательстьо «Высшая школа»
  12. Георгиевскии O.B. (2010). Правила Выолнения архитктурно- Строительных черткжей.
  13. Георгиевский О.В. (2007). Правила выполнения архитектурно-строительных чертежей справочное пособие – М:АСТ Астрель.
  14. Короев Ю.И. (2005). черчение  Для Строителей Учебник для
  15. Преображенской Н.Г. (2008). Черчение. Учебник для вузов учащихся Общеобразовательных учреждений М:Вентана-граф.
  16. Чекмарев А.А. (2008). Начертательная геометрия и черчение Учеб.для студ. Высш. Учеб. Заведений.-М:Гуманит. Изд. Центр ВЛАДОС.

 

 

 

 

 

 

 

28  اسد یا نماد  جسارت       

پوهاند سید نورالله امینیار استاد پوهنحی تعلیم وتربیه

 

«خدا آن ملتی  را سروری داد                  که تقدیرش بدست خویش بنوشت

به آن ملت سرو کاری  ندارد                    که دهقانش برای  دیگران کشت»

   خلاصه :                                                                                    (اقبال لاهوری)

اعلام استقلال به معنای تبا رز عالیترین معیار غرور وشجاعت ، آزادی و نجات از سلطه ی تفرقه افگنانه ی ظالمترین و حیله گر ترین  قدرت استعماری جهان  یعنی بریتانیای کبیر، که بنابر ادعای سردمداران خون آشام وقت، آفتاب در قلمرو امپراتوری جابرانه اش غروب نمیکرد، محسوب میگردد.

گر چه کشور عزیز، مردمان سلحشور و آزاد منش، شجاع و رزمنده ی ما دردرازای اضافه تر از چهار دهه، مورد معامله گریهای  گماشته گان اجانب و کمیشن کاران روبل ودالر وکلدارو تجاوز ددمنشانه ی اعمال و جواسیس بیگانه قرار گرفته، استقلال، حاکمیت، تمامیت ارضی کاملا ًبه خطر جدی یعنی سقوط مواجه گردیده؛ آن معامله گران و کمیشن کاران و متجاوزین بیگانه از فرهنگ وسنن افتخارات ملی ومیهنی ملیتهای گونه گون ساکن کشور غرور آفرین مان داغ ولکه ی ننگین بد نامی و وطن فروشی را نصیب خود ساخته برای ابد منفور ملت، محکوم تاریخ ومغضوب خدا و رسول او گردیده اند و میگردند.

قشون خون آشام شوروی سابق ،عساکر ناپاک واهریمنی سپاه جهل وتیره گیها  به نام های مختلف کشور عزیز ما وافتخارات فرهنگی وزنده گی اجتماعی مردم  ما  در یک کلمه استقلال، آزادی وهویت ملی، تاریخی ما را، بیشرمانه مورد تاخت وتاز وتجاوز ننگین قرار داده، عاقبت با شجاعت وجسارت قهرمان مردان وآزاد زنان نستوه ی وطن، با قبول تلفات جانی وخسارات مالی جبران ناپذیر مجبور به ترک دیار ومرز وبوم مان گردیده، به قول معروف فرار را بر قرار ترجیح دادند وبا تأسف تکرار بدتر از آن را با شیوه ورویکرد دیگر، با قیافه های دیگر ،با فرماندهان  دیگر وبا کمیشن کاران دیگر در دهه پسین به ویژه در پنجسال اخیر شاهد هستیم.

تا کنون مردم سربلند ما بعد از تلفات وجان نثاریها، کشور وهم میهنان خویش را از یوغ اسارت وبرده گی قرون وسطایی، دهشت، وحشت واختناق هراس افگنان جابر  وجایر، آزاد و ره به سوی افقهای تازه ومنور میگشایندومسیر سعادت  وکامگاری را می پیمایند .جای آن دارد؛ تا روح وروان قهرمان مردان ودلیر زنان وطن را که در ره کسب آزادی، استقلال وحفظ نوامیس ملی بیباکانه  رزمیدند ،لکه ی ننگین غلامی واسارت را زدودند وجام گوارای شهادت را نوشیدند ونام های خویش را ابدی  وجاویدان ساختند ،ازپروردگار عالمیان شاد ومقام شانرا فردوس برین آرزونماییم.

کلمات کلیدی: معیار غرور ،مردمان سلحشور ،افقهای تازه، سپه جهل، شجاعت وجسارت.

مقدمه:

برای نسل جوان لازم  وضروری پنداشته میشود ؛ تا در فرازو فرود روزگاران ،تلاش ومبارزه حق بر باطل وعدالت خواهانه خویش را با تحمل هرنوع مشکلات طاقت فرسا به امید سعادت وبختیاری هم میهنان بلا کشیده  ودرد دیده  خود ،با کسب وفرا گیری علوم وفنون همگام  پوینده گان جاده  ی ترقی وسعادت بشر  درزمان کمپیوتر  وانترنیت ادامه داده ؛ از پیشرفتهای برق آسا وسریع السیر تمدن جهانی  به عقب نمانده کشور ومردم شریف  وپاک طینت خویش را سعادتمند سازند .

دروطن عزیز ما دیگر جایی وفرصتی  برای تفرقه افگنی و سیطره طلبی باقی نمانده همه ساکنین کشور سربلند ،قهرمان پرور وآزاد ما طعم تلخ نفاق  وشقاق را چشیده اند. ساطور اختناق وافیون هستی بر انداز نفاق ؛تمام شریانهای هستی بخش اجتماعی ،اقتصادی، معنوی وروانی افراد جامعه را مسموم نموده بود.

دشمنان پلید مردم ما  با به راه اندازی  پروپاگند های سو  ومغرضانه  همان چال ونیرنگ استعمار کهن (تفرقه بیانداز و حکومت کن)مدتی ملیتهای ساکن وطن آبایی مارا بین هم انداخته  به اغراض  واهداف شوم وپلیدانه ی خویش نایل گردید ند؛اما خوشبختانه  فرزندان رشید،قهرمان وآزاد مردان نستوه وبیباک کشور غرورآفرین وحماسه ساز ما با شجاعت ،متانت ،پایمردی و پیکار حق بر باطل، تمام نقشه های شیطانی دشمنان حریت وآزادی را، نقش بر آب وپلان های شوم اهریمنان بد کنش وسیاه دل را در نطفه خنثی می نمایند.

با این دلیری و متانت  درس تلخی برای تفرقه افگنان  و متجاوزان ارایه خواهند داشت،که ساکنان افغانستان ،افغانستانیهای قهرمان  وفرزندان  اصیل تاجیکها ،پشتونها،تورکی تباران (اوزبیکها، تورکمنها و...)هزاره ها ،عربها ،نورستانیها، شغنیها ،بلوچها، پشه ییها،براهویها،پامیریها،هندوها، کارنامه های ماندگار اسلاف نامی وپر افتخار  خویش را زنده ساخته و حماسه میآفرینند.

افتخار همیشه به شهیدان خفته به خون وگلگون کفن راه استقلال، آزادی ونوامیس ملی، که با نثار خون سرخ خود نهال سبز آزادی را سر سبز وبارور ساختند وافتخار به آزاد مردان وزنان نستوه وغازیان معرکه رزم حق بر با طل  که،با قیام  هدفمند شان تیره گی وسیه روزی را به نور پر فروغ دانش ،معرفت وآزادی مبدل وبه جای کدورت، نفاق، شقاوت وظلمت، نور علم ودانش،ترقی ،دوستی، محبت، اتفاق، وسعادت را ارمغان میآورند. در این نبشتة کوتاه به سؤالات زیرین بحث می گردد:

-آیا تاریخ واقعی استرداد استقلال افغانستان 28 اسد 1298 است؟

-آیا این تاریخ را به نام روز نیل به استقلال کشورهمه می پذیرند؟

-چگونه می توان به حقیقت  این مساله پی برد؟

نعمت  بزرگ آزادی را سپاس و شکران نماییم و از این موهبت الهی با تمام نیرو  وامکان دفاع  وحراست نموده ،برای همیش دوستدار و حامی آزادی وآزادمنشان وآ زادیخواهان باشیم. جهت تامین  و بر آورده شدن اهداف انسانی وبهیخواهانه وتحقق آزادیهای مدنی و ثقافی عموم مردم میهن بدون کوچکترین تبعیض ،تلاش و مبارزه ی عادلانه  نموده،  به خاطر به دست آوردن حقوق مشروع وقانونی اتباع کشور یعنی نشرات  به  زبان مادری و از طریق  وسایل اطلاعات  جمعی (رادیو و تلویزیون) چاپ کتابها،مجلات ،اخبار و جراید به زبانهای ملیتهای ساکن در کشور ،ایجاد  و تاسیس مکاتب  و موسسات عالی تحصیلی به  زبانهای تورکی-اوزبیکی و تورکمنی و سایر زبانهای رسمی ورایج وطن لحظه یی هم  فروگذاشت وغفلت نباید کرد.

وظیفه ومکلفیت  دولت است؛ تا در چهار چوب مواد قانون اساسی در این  راستا اقدامات عملی  نماید. این وجیبه ی سترگ ورسالت عظیم را مکلفیت دولت وهر یک  از  باشنده گان هدفمند و ترقیخواه میهن  دانسته، وادای آنرا دین ملی، میهنی، اسلامی و اخلاقی مان میدانیم. تلاش ومبارزه در راه تطبیق وبرآورده شدن این آمال ملی و اسلامی وجایب همه باشنده گان این خطه باستان می باشد.

مواد وروش:

با مطالعه تجسس،تفحص،ژرفنگری وژرف اندیشی می توان به  عمق مساله پی برد وبه حقایق نایل آمد.کتب وآثار تحقیقی اندیشمندان،تاریخ نگاران وارباب سیاست و کیاست در نگارش این مقاله  کوتاه مورد نظر قرار گرفته  وبا روش کتابخانه یی نگارش یافته است.

28 اسد 1298خورشیدی به عنوان سال روز استرداد استقلال کشور از سلطه یکی از بزرگترین ابرقدرتهای جهان یعنی بریتانیای کبیر به شمار میآید؛ لیکن تاکنون در قسمت تاریخ دقیق استرداد استقلال بین مورخین و سیاسیون اختلاف نظرهای جدی وجود داشته و همین مساله باعث گردیده، که از جشن استقلال در ایام و فصول مختلف و ازهم متفاوت درسالهای پارتجلیل و بزر                                                                                                     گذاشت به عمل آید[11].

دلایل واسناد مختلف زیرین، گواه روشن بروز اختلاف نظر ها بین سیاستمدران و پژوهشگران گردیده است:

تعیین وتثبیت دقیق روز استرداد استقلال کشور برای اهل مطالعه  مبرهن است،که امان الله خان بعداز ترورپدرش امیر حبیب الله در شکارگاه کله گوش لغمان به تاریح21فبروری1919میلادی، به تاریخ 23فبروری اعلام سلطنت کرد وبه تاریخ28فبروری1919 مطابق نهم حوت 1297حورشیدی استقلال کشور  را اعلام وبعداز آن به فرمانروای کل هندوستان (چلمسفور) در باره حکومت مستقل افغانستان اطلاع داد ؛اما پاسخ فرمانروای کل هند در مقابل این حرکت امان الله خان بدون سکوت چیزی دیگری نبود.امان الله خان به حیث پادشاه جوان در تاریخ نهم حوت اعلامیه یی نوشته  ودر آن خاطر نشان ساخت، که :«پس از این افغانستان در امور داخلی و خارجی خود استقلال کامل دارد ... .»نشریه رسمی دولت نیز تحت عنوان «امان افغان »همین روز یعنی نهم حوت را منحیث روز استقلال کشور  بزرگذاشت به عمل آورده ،مواد و مطالب جدید ی راجع به استقلال کشور چاپ و نشر می کرد[1].

پادشاه جوان به تاریخ 24حمل 1298 خورشیدی در محله مرادخانی در حالی که سفیر هند بریتانوی نیز جضور داشت با تاکید روی استقلال کشورش اظهار داشت، که :«مملکت من مانند سایر دولت هاو قدرتهای جهان آزاد است  ،به هیچ نیروی خارجی به اندازه یک سر مویی هم اجازه  نخواهم داد ؛تا در امور داخلی و خارجی ما مداخله کند و اگر کسی به چنین امر اقدام نماید گردنش را (اشاره به شمشیر برهنه که در کمر داشت) با این شمشیر خواهم زد»[8].

تاریخ دیگری که دارای اهمیت است امضای  پیمان صلح راولپندی بین علی احمدخان وزیرداخله و سرهملتون گرانت وزیرداخله هند برتانوی به تاریخ 18 اگست 1919 مطابق 17 اسد 1298خورشیدی بود. به قول میر غلام محمدغبار مولف  کتاب معتبر« افغانستان در مسیر تاریخ »علی احمد خان در امضای این قرارداد لغزید وقرار داد به نفع دولت انگلیس تمام شد[4].

علی احمد خان...معاهده صلح را به ضرر ملت،امضا کرد و اختیار تعیین  حدود یک کشور غالب را به طرف مغلوب گذاشت وخود به کابل برگشت[6].

بنا به قول غبار ،شاه امان الله، علی احمد خان را قبل از محاکمه ی رسمی نزد خود خواست ومورد عتاب قرار داد؛ ولی آخرین جزایی که برای او تعیین نمود«توقیف» وآنهم در عمارت شخصیش بود.(غبار،776).

گذشته از آن پیمانی که بین محمود طرزی وزیر خارجه و هنری دابس  وزیر خارجه هند برتانوی به تاریخ 30عقرب 1300در کابل به امضا رسید، که در این سند استقلال کامل افغانستان از جانب بریتانیا به رسمیت شناخته شد و گشایش نماینده گی  های سیاسی بین دو دولت مستقل در کابل و لند ن قید گردید.

جالب این است که خود امان الله خان در زمان حیات و دولتمداری اش فقط روز نهم حوت را به حیث روز استقلال کشور جشن گرفته و در اعلامیه خود نیز تاکید کرده،که:«پس ازاین افغانستان در امور داخلی و خارجی خود استقلال کامل دارد.» در زمان سلطنت شاه امان الله تاریخ نهم حوت منحیث روز استرداد استقلال کشور تجلیل و بزرگداشت به عمل آمد[2].

در زمان حکمروایی محمد نادرخان به هیچ یک از این تاریخ ها اعتنا و اعتباری گذاشته نشد و 28 اسد را به عنوان روز استقلال جشن گرفتند  و در زمان محمدظاهرشاه این روز را به ششم جوزا تغییر داده و از آن بزرگداشت به عمل آوردند[3].

با سپری شدن مدت چهارسال زمان برگزاری جشن استقلال نسبت گرمی هوا ازششم جوزا به ششم سنبله تغییر داده شد ... زمانی که سردار محمد داود به حیث ریس جمهور کشور براریکه قدرت تکیه زد باردیگر زمان برگزاری جشن استقلال از ششم سنبله به ششم جوزا تغییر داده شد[7].

به سلسه تغییرات متفاوت به میان آمده از جانب سیاستمداران و برخی از پژوهشگران بالاخره در سال 1358 خورشیدی 28 اسد را منحیث روز استرداد و استقلال کشور تثبیت، تعیین، تائید و تجلیل نمودند و این روز را روز سخنرانی تاریخی امان الله خان در مرادخانی و روز استقلال کشور تثبیت کردند.گرچه این سخنرانی بنابر اسناد عده ی زیادی از مورخین روز24حمل سال 1298 خورشیدی بوده، در حالیکه شاه امان الله روز 9 حوت 1297خورشیدی در اعلامیه یی نوشت، که پس از این افغانستان در امور داخلی و خارجی خود استقلال کامل دارد و ازاین روز منحیث  بانی استقلال  در زمان سلطنت خویش بزرگداشت به عمل آورد[5].

شاه امان الله بنابر دلایل مختلفی ،که از حوصله این مقاله بعید است،به تاریخ 24جدی مطابق 14 جنوری 1929 استعفا داده ؛ اقدام به ترک دیارومیهن زیبایش نمود[13].

در ساحات گوناگون حیات سیاسی ،اقتصادی ،اجتماعی و فرهنگی گام های مثبت؛اما شتابزده آغاز ، با سرعت وعجله عملی و اجرا می شد .رویهمرفته این اصلاحات در شرایط آن روز افغانستان عدیده مشکلاتی را فرا راه تطبیق آن به بار آورد، که در این نبشته کوتاه نمی توان روی آن بحث کرد. برخی از اقدامات مثبت دوره  امانی را فقط در ساحه معارف و تعلیم تربیه میتوان چنین رده بندی کرد:

- اعزام دانشجویان جهت فراگیری علوم  وفنون به کشور های روسیه ،ترکیه ،ایتالیا ،فرانسه و جرمنی؛

- گشایش بیش از 300 باب مکتب ابتدایی در تمام نقاط کشور ؛

- جذب اضافه تر از 51هزار تن شاگرد در دوره ابتداییه ؛

 - اعمارمکتب زنانه در کابل به نام مستورات ؛

- اعزام دختران برای نخستین بار جهت آموزش به کشورترکیه؛

- تاسیس مطبعه معارف و انتشار جراید و مجلات در مرکز و ولایات از جمله جریده هفته وار «امان افغان»، جریده« ارشاد نسوان»، مجله معارف و... را میتوان نام برد[9].

نتیجه:

آزادی واستقلال نعمت بزرگی است، که قدر واهمیت آن برای همه به ویژه کسانی ویا کشورها ومناطقی که از این نعمت بزرگ محروم مانده اند، بیشتر محسوس وملموس است. به نظر من 28 اسد هیچ مناسبتی به تجلیل از روز استرداد استقلال کشور ندارد؛ بلکه نهم حوت مناسب ترین روز و روز تاریخی اعلام استقلال توسط امان الله خان است. اگر معاهده وپیمان صلح راولپندی بین علی احمد خان وزیر داخله وسرهملتون گرانت وزیر داخله هند برتانوی را به نام روز استقلال تجلیل نماییم. 28 اسد نه؛ بلکه 17 اسد بود و در این پیمان علی احمد خان لغزید وبه ضرر کشور امضا کرد وبانی استقلال (امان الله خان) نیز نارضایتی نشان داد، وی (علی احمدخان) را مجازات وتوقیف خانه گی کرد.

هنوز،که هنوز است بین پژوهشگران وسیاستمداران ژرف اندیش چگونه گی تعیین  وتثبیت دقیق روز استرداد استقلال توافق کلی و واحد  به میان نیامده واین مساله قابل تامل واندیشه  است؛تا در اینده ها بتوان به یک تاریخ همه پسند ومورد قبول همه نایل آمد.

 

و من الله التوفیق!

 

مآخــذ

1-الفنستون ،مونت  استیوارت (1379). افغانان .مشهد. 

2- امان افغان .(1304).نهم حوت یا عید با استقلال اعلیحضرت غازی . کابل .

3- شهرانی دکتور عنایت الله.(1391).تاریچه اقوام در افغانستان .کابل :انتشارات فرهنگ .

4-غبار ،میر غلام محمد .(1366).افغانستان در مسیرتاریخ .تهران: نشر انقلاب.

5-غبار ،میر غلام محمد. (1384). افغانستان در مسیر تاریخ کابل:چاپخانه سعیدی.

6-غبار ،میر غلام محمد. (1379). افغانستان در مسیر تاریخ کابل:بنگاه انتشارات ومطبعه میوند.

7-فرهنگ میر محمد صدیق. (1388).افغانستان در 5 قرن اخیر.تهران .

8-کهزاد ،احمد علی . (1384).تاریخ افغانستان .کابل.

9-گریگوریان ،وارتان.(1388).ظهورافغانستان  نوین . تهران :انتشارات عرفان.

10-لاهوری،محمد اقبال.(1384).کلیات اقبال لاهوری.تهران:الهام.

11-محتاط عبدالخمید .(2004) .تاریخ تحلیلی افغانستان.کابل: انتشارات خیام.

12-محمدی،غلام محمد.(1397).ما همه افغان نیستیم.کابل:چاپخانه سعید.

13-یوسف زی ،سیدال .(1378). نادر چگونه به پادشاهی  رسید ؟پشاور.

 

 

 

 

 

رطوبت زدایی گاز طبیعی معدن ساحه خواجه گوگردک شبرغان توسط محلول     ترای ایتلین گلایکول ·           

 

پوهندوی عبدالجمیل حیدری عضو کادر علمی دیپارتمنت تولید مواد غیر عضوی پوهنحی تکنالوژی کیمیاوی پوهنتون جوزجان

و پوهندوی دوکتور محمد اکبر حسنی عضو کادر علمی دیپارتمنت تکنالوژی مواد عضوی پوهنتون پولی تخنیک کابل

خلاصه:

   گازطبیعی منحیث یکی از با ارزش ترین انرژی های خدا داد درکره خاکی بشمارمیرود؛ تا قبل از احداث تصفیه گاه های گاز، تمامی گازهای که استخراج می شدند، بدون هیچ استفاده قابل ملاحظه، طعمه شعله های آتش میگردیدند.

مقدار گاز میتان در معادن آن تقریبا 72-94 فیصد و در بعضی از معادن درحدود98.8 فیصد میرسد. قابل یادآوری است که درترکیب گازهای طبیعی عمومأ هایدروکاربن های مشبوع وجود دارند، که فیصدی اعظمی آنرا میتان تشکیل میدهد.  

گاز طبیعی در شرایط عادی از بخار آب اشباع گردیده، که سبب خورده گی نل های انتقال گاز و دستگاه های تولیدی میشود و یا باعث تشکیل اسید و هایدرایت شده که این خود پرابلم بزرگی در جهت از بین رفتن پایپ لاین های گازی، دستگاه های تولیدی، انفجارات، احتراقات، نفوذ پذیری در قسمت های اتصالی نل های گاز، ضایعات گاز، استهلاک شدن ماشین آلات و آلوده شدن محیط زیست میباشد. دو طریقه متداول جهت رطوبت زدایی از گاز طبیعی وجود دارند، که یکی جذب سطحی یعنی جذب توسط مواد جامد (ادسوربنت ها ) و دیگر آن جذب داخلی که جذب کننده آن مایع ( ابسوربنت ها ) میباشد. در این تحقیق جهت رطوبت زدایی گاز طبیعی معدن ساحه خواجه گوگردک از محلول ترای ایتلین گلایکول استفاده گردیده و در نتیجه دریافتیم که:

نوع متداول رطوبت زدایی با محلول گلایکول عبارت از عملیه ی ابسوربشنی بوده،  که در این پروسه محلول ترای ایتلین گلایکول منحیث بهترین محلول جذب کننده درنظر گرفته شده است.

این محلول دارای ثبات عالی، خاصیت هایدروسکوپی بلند، پایه داری عالی، قابلیت جذب بیشترآب، خورنده گی کمتر، احیای محلول بدون ضایعات تقریبا 99.9 فیصد گران قیمت نبودن محلول، کوچک بودن دستگاه، ضرفیت تولیدی بلند، کم بودن تعداد کارگران، مصرف کمتر انژی و آلوده نشدن محیط زیست میباشد. بعد از مطالعه و اجرای تجارب لابراتواری به این نتیجه رسیدیم که این طریقه نسبت به طریقه های مطالعه شده قبلی دارای موثریت بیشتر اقتصادی، بدون خطر بودن عملیه، ضایعات نا چیز، به مصرف رسیدن کمتر انرژی، پایه داری عالی، ثبات عالی، هایدروسکوپی بلند، قابلیت جذب بیشتر رطوبت و آلوده نشدن محیط زیست میباشد، بناءً بهتر است از آن در ساحات تولیدی از جمله در فابریکات تولید سمنت های مختلف، تولید خشت های ساختمانی، تولید شیشه های ساختمانی، چونه پزی ها، گچ پزی ها، تولید سیرامیک، تولید برق، تولید بخار، تولید امونیا، تولید کودهای کیمیاوی مختلف، نسظاجی، تسخین منازل و پخت و پزاستفاده نمود.

کلمات کلیدی: گاز طبیعی، رطوبت زدایی، گلایکول، گازات خشک، گازات کاندنسیشنی، گازات چرب، تشکیل هایدرایت.

مقدمه:

رشد جمعیت، افزایش مصرف سریع انرژی، نگرانی از اثرات گازات گلخانه ای که موجب بالا رفتن حرارت کره زمین و بروز اثرات نا مطلوب در محیط زیست می شود، پیش بینی به پایان رسیدن نفت و سایر سوخت های فسیلی در چند دهه آینده و نیاز به انرژی های جا گزینی، اهمیت گاز طبیعی باتوجه به سهولت استفاده از آن، پیشرفت های سریع در تکنالوژی گاز را بیش از پیش آشکار می سازد و در نتیجه روز به روز استفاده از گاز طبیعی در جهان فزونی می یابد .

پس ازینکه کار شناسان و مسولان به این نکته پی بردند که در آینده نه چندان دور مخازن معادن و چاه های نفت یکی پس از دیگری  خالی وخشک خواهد شد و اگر از هم اکنون در فکر چاره نباشند، جهان با بحران انرژی روبرو خواهد شد، در صدد یافتن انرژی های جای گزین بر آمدند . درین میان گاز طبیعی به دلیل ویژه گی های خود اهمیت و جایگاه خاصی پیدا کرده است .در مورد برخی از مزایای گاز طبیعی در زیر اشاره شده است [23:3].

  • بدلیل احتراق کامل ، سوخت پاک بشمار می آید و آلوده گی کمتر را به محیط زیست تحمیل میکند.
  • در مقایسه با انواع دیگر انرژی ، فراوان و ارزان است .
  • حمل ونقل آن ساده و کم خرج است ( به ویژه از طریق خطوط لوله ) .
  • گاز طبیعی علاوه به مصرف سوخت، ماده اولیه کارخانه های پتروشیمی است و از این نظر بسیار با ارزش می باشد .

از طرف دیگر چون گاز طبیعی به عنوان ماده خام اولیه در صنایع پتروشیمی مورد نیاز است، لذا می توان گفت که  گاز طبیعی عامل موثری در پیشرفت این صنعت و دیگر صنایع وابسته می باشد و هم گاز طبیعی  یکی از منابع اساسی تامین انرژی در جهان بشمار میرود [33:11].

بعد از مطالعه  و انجام تحقیق به این نتیجه رسیدیم که این طریقه نسبت به طریقه های مطالعه شده قبلی دارای موثریت بیشتر اقتصادی، بدون خطر بودن عملیه، ضایعات نا چیزیعنی 0.1 فیصد، به  مصرف رسیدن کمتر انرژی، پایداری عالی، قابلیت هایدروسکوپی بلند، قابلیت جذب بیشتر رطوبت احیای محلول بدون ضایعات یعنی 99.9 فیصد، وآلوده نشدن محیط زیست میباشد.

گاز طبیعی قبل از اینکه به مقصد مصرف صنعتی و خانگی استفاده شود، باید طی چند مرحله تصفیه گردد، تا مقدار نا خالصی ها به حد استندرد برسد، در غیرآن باعث خورده شدن نل گاز، تیزابی شدن گاز توسط آب، کم شدن عمر دستگاه ها، بدون کیفیت بودن گاز، ضایعات گاز در پایپ لین ها، انفجارات، احتراقات ،سوخت نا مکمل و زمان گیرشدن مصرف انرژی بیشتر بخاطر  انتقال آن به فاصله دور, پایین بودن ظرفیت تولیدی , کفیده گی دستگاه ها و آلوده شدن محیط زیست  میگردد که این خود پرابلم بزرگ میباشد.

رطوبت زدایی یکی از مراحل تصفیه گاز بوده که بیشتر توسط روش جداسازی در دهنه چاه صورت گرفته، ولی بشکل شبنم در گاز باقی میماند. درسابق خشک نمودن گاز طبیعی توسط محلول دای ایتلین گلایکول صورت گرفته که یکی از نواقص آن ضایع شدن دای ایتلین گلایکول بوده و در صورت احیای آن محلول غلیظ دای اتلین گلایکول 95 فیصد حاصل میشود، نقطه دسپریشنی آن کم و قیمت آن نظر به خرید زیاد میباشد.

امادر این تحقیق عملیه را با استفاده از طریقه ابسوربشنی توسط محلول ترای ایتلین گلایکول انجام دادیم، که  به شکل کامل تر گازات طبیعی را  خشک مینماییم. اهمیت این موضوع مرتبط است به خواص مالیکولی ماده گالیکول که شباهت بسیار زیاد با آب دارد، بنأ سطح تماس بیشتر برقرار گردیده و در صورت جریان گاز به شکل مخالف الجهت باعث خشک شدن دقیق یعنی 99.9 فیصد گردیده و ضرورت به تصفیه مجدد گاز نمی باشد [24:3].

مواد و روش:

دراین تحقیق در مورد رطوبت زدایی گاز طبیعی معدن خواجه گوگردک توسط دستگاه های موجود درساحه ولابراتوارهای آن ساحه با استفاده از منابع داخلی وخارجی که مطابقت به موضوع داشته، صورت گرفته است.

تشکیل هایدرایت در لین گاز:

در اثنای حرکت گاز در لین عمومی حرارت آن پایین می آید، بنابرین بخارات آب که در گاز موجود است در جدار های نل (درفشار و حرارت ثابت) تبدیل به قطرات آب وایجاد یخ در جدار های نل می شود ، که در نتیجه تشکیل هایدرایت را می نماید؛ به طور مثال: هر مالیکول میتان بخودش شش مالیکول آب را جذب می نماید .

و هم چنان ایتان هفت مالیکول آب را بخود جذب می نماید .

که به نام هایدرایت یاد می شود. هم چنان هایدرایت می تواند به فاصله چندین کیلومتری لین گاز را مسدود نماید  در صورت برطرف ساختن رطوبت از گاز برای ایتان در 14.5 درجه سانتی گرید و برای پروپان در5.5 درجه سانتی گرید و برای میتان در21.5 درجه سانتی گرید هایدرایت تشکیل نمی گردد [60:13].

آماده ساختن گاز جهت انتقال به مناطق دور:

به خاطر جلوگیری از تشکیل هایدرایت در لین انتقال گاز در صنایع یکی از طریقه های ذیل مورد  استفاده قرار می گیرد .

  1. سپریشن گاز طبیعی؛
  2. گرم ساختن گاز طبیعی؛
  3. آمیختن میتانول در سیلان گاز؛

هایدرایت به برف و یخ شباهت دارد در صورت گرم ساختن  ویا  در صورت پایین آوردن فشار هایدرایت به گاز  و آب تبدیل می شود. در صورت بوجود آمدن، هایدرایت لین گاز و سپراتوار ها را مسدود می کند زیرا کار آله های اندازه گیری و کنترول را برهم میزند و هم چنین درصورت بوجود آمدن هایدرایت کار نورمال شتوتسر و آله های تنظیم کننده برهم میخورد. بناء ً همیشه می کوشند  تا از تشکیل هایدرایت در لین گاز و سپراتوار ها جلوگیری نمایند [60:13].

دای ایتلین گلایکول:(DEG)

دای ایتلین گلایکول بشکل مایع وبدون رنگ بوده  که به اثر تماس با جلد انسان اثرات تخریشی  وارد می کند و دارای فورمول ذیل می باشد.

 

 

 

 

در اصل یک نوع الکول بوده که دارای ترکیب ( 96.5 ) فیصد دای ایتلین گلایکول  و 4 فیصد آب می باشد، کثافت آن تحت حرارت 20 درجه سانتی گراد (1.1158-1.1163) گرام فی متر مکعب بوده و لزجیت مطلقه آن تحت حرارت 20 درجه سانتی گراد ( 35.7 ) سانتی پاوز است . وزن مالیکولی آن ( 106.12) گرام فی متر مکعب و وزن مخصوص آن هم ( 1.118) گرام فی سانتی متر مکعب و تحت درجه حرارت  135 درجه سانتی گراد شروع به غلیان نموده و تا (245) درجه سانتی گراد ادامه می یابد، خصلت ضد یخ را دارا بوده و خاصیت جذب رطوبت و کاندنسات را دارد،  به همین سبب ماده مذکور جهت جذب رطوبت آب و کاندنسات در دستگاه  های خشک کننده گاز از رطوبت مورد استفاده قرار می گیرد .

چون دای ایتلین گلایکول خاصیت ضد یخ را دارا است، ازین دو جهت جلوگیری از یخ زدن  و تشکیل هایدرایت در دستگاه های  مورد استعمال قرار می گیرد .  بخاطر اینکه مواد دای ایتلین گلایکول مواد قیمتی وبا ارزش است و از خارج وارد می گردد به همین خاطر دستگاه های مخصوص بخاطر دوباره احیا کردن آن وجود دارد تا بقسم دورانی  در فابریکه از آن استفاده گردد . باید یاد آور شد که برای پاک نمودن هزار متر مکعب گاز طبیعی نظربه نورم(100-200) گرام محلول گلایکول میباشد [33:11].

برتری آن دارای هایدرسکوپی بلند، ثبات عالی در مقابل مرکبات سلفری، اکسیجن، کاربن دای اکساید در صورت های عادی می باشد وبا محلول های غلیظ آب جامد نمی شود. و نواقص آن ضایع شدن بیشتر دای ایتلین گلایکول بوده د در صورت احیا  محلول غلیظ دای ایتلین گلایکول 95 فیصد حاصل می شود. نقطه دیسپریشنی آن کم بوده و قمیت آن نظر به خرید آن زیاد می باشد .

معادله کیمیاوی که توسط آن دای ایتلین گلایکول در فابریکه خواجه گوگردک استفاده می گردد قرار ذیل است .

 

(DEG)

                                                                           

 

 

 

بعد از تفحص و استخراج گازات که رطوبت را دارا می باشد به سوال فوق العاده مشکل می توان رو به رو گردید و آن این است که تا اعمار تصفیه خانه خشک نمودن گازات آیا از گازات معادن کشف شده بهره برداری خواهد شد ؟

به سوال فوق می توان چنین جواب داد، که  اعمار فابریکه مدت چندین سال را در بر گرفته و لازم است؛ تا  از گازات فوق بهره برداری صورت گیرد. در ممالک پیشرفته چنین عمل می نمایند یک مقدار بسیار کمی الکول های یک اتومه و دو اتومه؛  مثلا :ً میتانول و دای ایتلین گلایکول در گازات علاوه گردد که این مواد رطوبت را به خود جذب نموده یک محصول را بوجود میآورند، که درجه حرارت انجماد آن به مراتب کمتر از درجه انجماد آب و الکول ها می باشد. که در انتقال و ترانسپورت در فصل زمستان باعث مسدود شدن پایپ لین ها نمی گردد. در ترانسپروت و هم چنان مانع بوجود آمدن هایدرایت ها می شود ، علاوه باید کرد، که این الکول ها دوباره از گازات جدا نمی گردد و هم زمان به مصرف می رسد [84,83:14].

 

 

 

 

طروق آماده ساختن گازطبیعی برای استفاده در صنعت:

برای جدا سازی گاز طبیعیی از چاه های گازی و گاز کاندنسات قبل از همه باید بخاطر پاک کاری آن از قطرات مایع و ذرات احجار جامد، که در گاز وجود دارد از سپراتور های مخصوص عبور داده شود اگر همین قطرات از گاز دور ساخته نشود در زمان کوتاه نل انتقالی گاز از استفاده باز می ماند؛  به همین دلیل است که مسله تصفیه و خشک کردن گاز در صنایع توجه بیشتری را بخود جلب نموده است.

موجودیت آب در ترکیب گاز طبیعیی زمینه بیشتری برای زنگ زدن تجهیزات و تشکیل شدن هایدرایت در نل انتقالی و سپراتور ها فراهم می سازد. در موجودیت ذرات جامد با وجود آنکه کوچک هم باشد می تواند باعث فرسایش تجهیزات در صنایع و آلات کیپ گردد که این کار باعث بلند رفتن سرعت گاز میگردد [72:17].

برای عملیه تصفیه گاز معمولا ً از بعضی پدیده های فزیکی مانند کاهش سرعت جریان ایجاد موانع در مقابل جریان بوجود آرودن قوه فرارالمرکز فلتر کردن گاز از طریق محیط منفذ دار  وسرد سازی استفاده می کنند .

درصنایع گاز اکثرا ً استپراتورهای افقی ، عمودی  وسیکلونی ( دورانی ) مورد استفاده قرار می گیرد. در سپراتور های حجمی دارای قوه جاذبه گاز به انبساط شدید مواجه می گردد به همین علت جهت خود را تغییر مید هد و از سرعت آن کاسته می شود مایعات و مخلوطات میخانیکی که از گاز جدا می شود و این قطرات جدا شده بطریقه پایین شدن قطرات مایع ( پرودوفکه ) صورت می گیرد.

در سپراتور های فرارالمرکز سیکلونی از قوه فرارالمرکز استفاده به عمل می آید چون محتوای گاز معدن خواجه گوردک یک مقدار کم وبی اهمیت کاندنسات موجود است از همین جهت استفاده  از جدا سازی ساده گاز در  محل تجمع داده می شود .

جدا سازی در سپراتور افقی صورت می گیرد که در آن تصفیه ابتدایی تامین می گردد بعد از آن توسط کلکتور به سپراتو ر ها حجمی و عمودی تصفیه خانه محلول ساخته می شود، که  در آن طبقه یا قسمت 600 ملی متر حلقه های راشک قرار دارد و به تعقیب آن گاز به دستگاه خشک کننده گاز هدایت میگردد [43:16].

ترای ایتلین گلایکول:

ترای ایتلین گلایکول به شکل مایع بدون رنگ بوده که به اثر تماس با جلد انسان اثرات تخریشی وارد نموده، که در اصل یک نوع الکول که دارای ترکیب 97 فیصد ترای ایتلین گلایکول و 3 فیصد آب میباشد. وزن مالیکول آن تحت 25 درجه سانتی گراد 150.175 کیلو گرام فی کیلو مول، نقطه جوش آن -7.35 درجه سانتی گراد، کثافت آن 0.05 کیلوگرام فی مترمکعب، لزجیت آن 1122 سانتی پواز، نقطه تبخیر آن 176.67 درجه سانتی گراد میباشد.

 

گاز خروجی برای سوخت (شعله ورشدن)

هزینه علمیاتی ودستگاهی پایین، پایداری حرارتی بالا استفاده از آن صرفه اقتصادی دارد، تا 99.9 فیصد قابل احیا میباشد.

 

 

 

کولر(سرد کننده

گلایکول)

 

شکل(2)-  شیمای تکنالوژیکی رطوبت زدایی ساحه معدن دار خواجه گوگردگ توسط محلول ترای ایتلین گلایکول

گاز مرطوب

محلول

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول(1)- خواص فزیکی گلایکول های تجارتی

Tetraethylene

Glycol

Triethylene

Glycol

Diethylene

Glycol

Ethylene

Glycol

 

T4EG

 

C8H18O5

228/194

 

00/5-

85/307

 

007/0

 

1122

 

04271/0

 

01063/0

 

2165

11/196

TEG

 

C6H14O4

175/150

 

35/7-

85/277

 

05/0

 

1122

 

03673/0

 

00989/0

 

2190

67/176

DEG

 

C4H10O3

122/106

 

45/10-

00/245

 

27/0

 

1115

 

03021/0

 

00787/0

 

2307

89/123

EG

 

C2H6O2

068/62

 

00/13-

30/197

 

24/12

 

1110

 

01771/0

 

00522/0

 

2395

111/111

شکل اختصاری

فرمول شیمیایی کلی

وزن مالیکولی(                   )                          

نقطه ذوب (C 0)

نقطه جوش در­Pa­101325­(C 0)

فشار بخار در C250 (Pa)

چگالی  در C250   (                  )                   

 

گرانوی مطلق در­C250­( S-Pa)

گرانوی مطلق در­C600­( S-Pa)

گرمای ویژه در C250­(           )

نقطه تبخیر (C 0)

 

جدول (2)- چگونگی مطالعه ترکیب و حالت گلایکول

گلایکول غنی

ترکیب گاز بعداز خشک نمودن

ترکیب گاز قبل از خشک نمودن

کمپننت

0.46

95

95

میتان

0.066

2.5

2.5

ایتان

0.066

1

1

پروپان

0.042

0.5

0.5

بیوتان

0.007

0.5

0.5

نایتروجن

5.173

0.001

0.01

آب

94.18

0

0

ترای  ایتلین گلایکول

39

39

39

درجه حرارت به F

1400

1400

1400

فشار به psi

 

 

شکل (3): نشان میدهد که لزجیت محلول ترای ایتلین گلایکول غنی شده با هایدروکاربن و بدون هایدروکاربن.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل (3)-  تاثیردرجه حرارت بالای لزجیت ترای ایتلین گلایکول غنی شده

یافته ها:   

ترای ایتلین گلایکول خاصیت جذب آب، پایداری عالی دربرابر حرارت و تجزیه کیمیاوی، فشار بخار پایین با قیمت مناسب ، هایدروسکوپی بلند، ثبات عالی درمقابل مرکبات سلفری، اکسیجن، کاربن دای اکساید، کاربن مونواکساید، درصورت عادی بوده ودرمحلول های غلیظ آب جامد نشده، در غلظت های بلند قابلیت خشک شدن گازات بیشترگردیده، که تحت 176درجه سانتی گراد بدون ایجاد خلا تبخیر مکمل بخارات آبی وباحفظ غلظت بلند احیا می گردد.

گازها در اثنای استخراج یک مقدار رطوبت را دارا بوده و لازم است تا  در اثنای ترانسپورت از آن دور گردد. در غیر آن حوادث ذیل میتواند صورت بگیرد.

  1. ظرفیت تولیدی پایپ لین ها کاهش می یابد؛
  2. به مصرف رسیدن انرژی بیهوده در قسمت انتقال گازات؛
  3. بخارات آب همراه گازها هایدروکاربنی، هایدرایت ها را که مشابه به توته های یخ نرم می باشد تولید نموده و پایپ لین ها را مسدود می نماید؛
  4. رطوبت همراه کاربن دای اکساید و دیگر کمپنت ها خاصیت تیزابی دارد و در اثنای انتقال تیزاب ها را تولید نموده باعث خوردگی پایپ لین می گردد؛
  5. گازات معمولا ً تحت درجات حرارت منفی تصفیه گردیده و چیز واضح است که رطوبت در هم چون دستگاه ها به نوع های یخ تبدیل گردیده و مجرا های بشقاب ها و پمپ ها و کمپریسور ها را مسدود نموده و دستگاه ها را غیر فعال می سازد؛
  6. آب در اثنای انجماد جای زیاد را اشغال نموده و چنان کرستال های سخت را بوجود می آورد که باعث کفیده گی دستگاه ها می گردد . روی این علت لازم است تا گازات از رطوبت خشک گردیده  و مورد استفاده قرار گیرد؛

عمیله خشک نمودن گازات توسط مایعات ( ابسوربنت ها ) و یا توسط جامدات ( ادسوربنت ) انجام میدهند.

در فابریکه خواجه گوگردک قبلا به حیث رطوبت زدایی از دای ایتلین گلایکول استفاده صورت می گرفت برای فعلا ازمحلول ترای ایتلین گلایکول استفاده صورت می گیرد وهم چنان می توان از مواد جامد یعنی سیولیت ها  نیز استفاده نمود.

نتایج انالیز گاز طبیعی  دستگاه خشک کننده ساحه معدن دار خواجه گوگردگ

دیپارتمنت تولید مواد غیر عضوی پوهنحی انجنیری تکنالوژی کیمیاوی

نمونه گاز طبیعی معدن خواجه خوگردک: جدول نمبر (3)

نمونه گیرنده گاز طبیعی: پوهندوی عبدالجمیل  حیدری

شرایط اخذ نمونه: دستی و توسط دستگاه انالیز کننده

تاریخ اخذ نمونه: 7/ 8/ 1397

تاریخ انالیز: 7/ 8/1397

اهمیت: استفاده از گاز طبیعی در ساحات تخنیکی، تولیدی، زراعتی و تسخین منازل در ولایت جوزجان و مزار شریف.

 

 

 

 

جدول (3) -نتایج انالیز گاز طبیعی دستگاه خشک کننده ساحه معدن دار خواجه گوگردگ

ساعات انالیز

واحدات اندازه گیری

نام انگلیسی

به فاریسی

شماره

6

4

2

24

22

20

18

16

14

12

10

8

160

160

160

160

160

160

160

160

160

160

160

160

Psi

Absorber PI-XX

ابسوربر

1

65

65

65

65

70

75

75

75

75

70

65

65

°f

Absorber TI-XX

ابسوربر

2

30

30

30

30

30

30

30

30

30

30

30

30

psi

Glycol nash takk pi-300

گلایکول

3

135

135

135

130

125

120

115

110

125

125

135

138

°f

Glycol nash takk TI-300

گلایکول

4

205

205

205

205

205

205

205

205

205

205

205

205

°f

STILL TI -01

دشتگاه تقطیر

5

390

390

390

390

390

390

390

390

385

385

385

385

°f

Rebuilder  TI – 100

ریبایلر

6

170

170

170

165

165

165

165

165

160

160

160

160

psi

Pump pha -200 pi-200

پمپ

 

7

175

175

175

175

175

175

175

175

175

175

175

175

psi

Pump pha -201pi-201

پمپ

8

 

 

 

 

نتایج انالیز گاز طبیعی  دستگاه خشک کننده ساحه معدن دار خواجه گوگردک

دیپارتمنت تولید مواد غیر عضوی پوهنحی انجنیری تکنالوژی کیمیاوی

نمونه گاز طبیعی معدن خواجه گوگردک: جدول نمبر (4)

نمونه گیرنده گاز طبیعی: پوهندوی عبدالجمیل  حیدری

شرایط اخذ نمونه: دستی و توسط انالیز کننده

تاریخ اخذ نمونه: 12 / 1 / 1398

تاریخ انالیز: 12 / 1 / 1398

اهمیت: استفاده از گاز طبیعی در ساحات تخنیکی، تولیدی، زراعتی و تسخین منازل در ولایت جوزجان و مزار شریف.

جدول (4)-  نتایج انالیز گاز طبیعی دستگاه خشک کننده ساحه معدن دار خواجه گوگردک

ساعات انالیز

واحدات اندازه گیری

نام انگلیسی به فارسی

شماره

6

4

2

24

22

20

18

16

14

12

10

8

160

160

160

155

155

155

155

155

150

150

150

150

Psi

Absorber PI-XX

ابسوربر

1

70

75

85

85

90

90

90

85

80

80

75

75

°f

Absorber TI-XX

ابسوربر

2

30

30

30

30

30

30

30

30

30

30

30

30

psi

Glycol nash takk pi-300

گلایکول

3

134

133

130

130

128

128

120

120

132

125

120

130

°f

Glycol nash takk TI-300

گلایکول

4

205

205

205

205

205

205

205

205

205

205

205

205

°f

STILL TI -01

دیستگاه

تقطیر

5

390

390

390

390

385

390

390

390

385

385

390

390

°f

Rebuilder  TI – 100

ریبایلر

6

170

170

170

165

165

165

165

165

160

160

160

160

psi

Pump pha -200 pi-200

پمپ

7

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

psi

Pump pha -201pi-

201

پمپ

8

32

31

31

32

32

32

32

32

32

32

32

32

psi

Fuel gas pi -102

گازسوخت

9

20

19.5

19

19.5

21

21

21

21

20.5

20.5

21

 

psi

Fuel gas pi-100

گازسوخت

10

8.9

9.3

9.2

8.7

8.9

9.1

8.8

8.7

9

8.9

8.7

9.3

Mlg/m3

Quantity H2S

مقدار هایدروجن سلفاید

11

150

150

150

145

145

145

145

145

140

140

140

140

psi

Collector p

کلکتور

12

-12.5/28

-11.5/30

-8.9/39

-8.5/39

-9.5/38

-9.3/38

-10.4/37

10.2/36

-11.1/35

-9.3/34

-10.2/33

-11.2/32

 

DP C

13

3.7

3.7

3.7

3.7

3.7

3.7

3.7

3.7

3.7

3.7

3.7

3.7

 

L-100

14

3.3

3.3

3.3

3.3

3.3

3.3

3.3

3.3

3.3

3.3

3.3

3.3

 

L-101

15

220

220

220

220

220

220

220

220

220

220

220

220

v

Volts

ولتاژ

16

 

 

مناقشه:

دستگاه قبلی خشک کننده گاز ساحه معدن دار خواجه گوگردک دارای بیشترین تجهیزات و مصارف بیشتر(انرژی مواد سوخت و برق،ضایعات محلول،اشغال جای بیشتر و تعدد کارگران) بوده و همچنان محلول آن خاصیت حلالیت ونا پایداری نسبت به محلول ترای ایتلین گلایکول میباشد. اما محلول ترای ایتلین گلایکول تحت حرارت نسبتا پایین تر در حضور اجزای موجود گاز تشکیل رسوب نکرده، به راحتی تا غلظت های بالا قابل احیا بوده، گران قیمت نبوده و محیط را آلوده نمیسازد. احیای محلول ترای ایتلین گلایکول نسبت به محلول دای ایتلین گلایکول %99.9 بوده که ضایعات آن قابل شمارش نمیباشد.

ویکی از مهترین عوامل که موجب استفاده گسترده ترای ایتلین گلایکول گردیده عبارت اند از:

خاصیت جذب آب، پایداری عالی در برابر حرارت و تجزیه کیمیاوی، فشار بخار پایین با قیمت مناسب هایدروسکوپی بلند، ثبات عالی در مقابل مرکبات سلفری، اکسیجن،کاربن دای اکساید در صورت عادی بوده و درمحلول های غلیظ آب جامد نشده، در غلظت های بلند قابلیت خشک شدن گازها بیشتر گردیده و در 176 درجه سانتی گرید بدون ایجاد خلا تبخیر مکمل بخارات آبی با حفظ غلظت بلند احیا میگردد.

نتیجه گیری و پیشنهادها:

انواع مختلف روش های رطوبت زدایی وجود داشته که میتوان از مواد جامد ادسوربنتی و محلول مایع ابسوربنتی نام برد، اما بعداز مطالعه در یافتیم، که عملیه جذب رطوبت در محلول مایع نسبت به مواد جامد بهتر وبیشتر بوده و خصوصاً محلول ترای ایتلین گلایکول نظر به همه دارای قابلیت جذب بیشتر رطوبت را داشته که این محلول  دارای خصوصیات ذیل است.

  1. مصرف کمتر انرژی ،مواد سوخت و برق نسبت به محلول های دیگر؛
  2. کوچک بودن دستگاه؛
  3. کم بودن تعداد تجهیزات؛
  4. احیای محلول بدون ضایعات ناچیز%99.9؛
  5. قابلیت جذب بیشتر آب از گاز نسبت به تمام محلول ها؛
  6. پایداری عالی و خورنده گی کمتر؛
  7. ثبات عالی و هایدروسکوپی بلند؛
  8. گران قیمت نبودن محلول و آلوده نساختن محیط زیست؛

بناٌ، پیشنهاد میگردد تا بخاطر جذب رطوبت از محلول ترای ایتلین گلایکول استفاده صورت گیرد که علاوه از برتری های ذکر شده دارای هزینه کمتر اقتصادی نیز میباشد.

منابع ومآخـــذ

  1. آزاد بخت، محسن.(1384). عملیات کارگاهی. ایران: انتشارات نوپردازان.
  2. ابوالحمد، گیتی .(1381). مبانی پالایش نفت. انتشارات دانشگاه تهران: چاپ دوم.
  3. ابوالحمد ،گیتی ،بهرامیان ،علیرضا ، رسای ،محمد رضا .(1382). گاز طبیعی تولید و فرآوری. تهران: دانشگاه.
  4. الکساندر روژی،کلود ژافیره ترجمه دکتور ابوالحمد.(1382).گاز طبیعی. تهران: انتشارات دانشگاه.
  5. الین چاول، گیلس لیفبور ترجمه مهندس محمد حقیقی.(1382).فرایند های پتروشیمی ،جلد اول مشتقات گاز سنتیز و هایدروکاربن های مهم، انتشارات دانشگاه سمند .
  6. پناه ، رحمان هدایت.(1385) لوله کشی عمومی. تهران: انتشارات پیام فن.
  7. چارلیز مور تیمر ترجمه عیسی داوری.(1382). شیمی عمومی جلد 1 و 2. تهران: انتشارات علوم دانشگاه.
  8. خسرو ، مرتضی. (1386). شیمی نفت روش های تصفیه و فرآوری. تهران: پالاشیگاه.
  9. فاطمه، همایونی .(1387). اصول و مبانی انتقال جرم، انتشارات جاویدانه. تهران: جنگل.
  10. فرزام، منصور .( 1378). مهندسی خوردگی و حفاظت از فلزات: ایران. انتشارات کتاب خانه ملی.
  11. قنواتی،بیژن .(1387). تجهیزات صنایع نفت وگاز پتروشیمی. تهران: انتشارات دانشگاه نگار.
  12. هوتکی،محمد آصف .(1393) . کیمیای عضوی. کابل: انتشارات مستقبل.
  13. Arnold K. and M.Stewart,(1987). Design of Gas Handling Systems and Facilities, Surface Production Operations, Volume 2.2nd Ed., Gulf Publishing, Houston, Texas
  14. Bourke, M.J.and A.F.Mazzoni,.( 1989).”The Roles of Activated Carbon in Gas Conditioning” , Proceedings of the Laurence Reid Gas Conditioning Conference, Norman, Oklahoma,
  15. Dupart, M.S., T.R.Bacon, and D.J. Edwards,.( 1993). “Understanding Corrosion in Alkanolamine Gas Treating Plants”, Part 1 and 2, Hydrocarbon Processing,
  16. Fitzgerald K.J. and J.A.Richardson,( 1966).“ How Gas Composition Affects Treating Process Selection”, Hydrocarbon Processing, Vol. 45, No. 7,
  17. Kohl A.L. and R.B.Nielsen,.( 1997).  Gas Purification, 5th Ed., Gulf Publishing, Houston, Texas
  18. Meisen A. and Kenard M. L.,.( 1982). “DEA Degradation Mechanism”, Hydrocarbon Processing,
  19. Stewart E.J.and R.A. Lanning,.( 1994). “ Reduce Amine Plant Solvent Losses”, Part 2, Hydrocarbon Processing,

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    نقش نماز جماعت درساختار جامعۀ اسلامی ومجوزات ترک آن    ·

پوهندوی عتیق الله نافع عضو کادرعلمی دیپارتمنت ثقافت اسلای پوهنحی علوم اجتماعی

خلاصه:  

موضوعات اساسی تحقیق مقالۀ هذا: تعریف نمازجماعت، حکم شرعی نمازجماعت، دلایل شرعی نمازجماعت، حد نصاب افراد لازم برای برگزاری نمازجماعت، نقش نماز جماعت درساختار جامعۀ اسلامی، اعذار یامجوزات ترک نماز جماعت، یافته ها یا تنایج و نتیجه گیری به طور جداگانه میباشد .    

اهداف اساسی تحقیق هذا عبارت اند از: معرفی جایگاۀ نمازجماعت درشریعت اسلامی واحکام ضروری آن، شناخت وتوضیح نقش های نمازجماعت درساختار جامعۀ اسلامی ومجوزات ترک آن، شناخت وشناسایی اضرار ومجازات شرعی ترک نمازجماعت وحضورحتمی مسلمانان به نمازجماعت بدون عذر شرعی ومصؤن شدن آنها ازضرروآثارسوء دنیوی واخروی ترک آن میباشد.

روش تحقیق مقالۀ علمی هذا کتابخانۀ یی بوده، که بااستفاده از مآخذ معتبرعلمی واسلامی آماده گردیده، وترتیب آن نیز به شکل میتود معاصرنگارش مقالۀ علمی- تحقیقی- صورت گرفته است.

یافته های اساسی تحقیق هذا: اینکه نمازجماعت وسیلۀ خوبی ارتباط باپرور دگار وافراد جامعه بوده، ودر مسلمانان الگوی خوبی است، که درپیشبرد بهتر امورزنده گی شان برنامه وتقسیم اوقات منظم داشته باشند، نمازجماعت برای درک وحل مشکلات افراد جامعه، مساوات ووحدت میان آنان نقش بزرگی را ایفاء میکند، نمازجماعت درانتقاد پذیری وحکومت داری خوب رهبران اسلامی، واطاعت مشروع مسلمانان ازرهبران شان نقش بسزای دارد، نظام نماز جماعت نمونۀ خوبی درنظام زنده گی مسلمانان بوده، ونقش بزرگی را در ساختار نظام وحکومت اسلامی داراد، زیرا امام نماز جماعت نمونۀ رهبر اسلامی را داشته، و مقتدیان نمونۀ امت وملت مسلمه را دارند، فلهذا بدون شک نماز جماعت در ساختار جامعۀ اسلامی نقش بالای دارد، ولی نماز جماعت در صورت اثرات ونقوش متذکرۀ فوق را دارا میباشد، که  مسلممانان با وضوء نمودن خوب وبا رعایۀ شرایط نماز جماعت، آنرا با خضو ء وعاجزی وبا درنظرداشت سایر نقش ها وفواید آن  انجام دهند، نه اینکه محضاً به فضایل آن فکر نموده، نمازجماعت را به مانند یک قرض دار بسیار به عجله انجام دهند، وبه مجرد ختم نماز فوراً مسجد را ترک نموده وازدیگر نقش های، که یک مسجد ونماز جماعت دارا است، بی خبر باشند، زیرامسجد بهترین مکان برای آموزش تعلیمات اسلامی است، وامام مسجد به حیث یک رهبرمتوجۀ تمام مشکلات اجتماعی بوده، وبرای رفع هرکدام آنها راۀ حل های را پیشنهاد وعملی میکند، پس نماز جماعت را فقط به خاطر جمع نمودن ثواب؛ مانند: یک تجارت انجام دادن، و درسایر امور اجتماعی ضعیف بودن، نقش اساسی مسجد و نمازجماعت را نمیتواند به خوبی ادا نماید.

کلمات کلیدی: جماعت، نقش، اعذار، مجوزات، نصاب.       

مقدمه:

ازاینکه دین مقدس اسلام دین جامعۀ انسانی میباشد، پس احکام آن نیز متعلق به جماعت بوده، که همواره مردم را برای با هم زیستن وداشتن روابط اجتماعی تشویق وسفارش مینماید، واینکه جامعۀ اسلامی با اساسات ایمانی تبارز نماید لازم است تا هر فرد مؤمن خود را جزء جامعۀ اسلامی دانسته، برای آرامش همگانی وزنده گی میان مردم تلاش نماید، نمازجماعت یکی از اساساتی است، که این بنیان را مستحکم میسازد ورابطه میان مسمانان را بیشتر وخوب تر تأمین میکند، وهرجایکه تعداد جماعت گزاران بیشتر باشد به همان اندازه درمیان اهالی آن منطقه صمیمیت ودوستی بیشتر میگردد، وبرعکس آن هر جایکه تعداد نمازجماعت گزاران کم باشد، ارتباط اجتماعی میان آنها نیزسست وکم رنگ میباشد، چنانچه هرگاه به تمام آیات قرآنی، که ارتباط انسان مؤمن را با خالقش نشان میدهد نظر اندازیم، همیشه واژه های استعمال گردیده است، که تا ارتباط مسلمان را به سه اصل استوارنماید: 1- ارتباط انسان باخالقش،2- ارتباط انسان با خودش،3- ارتباط انسان با جامعه اش.

پس موضوع ارتباط مسلمان با مردم وجامعه یکی از اهداف مهم دین مقدس اسلام است، چنانچه اکثریت احکام اسلام نیز مربوط به ارتباط انسان به جامعه ومردم میباشد، ونمازجماعت یک ازعباداتی است، که ارتباط یک مؤمن را نخست باپروردگارش، بازباخودش، وباز هم با جامعه اش تأمین میکند، ولی متأسفانه درعصر کنونی مسلمانان نسبت کم بودن آگاهی آنان ازجایگاۀ نمازجماعت در شریعت اسلامی ونقش آن درساختار جامعۀ اسلامی، به این امر بزرگ چندان اهمیت نداده وکمتر به جماعت حاضر میشوند.

رویهمرفته لازم دانستم تحت عنوان(نقش نمازجماعت درساختارجامعۀ اسلامی ومجوزات ترک آن) مقالۀ علمی تحقیقی را تحریرنمایم تا آگاهی مسلمانان به اهمیت واحکام نمازجماعت ومجوزات ترک آن بیشتر شده، بدون مجوز شرعی آن را ترک نکنند. 

اهداف اساسی تحقیق مقالۀ علمی هذا امورذیل میباشد:

-  معرفی جایگاۀ نمازجماعت در شریعت اسلامی واحکام ضروری آن

-  شناخت وتوضیح نقش های نمازجماعت درساختار جامعۀ اسلامی ومجوزات ترک آن

-  شناخت وشناسایی اضرار ومجازات شرعی ترک نمازجماعت

- حضور حتمی مسلمانان به نمازجماعت بدون عذر شرعی ومصؤن شدن آنها ازاضراروآثار سوء دنیوی واخروی ترک آن.

اهمیت تحقیق موضوع هذا این است، که امروزه همزیستی، هم پذیری، رابطه اجتماعی ودوستی وصمیمیت میان مسلمانان کمتر شده است، که یکی از عوامل آن هم کم رنگ شدن حضور مسلمانان به نمازجماعت میباشد، چنانچه عدۀ از آنها این امر مهم را باموجودیت دلایل جزیی ترک میکنند، پس نگارش مقالۀ علمی پیرامون موضوع هذا درعصرکنونی اهمیت بسزای دارد.  

روش تحقیق دراین مقالۀ علمی کتابخانۀ بوده، که بااستفاده از مآخذ معتبر علمی واسلامی آماده گردیده، وترتیب آن به شکل میتوت معاصرنگارش مقالۀ علمی- تحقیقی- صورت گرفت.   

مهمترین سوالاتی، که در این موضوع مطرح خواهد شد، اینکه: نماز جماعت چیست؟، حکم شرعی نماز جماعت چیست، دلایل شرعی نماز جماعت چیست؟ حد نصاب افراد لازم برای برگزاری نماز جماعت چیست؟، نقش نماز جماعت درساختار جامعۀ اسلامی چیست؟، اعذار یامجوزات ترک نماز جماعت چیست؟  و... ان شاء الله تعالی درمقالۀ هذا کوشش میشود تا جهت توضیح هریک از سؤالات مطرح شده درمورد موضوعات آتی بحث صورت بگیرد: 1- تعریف نمازجماعت ،2- حکم شرعی نمازجماعت،3- دلایل شرعی نمازجماعت،4- حد نصاب افراد لازم برای برگزاری نمازجماعت،5- نقش نماز جماعت درساختار جامعۀ اسلامی،6- اعذار یامجوزات ترک نمازجماعت،7- یافته ها یا تنایج،8- نتیجه گیری.      

پیشینه ی موضوع هذا این بوده است، که عدۀ ازدانشمندان بزرگ نیزدرادوارمختلف تاریخ موضوع هذا را دراکثر مطلق نوشته های شان به شکل ضمنی وغیر مستقل وآنهم به زبان عربی  مورد بحث قرارداده اند.

تعریف نمازجماعت: جماعت وسیلۀ ارتباط میان نماز امام ومقتدی میباشد ویابه تعبیر دیگری ارتباط بدست آمده ازنماز امام ومقتدی بوده است[6: 138]

حکم شرعی نمازجماعت: جماعت نماز های پنج گانه درمذاهب حنفی، مالکی وشیعۀ امامیه برای مردان آزاد، عاقل، بالغ وقادر برآن سنت های عینی مؤکده است(11: 131)، که در لزومیت مانند واجب میباشد وتخلف ورزیدن از آن بدون عذر شرعی جواز ندارد، پس کسیکه بدون عذر شرعی به ترک نماز جماعت عادت داشته باشد، گنهکار وفاسق میباشد(12: 227) .

ولی حکم جماعت نماز های پنج گانه درمذهب شافعی فرض کفایی بوده ودرمذهب حنبلی فرض عین میباشد[11: 131].

أمَّا درنماز های جمعه وعیدین، جماعت شرط إقامۀ آنها میباشد، پس این نمازها بدون جماعت درست نمی باشد.   

حکم نماز جماعت درنماز های تراویح وکسوف(خورشید گرفتگی) سنت مؤکدۀ کفایی است؛ ولی جماعت درنماز خسوف (ماه گرفتگی) مکروه میباشد؛ أمَّا جماعت برای نماز وتر درماۀ رمضان مستحب بوده، ودرغیر ماۀ رمضان  به صورت دایمی باشد، مکروۀ تنزیهی میباشد؛ ولی یک بار ودوبار آن، باکی ندارد.

جماعت برای نماز های نوافل اگربادعوت کردن مردم از یکدیگر جهت اقامۀ آن وبا اعلام نمودن باشد، مکروه میباشد؛ ولی اگر مردم بدون دعوت واعلامی جمع شوند وبدون اذان واقامه، جماعت نمازنافله رابرپا کنند، مکروه نمی باشد[14: 112-113]

دلایل شرعی جماعت: مشروعیت جماعت بوسیلۀ کتاب الله وسنت رسولااللهصلی الله علیه وسلَّم واجماع امت ثابت شده است، که توضیح این ها ذیلاً بیان میگردد: 

 1- کتاب الله: الله جلَّ جلالُه فرموده است:{... وَارْكَعُواْ مَعَ الرَّاكِعِينَ}(1: البقره:43)، ترجمه:( و با ركوع‏كنندگان ركوع كنيد).

2- سنت رسول الله صلی الله علیه وسلَّم: ابن عمررضی الله عنه میگوید: پیامبر صلی الله علیه وسلَّم فرمودند:" صلاة الجماعة أفضَلُ مِن صلاة الفذِّ، بسبع وعشرین درجه( 5: 89)، وفی روایةٍ بخمسین وعشرین درجه"(7: 126)،ترجمه:( نماز   جماعت بیست وهفت درجه ازنماز انفرادی فضیلت دارد، ودرروایت دیگر بیست وپنج درجه گفته شده است).

حدیث دیگری، که از ابوهریره رضی الله عنه روایت است، پیامبر صلی الله علیه وسلَّم تارکین بدون عذر شرعی نمازجماعت را سخت نکوهش فرموده است:

" وَالَّذی نَفسِی بِیَدهِ لَقد هممتُ أن آمَرَبِحَطَبٍ فَیُحطَبُ ثُمَّ آمُرُبِاالصَلَاةِ فَیُؤذِن لَهَا، ثُمَّ آمُرُ رَجُلاً فَیَؤُمَّ النَّاس ثُمَّ   اُخَالِفُ اِلَی رِجَالٍ فَاُحَرِقُ عَلَیهِم بُیُوتَهُم"(2: 369، 5: 89)، ترجمه:( سوگند به ذاتی،که جانم دردست اوست، قصد کردم، که فرمان دهم تاهیزم جمع کنند؛ سپس به گفتن اذان نماز فرمان دهم؛ آنگاه مردی را مأمور کنم تا برای مردمان امامت کند؛ سپس بسوی مردان بروم، که درنماز جماعت حاضر نشده اند، پس خانه های شان را همراۀ خودشان آتش زنم".          

حد نصاب افراد لازم برای برگزاری نماز جماعت: جماعت نماز های پنج گانه درمذهب شافعی وحنفی وشیعۀ امامیه با یک مقتدی همراه امام منعقد میگردد، ولو که آن یک نفر کودک نابلغ ممیز هم باشد، أمَّا درنزد مالکیه وحنابله وجود یک نفر کودک نابالغ ممیز به برگزاری نماز جماعت کافی نیست، ولی نزد حنابله  وجود یک نفر کودک نابلغ ممیز همراه امام به برگزاری جماعت نماز های نوافل کفایت میکند، نه فرایض      [3: 289].             

فقهاء درمورد حد نصاب افراد لازم در برگزاری جماعت نماز جمعه نیز اختلاف نظردارند: چنانچه حنفیها آن را جدا از امام سه نفر میدانند، مالکیها جدا از امام دوازده نفر گفته اند، وشافعیها وحنبلیها گفته اند: گروهی، که نماز جمعه با حضورشان منعقد میگردد نباید از چهل نفر کمتر باشد خواه با امام باشد یا بدون امام[13: 269]، أمَّا امامیه این گروه را پنج نفر با امام وبه قول دیگری هفت نفر گفته اند11: 159)، دربرگزاری جماعت عیدین نیز حنفیها حضور یک نفر را باامام شرط دانسته اند[12: 415].

نقش نماز جماعت درساختار جامعۀ اسلامی: ازاینکه نماز جماعت نقوش اساسی را دربخش های ذیل زنده گی دارد، بناءً در ساختارجامعۀ اسلامی نقش مهمی را ایفا میکند: 

الف: نقش نماز جماعت دربخش فردی مسلمانان : نمازجماعت درزنده گی فردی مسلمانان داری نقش های مثبت دارد، که اساسی ترین آنها ذیلاً توضیح میگردد:

1- نقش نماز جماعت در ملاقات وایجاد رابطه با خالق: نماز جماعت درنخستین مرحله ملاقات وارتباط مسلمانان را با خالقش تأمین وتقویه میکند، زیرا یکی ازعوامل ونشانۀ راز ونیاز ورابطه با کسی رفتن به خانۀ او میباشد، ومسجد، که آنرا جهت احترام وعزت، خانۀ الله جلَّ جلاله  نامیده  شده است، مکان اصلی ادای جماعت میباشد، چنانچه هنگامیکه مؤمنان با تقوی روزانه پنج مرتبه به خانۀ پروردگارشان رفته، به شکل دسته جمعی با پروردگار خویش ملاقات ورازونیاز میکنند، وازاو تعالی سعادت دارین خویش را میخواهند، این است، که نماز جماعت نقش بسزای درملاقات وایجاد رابطه با خالق را دارد[9: 66-67] .           

2 -  نقش نماز جماعت درارتباط میان افرد جامعه: هنگامیکه هر مؤمن درمقابل الله جلَّ جلاله ایستاد، احساس خواهد کرد، که او بایک جهانی ازمؤمنان با تقوی ارتباط دارد، که همه به شکل منظم درمقابل پروردگار یگانه ایستاده اند، پس نمازجماعت اورا با تمام افراد، که درجماعت باوی اند ارتباط میدهد، که همین را نقش نماز جماعت درپیوند با افراد جامعه میگویند.

3- نقش نماز جماعت در تنظیم زنده گی افراد جامعه:  مسلمانان ازرفتن به نماز جماعت درک خواهند کرد، که رفتن در مسجد به ملاقات پروردگاردریک شب وروز به اساس تقسیم اوقات منظمی است، که روزانه پنج مرتبه دراوقات مختلف صورت می گیرد، پس این درسی است برای همه مسلمانان تا هرکدام آنان باسایر مؤمنان به شکل متحدانه با ساختن تقسم اوقات منظم، تمام امور دنیوی واخروی خویش را تنظیم نمایند     (10: 243).

ب: نقش نماز جماعت دربخش اجتماعی مسلمانان: نماز جماعت دربخش اجتماعی  مسلمانان نیز نقش های بارزی را ایفاء میکند، میتوان آنرا در نقاط ذیل خلاصه نمود:

1-  نقش نماز جماعت درروابط اجتماعی مسلمانان: ازاینکه انسان یک مخلوق اجتماعی است، پس لازم است، درمیان مردم زنده گی نماید، ودوستانی داشته باشد، که با ایشان زنده گی خود را پیش ببرد، زیرا اکثراً انسان از اقارب خود دور زنده گی میکند، که نمی تواند در هرلحظه با آنان نشست وبر خواست نماید، بناءً همسایگان بهترین دوستان اند، که دوستی، نشست وبرخواست و صمیمیت با ایشان نقش خوبی در زنده گی اجتماعی انسان دارد، و این دوستی وصمیمیت اکثراً هنگامی مستحکم میگردد، که دو انسان مؤمن ازطریق رفتن به مسجد جهت ادای نمازجماعت با هم آشنا میشوند وباهم نشسته بااخلاص وایمان صمیمیت میکنند؛ تا به سعادت دنیا وآخرت نایل آیند، أمَّا هرگاه اهالی یک منطقه تارک جماعت باشند، شاید سال ها در یک منطقه زنده گی کنند؛ ولی یکدیگر را نشناسند، که به این شکل دوستی ومحبت میان آنها کم میشود، این است نقش نمازجماعت درروابط اجتماعی مسلمانان.

2-  نقش نماز جماعت درحل مشکلات مسلمانان: طبیعتاً انسان در زنده گی خویش به مشکلاتی مانند مریضی، فقر، ناتوانی و دیگر مشکلات اجتماعی مواجه میشود؛ ولی همسایۀ او ازحال وی درصورت باخبر میشود واورا پرسان میکند ودرصورت نیاز باوی کمک میکند، که آن شخص درنماز های جماعت میامده باشد، چنانچه اگر یک بار یا دوباربه جماعت حاضر نگردد، مسلمانان دیگر متوجه میشوند، که فلان شخص غیرحاضر است، پس از احوالش میپرسند ومیدانند، که اومریض شده است ویا به مشکلی مواجه شده است، دراین صورت به عیادت او میروند وبا وی همکاری میکنند، چنانچه بسیار دیده شده است، که کسی مریض بوده ویا به سفری رفته، که وقتی او را بعد از چند مدت میبنیم، گله میکند، که من مریض بودم ویا به سفر رفته بودم از من خبر نگرفتید، در جواب این فرد گفته خواهد شد: خوب برادر عزیز ما چی خبر، که تو مریض شدی یا به سفر رفتی، زیرا، که تورا قبل از مریضی وسفر نیز ماه ها نمی دیدیم.

3- نقش نماز جماعت دراعلان مساوات ووحدت میان مسلمانان: زیرانماز جماعت درسی است برای مساوات وبرابری میان مسلمان ها بدون

درنظر داشت وظیفه، ثروت، چهره وغیره، زیرا وقتی مسلمانان داخل مسجد میشوند، همه مساویانه درصف های نماز ایستاد میشوند،

که حتی ضعیف ترین وفقیرترین آنها نیز حق دارند در صف اول باشند وثروتمند ترین وبزرگترین افراد دولتی درعقب وی ایستاد شوند،

پس ازطریق نماز جماعت برای همه درس داده میشود، که درنزد الله جلَّ جلاله همه مساوی بوده، وهیچ کسی بجزدرتقوی واخلاص بر دیگری برتری ندارد، همچنان نماز جماعت باچنین ویژه گی خود نمایانگر وحدت ویکپارچگی میان مسلمانان میباشد[9: 79-80].

   بناءً از این مساوات درنمازجماعت درسی برای سایر بخش های زنده گی گرفته خواهد شد، همان طوریکه انسان ها درمقابل الله جلَّ جلاله مساوی اند، ورتبه های دنیوی نمی تواند کسی را درمقابل الله جلَّ جلاله برتریت دهد، به همین شکل درسایر بخش های زنده گی نباید با انسان ها مطابق رتبه های شان معامله کرد، بلکه همۀ انسان ها مساوی بوده وتغییر دروظایف نمی تواند تغییر در شخصیت کسی باشد، چنانچه درنماز شاید نماز یک شخص پایین رتبه نسبت به دیگران بیشتر مورد قبول الله جلَّ جلاله واقع گردد، به به همین شکل درسایر بخش های زنده گی [6: 140-141].    

ج: نقش نماز جماعت دربخش سیاسی مسلمانان: نماز جماعت نقش مهمی را درتنظیم امور سیاسی جامعه نیز دارد ودرسی است برای تربیت وتنظیم بخش سیاسی مسلمانان، به گونۀ مثال:

 1- نقش نماز جماعت درمتصف شدن رهبران اسلامی به صفات عالی انسانیت: وقتی امام، که درنماز جماعت نقش رهبریت را ایفاء میکند برای امامت انتخاب میشود، از یک سلسله صفات عالی باید برخوردارباشد، که مهمترین این صفات: ایمان، بلوغ، عقل، علم، تقوی وسایرصفات نیک میباشد، همچنان امام را لازم است؛ تا نسبت به دیگران درتطبیق احکام اسلام مقدم باشد واحکام اسلام را بالای خود به صورت کامل تطبیق نماید، به همین اساس فردی، که برای رهبریت امورسیاسی ودولتی مقررمیگردد نیز باید دارای صفات عالی بویژه دارای صفت امانت ودرایت باشد.

2- نقش نماز جماعت درانتقادپذیری وحکومت داری خوب رهبران اسلامی: درعقب امام چند نفر ازعلماء ودانشمندان ایستاد میشوند، که درهنگام اشتباهات وغلطی های امام او را متوجه ورهنمایی میکنند، وبقیه مردم نیز متوجۀ اشتباهات وی بوده، وهرگاه اشتباهاتی ازامام رخ دهد، ودانشمندان متوجۀ آن نشوند، آنان اورا به اشتباهش متوجه میسازند، به همین سان این اسلوب درنماز جماعت درس مهمی دردولت داری نیز میباشد، چنانچه اعضای حل وعقد( شورای ملی)دولت را اشخاص تشکیل میدهد، که درای صفات همچون علم ودانش، تقوی واهل خبره باشند، که آنان درهنگام اشتباهاتی رهبری حکومت مردم رامتوجه اشتباهات آنها میسازند، وهرگاه اعضای شورای حل وعقد( شورای ملی) چنین نکردند، سایر افراد جامعه، که درعصر کنونی حقوق دانان و اعضای جامعۀ مدنی حق داردند رهبران خویش را ازاشتباهات باخبرسازند، همچنان طوریکه امام درنماز های جماعت از رهنمایی ها واصلاحات دیگران استفاده نموده برای تصحیح ودرستی نماز تلاش میورزد، بناءً رهبران دولتی و سیاسی جامعۀ اسلامی نیز باید مشوره ها، انتقادات، وپیشنهادهای دیگران را درنظر گرفته، مطابق آن دراصلاح اشتباهات خود تلاش نمایند، زیرا امام درنماز های جماعت یقین دارد، که مقتدیان وی را به خاطر حسادت وخوخواهی نه، بلکه برای اصلاح واحساس مسؤلیت وی رامتوجۀ اشتباهش میسازد، زیرا اشتباۀ امام سبب فساد نماز همۀ آنان میشود، به همین گونه رهبران جامعۀ اسلامی نیز باید انتقادات وپیشنهادهای دیگران را به خاطر بهبود جامعه احترام نماید.

3- نقش نماز جماعت دراطاعت مشروع مسلمانان از رهبران: مقتدیان درنماز جماعت تازمان ازمام اطاعت میکنند، که او مطابق به هدایات قرآنی وسنت نبوی نماز جماعت را ادا نماید وهرگاه وی دراین زمینه غلطی نماید نخست او را متوجه میسازند ودر صورت عدم پذیرش او را ازامامت عزل مینمایند؛ به همین طور مسلمانان بارهبر سیاسی ودولتی خویش نیز همین روش را  میداشته باشند، وبارهبر خویش دراطاعت ا از الله جلَّ جلاله ورسولش بیعت میکنند، که هرگاه رهبرشان مخالف اوامر الهی وارشادات نبوی کاری را انجام دهد، درنخست اورا متوجه میسازند، وهرگاه وی قصداً چنین کار خلاف را انجام دهد، وی را عزل میکنند.

 رویهمرفته تمام نظام زنده گی مسلمانان نیز باید به شکل نماز جماعت باشد، و مانند آن درزنده گی مسلمانان رهبر اداری واجرایوی وجود داشته باشد، این رهبر توسط دانشمندان ومتخصصین تحت مراقبت باشد، وملت نیز درهنگام بروز اشتباهات از آزادی گفتار استفاده نموده، اشتباهات او را برایش بیان نماید      [10: 247-249].

شاید سوالی مطرح شود، که درشرایط فعلی تعدادی از مسلمانان به نمازجماعت میروند، ولی باز هم درمیان عدۀ از آنها صمیمیت وجود نداشته، ودرنظام زنده گی شان نیز از نماز جماعت الگو نمی گیرند، که در پاسخ این سؤال باید گفته شود، که درشرایط فعلی برخی ازمسلمانان درست وضو نمی کنند وزیادی هم نماز شان را با رعایۀ درست شرایط آن همراه با خشوع وشکستگی نمیخوانند، چنانچه گاهی تنها به خواندن فضایل نماز فکر میکنند، که اینگونه اشخاص باشنیدن فضایل جماعت، سایر نقش ها وفواید آن را فراموش نموده، نمازجماعت را به مانند یک قرض دار بسیار به عجله انجام میدهند، وبه مجرد ختم نماز فوراً مسجد را ترک نموده وازدیگر نقش هاییکه یک مسجد ونماز جماعت دارا است، بی خبر میباشد؛ زیرا مسجد بهترین مکان برای آموزش تعلیمات اسلامی است، وامام مسجد بحیث یک رهبر متوجۀ تمام مشکلات اجتماعی بوده، وبرای رفع هرکدام آنها راۀ حل های را پیشنهاد وعملی میکند، پس نماز جماعت را فقط بخاطر جمع نمودن ثواب ها مانند یک تجارت انجام دادن، ودرسایر امور اجتماعی ضعیف بودن، نقش اساسی مسجد و نمازجماعت را نمی تواند بخوبی ادا نماید. [10: 245-246].    

اعذار یامجوزات ترک نماز جماعت: مجوزات شرعی نماز جماعت نزده مورد میباشد، که هرکدام آنها ذیلاً توضیح میگردد:

1- باریدن باران شدید از آسمان: چنانچه ازصحابی رضی الله عنهچنین روایت است:" کُنَّا مَعَ الرَسُول صلَّی الله علیه وسلم زَمَنَ الحَدَیبِیَه فَأصَابَنَا مَطَرٌ لَم یَبُلَّ أَسفَلَ نِعَالِنَا؛ فَنَادَی مُنَادِیُ رَسُولِ اللهِ صلَّی الله علیه وسلم: صَلَّوا فِی رِحَالِکُم"(4: 152)، ترجمه: ( هنگام حدیبیه همراۀ با رَسُولُ الله صلَّی الله علیه وسلم بودیم، که بارانی مارا دربر گرفت وبه گونۀ بود، که پایین کفش های مارا خیس نکرد، پس ندا دهندۀ از جانب رسول خدا صلَّی الله علیه وسلم ندا کرد، که دربار(جای خود) نماز بخوانید).

 2- سرد شدن شدید هوا: طوریکه شخص نماز گزار از سردی هوا بیم آن داشته باشد، که اگربه سوی مسجد بیرون رود بیمار خواهد شد ویابیماری او افزایش خواهد یافت، ازصحابی به نام نافع رضی الله عنهروایت است:" إنَّ إبنَ عُمَرَ أذَّنَ بِالصَّلَاةِ فِی لَیلَةِ ذَاتِ بَردٍ وَرِیحٍ، ثُمَّ قَالَ: ألَا صَلَّوا فِی رِحَالِ، ثُمَّ قَالَ: أنَّ رَسُولَ اللهِ صلَّی الله علیه وسلم کَانَ یَأمُرُ المُؤَذِنَ إذا کَانَت لَیلَةَ ذَاتِ بَردٍ وَمَطَرٍ یَقُولُ: ألَا صَلَّوا فِی رِحَالِ"(5: 92، ترجمه:( ابن عمر رضی الله عنه شبی سرد، که باد به شدت میوزید، برای نماز اذان داد وسپس گفت: درخانه های تان نماز بخوانید، بعداً فرمود:پیابرصلَّی الله علیه وسلم زمانیکه شبی سرد وبارانی باشد، می فرمود: درخانه های تان نماز بخوانید).

3- بیم داشتن شخص ازضایع شدن  مال وجان خود: پس اگر کسی درصورت مشغول شدن به نمازجماعت ازضایع شدن جان ومال خود بیم داشته باشد، نیز جایز است، که به جماعت نرود.

4- وزیدن باد شدید درشب وگرم شدن شدید هوا درظهر: البته وزیدن باد شدید درروز عذرومجوز ترک جماعت شمرده نمیشود.

5- شدید ظلمانی وتاریک بودن شب.

6- درحالت بوداری از اثر خورن چیزی وغییره: زیرا این حالت سبب اذیت دیگران میشود.

7- فشار آوردن ادرار ومدفوع [6: 159-160].  

8- زندانی بودن شخص: چه به حق زندانی شده باشد یا به ناحق.

9- نابینا بودن شخص.  

10- فلج بودن شخص: یعنی هرگاه دست وپا ویا نیمی ازبدن شخص ازکارافتاده ویاسست وناتوان شده باشد.

11- هرگاه هردودست وپای شخص ویا یکی از آنها قطع شده باشد.

12- هرگاه شخص، دارای درد وعلتی باشد، که باآن توان راه رفتن رانداشته باشد.

13- هرگاه بعد از بارنده گی، راه سخت گل شده باشد، چنانچه پیابرصلَّی الله علیه وسلم میفرماید:" أذَا إبتَلَتِ النِّعالُ فَالصَلَاةُ فِی الرِحَالِ"(8: 31)، ترجمه:( هرگاه کفش ها خیس شد، پس نماز درخانه است).

14- پیری وسال خورده گی: یعنی پیر مردی، که توانای پیاده رفتن به مسجد را نداشته باشد.

15- تکرارومکالمۀ مسایل فقهی: یعنی تکرارومکالمه نمودن احکام فقهی همراه با گروهی، که اگر چنانچه به نماز جماعت برود،  تکرار آن را ازدست خواهند داد.

16- آمده شدن غذا: زیرا ابن عمر رضی الله عنه گفته است: پیابرصلَّی الله علیه وسلم  فرمودند:" إذَا وُضِعَ عَشَاءُ أحَدِکُم فَابدؤُوا بالعشاءِ وَلَایَعجَل حَتَی یَفرُغَ مِنهُ"(5: 92)، ترجمه:( هرگاه شام تان حاضر شد ونماز برپا گردید، ابتداء شام خویش راصرف نمایید و برای نماز عجله نکنید تا ازصرف غذا فارغ شویید) ، البته آمده شدن غذا درصورتی مجوز ترک نمازجماعت میباشد، که شخص نیز گرسنه بوده ومیل به غذا داشته باشد.

17- هرگاه شخص برای سفر آماده گی میگرفت.

18- هرگاه شخص پرستار بیماری بود، که به ضروریات امور وی می پرداخت.

19- بیم داشتن شخص از رفتن موتروپرواز طیاره: یعنی هرگاه شخص درصورت مشغول شدن نماز جماعت، ازرفتن موتروپرواز طیاره بیم داشته باشد، که این صورت نیز مجوز ترک نمازجماعت میباشد.

  البته هرگاه شخصی، به جهت یکی ازاعذارومجوزات ترک نماز جماعت، به جماعت حاضرشده نتواند، درآن صورت نیز برای وی ثواب نماز جماعت داده خواهد شد[12: 235-236].    

  یافته ها یا نتایج:

  ازتحقیق هذا نتایج  ذیل  دریافت گردید: 

    1- یکی از حکمت ودلیل مهم مشروعیت جماعت دردین مقدس اسلام ارتباط مسلمان با پروردگار، مردم وجامعه بوده است.

   2- فقهاء در مورد حکم شرعی جماعت نماز های پنج گانه  اختلاف نظردارند، چنانچه حنفی، مالکی وشیعۀ امامیه جماعت رابرای مردان آزاد، عاقل، بالغ وقادر برآن سنت های عینی مؤکده میدانند؛ ولی حکم جماعت  دراین نماز ها درمذهب شافعی فرض کفایی بوده و درمذهب حنبلی فرض عین میباشد.

   3- ازدیدگاۀ فقهاء احناف درنماز های جمعه وعیدین، جماعت را شرط إقامۀ آنها میباشد و حکم نماز جماعت درنماز های تراویح وکسوف(خورشید گرفتگی)سنت مؤکدۀ کفایی است؛ ولی جماعت درنماز خسوف (ماه گرفتگی) مکروه میباشد؛ أمَّا جماعت برای نماز وتر درماۀ رمضان مستحب بوده، ودرغیر ماۀ رمضان  به صورت دایمی باشد، مکروۀ تنزیهی میباشد، وجماعت برای نماز های نوافل اگربادعوت مردم وبا اعلام نمودن باشد، مکروه میباشد، ولی اگربدون دعوت وبدون اذان واقامه برپا گردد، باکی ندارد.

  4- دلایل شرعی مشروعیت جماعت درنمازها کتاب الله، سنت رسول الله واجماع امت بوده است.   

 5- نصاب افرادلازم دربرگزاری جماعت نماز ها نزد فقهاء اندکی تفاوت دارد، چنانچه جماعت نماز های پنج گانه در مذهب شافعی وحنفی وشیعۀ امامیه با یک مقتدی همراه امام منعقد میگردد، ولو که آن یک نفر کودک نابالغ ممیز هم باشد، أمَّادرنزد مالکیه وحنابله وجود یک نفر کودک نابلغ ممیزدر جماعت کافی نیست؛ ولی نزد حنابله  وجود یک نفر کودک نابالغ ممیز همراه امام در برگزاری جماعت نماز های نوافل کفایت میکند، نه فرایض، همچنان فقهاء درمورد نصاب افراد لازم در برگزاری جماعت نماز جمعه اختلاف دارند: چنانچه حنفیها آن را جدا از امام سه نفر میدانند، مالکیها جدا از امام دوازده نفر گفته اند، وشافعیها وحنبلیها گفته اند: گروهی، که نماز جمعه با آنها منعقد میگردد نباید از چهل نفر کمتر باشد خواه با امام باشد یا بدون امام، أمَّا امامیه این گروه را پنج نفر با امام وبه قول دیگری هفت نفر گفته اند، دربرگزاری جماعت عیدین نیز حنفیها حضور یک نفر را باامام شرط دانسته اند.

6- ثواب وفضیلت نمازجماعت نسبت به نماز های انفرادی دریک روایت 25 درجه و در روایت دیگری 27 درجه زیاد  میباشد.

7- ترک جماعت به اساس برخی ازدلایل واعذار شرعی جایز میباشد.  

 

  نتیجه گیری:

 ازتحقیق هذا موضوعات ذیل نتیجه گیری شد:  

  1نماز جماعت در ارتباط بنده گان با پرور دگار شان وافراد جامعه نقش بسزای داشته، در مسلمانان الگوی خوبی است، که در پیشبرد بهتر امور زنده گی شان برنامه وتقسیم اوقات منظم داشته باشند.  

  2- نماز جماعت برای درک وحل مشکلات افراد جامعه، مساوات ووحدت میان آنان نقش بزرگی را  ایفاء میکند.  .

3- نماز جماعت درانتقادپذیری وحکومت داری خوب رهبران اسلامی، واطاعت مشروع مسلمانان ازرهبران شان نقش بسزای دارد.

4-  نظام نماز جماعت نمونۀ خوبی  درنظام زنده گی مسلمانان بوده، ونقش بزرگی را در ساختار نظام وحکومت اسلامی، زیرا امام نماز جماعت نمونۀ رهبر اسلامی را داشته، ومقتدیان نمونۀ امت وملت مسلمه را دارند، فلهذا بدون شک نماز جماعت در ساختار جامعۀ اسلامی نقش دارد. 

5- نماز جماعت درصورت اثرات ونقوش متذکرۀ فوق را دارا میباشد، که  مسلممانان با وضوء نمودن خوب وبا رعایۀ شرایط نماز جماعت، آنرا با خضوع وعاجزی وبا درنظرداشت سایر نقش ها وفواید آن  انجام دهند، نه اینکه محضاً به فضایل آن فکر نموده، نمازجماعت را به مانند یک قرض دار بسیار به عجله انجام دهند، وبه مجرد ختم نماز فوراً مسجد را ترک نموده وازدیگر نقش های، که یک مسجد ونماز جماعت دارا است، بی خبر باشند، زیرا مسجد بهترین مکان برای آموزش تعلیمات اسلامی است، وامام مسجد بحیث یک رهبر متوجۀ تمام مشکلات اجتماعی بوده، وبرای رفع هرکدام آنهاراۀ حل های را پیشنهاد وعملی میکند، پس نماز جماعت را فقط بخاطر جمع نمودن ثواب ها مانند یک تجارت انجام دادن، ودرسایر اموراجتماعی ضعیف بودن، نقش اساسی مسجد و نمازجماعت را نمیتواند به خوبی ادا نماید.   

 

مآخــذ

1-  قرآنکریم.

2 - ابن الأثیرالجزری، مجد الدین مبارک محمد.(ب ت). جامع الأصول من احادیث رسول. جلد6، مصر: مطبعة السنة المحمدیة. 

3- ابن العاب الدین، محمد امین بن عمر بن عبدالعزیز.(ب ت). ردالمختارعلی دُرِّالمختار. جلد2، طبع دوم، قاهره: مطبعة مصطفی الباب الحلبی.

4- ابوداود، سليمان بن الاشعث بن شداد بن عمروبن عامر(عبدالرحمن بن ابی حاتم).(ب ت). سنن ابی داوود. ج1، بیروت: دارالفکر.   

5 - البخاری، محمدبن اسماعیل.(1381). صحیح البخاری. جلد 1، کراچی: قدیمی کتب خانه.

6- الزحیلی، وهبه.(ب ت). الفقه الاسلامی وادلتهُ. ج 2، پشاور: المکتبه الحقانیه.

7- الشوکانی، محمدبن علی بن محمد.(2001). نیل الأوطار. جلد3، المنصوره: دارالوفاء للطباعة والنشر والتوزیع.

8- العسقلانی، احمد بن حجر.(ب ت). التلخیص الحبیر. ج2، مصر: مطبعة الباب الحلبی.

9- جرجاوی، علی احمد.(1394ش). حکمت وفلسفة احکام شریعت. ترجمة نقیب الله اثری ، طبع دوم، کابل: انتشارات خیبر.

10- داعی، عبدالظاهر.(1389). فلسفۀ عبادات ویا عبادات شناسی اسلامی. مصحیح : شمس الرحمن فروتن، کابل: انتشارات سیرت.         

11- ذوالفقارطلب، مصطفی.(1379). فقه تطبیقی. چاپ اول، تهران: نشر احسان.               

12- شُرنُبلالی، حسن بن علی.(1390). فقه احناف درپرتوآیات قرآن وأحادیث پیامبر(ص). مترجم: فیض محمد بلوچ، تربت جام: انتشارات خواجه عبدالله انصاری.

13- طنطاوی، محمد.(ب ت) . فقه به زبان ساده. مترجم: مصطفی خرم دل، پشاور: تاج کمپنی.

14- ندوی، شفیق الرحمن.(1393). فقه مُیَسَّر. بخش عبادات، ترجمۀ عبد الروف مخلص، تربت جام: شیخ الاسلام حمد جام.

 

 

                                                      

 

 

 

 

 

 

 

بررسی خصوصیات عدد اویلر و نقش آن در محاسبات ·

پوهندوی سعیده ولیزاده عضو کادر علمی دیپارتمنت ریاضی پوهنحی تعلیم وتربیه

خلاصه:

مقاله علمی- تحقیقی هذا که تحت عنوان (بررسی کاربرد عدد اویلردر محاسبات) تحریر گردیده است از اهمیت ویژه یی برخوردار است.دراین مقاله در مورد  نامساوات مهم درباره عدد اویلر، محاسبه عدد اویلر با تعداد ارقام اعشاری دلخواه، اتحاد ترکیباتی، اثبات به اساس خواص عدد اویلر و محاسبه تعداد مسیر های متفاوت در گراف کامل معلومات همه جانبه ارایه گردیده است.

عدد اویلر که به سمبول e)) نشان داده شده توسط فورمول  تعریف میگردد. عدد اویلر نقش اساسی را در محاسبات بخش های مختلفه ریاضیات داشته سهولت های زیادی را بخاطر ساده ساختن ودر یافت راه حل کوتاه برای محاسبات بوجود آورده است. عدد (e) را قاعده لوگارتم یا جذر معادله  نیز یاد میکنند  که تا ده رقم بعد از اعشاری عبارت است از

 

بررسی کاربرد عدد اویلر درمحاسبات بخش های مختلفه ی ریاضی هدف عمده این تحقیق را تشکیل میدهد.در این تحقیق مواد مورد نیاز با در نظرداشت میتود های خاص تحقیق ،استفاده از کتب معتبرعلمی به روش کتابخانه یی جمع آوری وتهیه گردیده است.

 نتایج و یافته های تحقیق نشان میدهد، که عدد اویلر میتواند برای حل مسایل پیچیده محاسبوی زمینه ساز باشد. با استفاده ازعدد اویلر میتوان تعدادی از مسایل مهم در ریاضی را حل نمود، عدد اویلر محاسبه لمیت های مغلق را سهولت بخشیده در محاسبات لوگارتمی، در بخش انالیز مختلط بخاطر محاسبات عدد مختلط، توابع مختلط، لمیت اعداد مختلط، محاسبات سلسله های عددی وغیره بکار میرود و بدون عدد اویلر این گونه محاسبات را نمیتوان به آسانی انجام داد.

 

کلمات کلیدی: عدد ، عدد اویلر، عدد موهومی، توابع و مشتق تابع،  ، فورمول ایلر، تابع لوگارتمی و نمایی.

 

مقدمه:

عدد اویلر که به سمبول e)) نشان داده شده توسط فورمول  تعریف میگردد.همچنان عدد (e) را قاعده لوگارتم یا جذر معادله  نیز یاد میکنند  که تا ده رقم بعد از اعشاری عبارت است از:

 

عدد اویلر نقش اساسی را در محاسبات بخش های مختلفه ریاضیات داشته سهولت های زیادی را بخاطر ساده ساختن ودر یافت راه حل کوتاه برای محاسبات بوجود آورده است.در کتاب انالیز ریاضی مقدماتی تذکر یافته که،   نیکولاس مرکاتور اثر معروفش را تحت عنوان فن لوگارتم  منتشر کرد، که شامل بسط سلسله هایی از   عبارت بود. وی در این کار برای نخستین بار نام لوگارتم طبیعی را برای لوگارتم به قاعده ی e به کار برد. در سال 1683م ژاکوب برنولی مسأله ی از بهره ی مرکب را بررسی نمود و جهت آزمودن پیوستگی بهره ی مرکب، سعی کرد حد عبارت  وقتی  به بی نهایت میل می کند را محاسبه کند. او با استفاده از قضیه ی دوجمله ای نشان داد که مقدار حد فوق بین 2 و3 قرار می گیرد. این نخستین تقریبی است که برای e پیدا شده است.

در کتاب ریاضیات ومعرفت پژوهشی تذکر داده شده است که اویلر در سال های بعد تا سال 1748م، یافته های گوناگونی راجع بهe به دست آورد و درآن سال مقدمه ی در تحلیل بی نهایت ها را که حاوی نظریه های کامل حول e بود منتشر ساخت. اونشان داد که:

 

و این مقدار مساوی به   نیز می باشد. اویلر همچنین تقریبی تا 18 رقم اعشاری برای e، بدون اشاره  به نحوه ی محاسبه ی آن، به صورت زیر ارائه نمود.

او همچنین بسط هایی از e به شکل کسر های مسلسل ارائه نمود، که یکی آنهاعبارت است از:

 اویلر برای بسط های بالا دلیل نیاورد، اما او می دانست در صورت ارائه ی دلیل، ثابت می شود که e گنگ است. زیرا اگر در کسر مسلسل (2) الگوی  را دنبال کنیم، ختم نمی شود. در واقع در این الگوی اختلاف هردو جمله ی متوالی 4 است. بنابر این   نمی تواند ناطق باشد. هر چند با قطعیت نمی توان گفت، اما به احتمال بسیار زیاد و به اعتقاد بسیاری، اویلر اولین کسی است که اصم بودن e را اثبات نمود. و در نهایت، برای اولین بار، هرمیت در سال 1873 ثابت کرد که e متعالی است، به این معنا که هیچ چند جمله ی با ضرایب صحیح نمی توان یافت که e ریشه ی از آن باشد. به این صورت عدد e بوجود آمد[2:6].

 عدد اویلر محاسبات مسایل ریاضی را سهولت میبخشده  بخاطر محاسبه لمیت های مغلق  محاسبات معادلات لوگارتمی و نمایی، در بخش انالیز مختلط بخاطر محاسبات عدد مختلط، توابع مختلط، لمیت اعداد مختلط، محاسبات سلسله های عددی وغیره بکار میرود و بدون عدد اویلر این گونه محاسبات را نمیتوان به آسانی انجام داد.بنآ بادرنظرداشت موضوعات فوق عدد اویلر از اهمیت خاص برخوردار است.

تحریر این مقاله هدف معینه ی خود را به همراه دارد وآن اینکه ،خواننده میتواند با قواعد ومیتود های مختلف محاسبات آشنا شده واز آن، در محاسبات مسایل بخش های دیگر که ازین جهت به سهولت انجام پذیر است استفاده نماید.این مقالات ازیک نگاه دانش خواننده را بالا برده و از جانب دیگرارتباط خواننده را با کتب معتبر علمی که  محقق در تحقیق خویش از آن استفاده نموده است به صورت غیر مستقیم برقرار میسازد.

مواد وروش:

طوریکه معلوم است، روش تحقیق و جمع آوری معلومات هراثرعلمی- تحقیقی تحت شرایط گوناگون وبه طریقه های مختلف صورت میگیرد. جهت غنامندی واعتباردهی هر اثر علمی- تحقیقی باید آثارمعتبرعلمی بیشتری در زمینه مطالعه گردد، تا موضوعات تحت کار غنامندی یابد.مواد مورد نیاز دراین مقاله ی علمی نیز بادرنظرداشت میتودهای خاص تحقیق ، با استفاده ازمنابع معتبرعلمی و روش کتابخانه یی به صورت منظم جمع آوری گردیده است.

در نامساوات زیر برای هر عدد طبیعی  داریم:

از آنجایی که   فرض شده است لذا  . در نتیجه سلسله

                                                          

 [42:3].

یک سلسله هندسی با قدر نسبت مثبت و کمتر از واحد است که متقارب خواهد بود. مقدار این سلسله مساوی است با :

در نتیجه نامساوات مهم زیر را برای هر عدد طبیعی  به دست می آوریم:

 

[23:3].

محاسبه ی عدد نپر با تعداد ارقام اعشاری دلخواه: نامساوات (3) می گوید که   و مقدار خطای این تقریب کمتر از   می باشد. پس اگر بخواهیم عددe  را با سلسله متناهی  تا  رقم اعشاری تقریب بزنیم باید داشته باشیم   و یا به طور معادل . پس باید در جستجوی  ای باشیم که نامساوات اخیر را به هر  داده شده بر قرار می کند. مثلاً فرض کنید می خواهیم عدد e را تا شش رقم اعشار تقریب بزنیم. پس باید به

دنبال n ای باشیم که:

 جدول زیر مقادیر  را برای   نشان می دهد.

 

 

 

 

 

0.00023

4320

6

1

1

1

0.000283

35280

7

0.25

4

2

0.0000031

322560

8

0.05555

18

3

0.000000306

3265920

9

0.0104

96

4

0.000000027

36288000

10

0.0016

600

5

 

 

با توجه به جدول بالا مشاهده می شود که  کوچکترین عدد طبیعی است که نامساوات (4) را بر قرار می کند. لذا عدد e تا شش رقم اعشار با نوشتن سلسله  تا  به دست می آید. یعنی

 [27:3].

عدد نپر گنگ است، فرض کنید e ناطق باشد.  قرار میدهیم که  و  اعداد صحیح مثبت و  است. با استفاده از نامساوات (3) به هر  داریم

با ضرب طرفین در b! نتیجه می شود.

چونکه  و   اعداد صحیح هستند، تفاضل شان نیز باید صحیح باشد؛ اما هیچ عدد صحیحی در انتروال  وجود ندارد. این تناقص نشان می دهد که e گنگ است ( 557-54)

یک اتحاد ترکیباتی: در مبحث آنالیز ترکیبی نشان داده شده که  . و در این بخش با کمک نامساوی (3) حاصل این مجموع را می یابیم. نخست نشان می دهیم که برای هر عدد طبیعی  داریم:

نظریه ی کار مشابه اثبات گنگ بودن عدد e است. با ضرب طرفین رابطه ی (3) در  داریم . پس عدد  در انتروال (0،1) قرار می گیرد، و لذا جزء صحیح این عدد باید مساوی صفر باشد. یعنی:  [5: 12،13].

اما  برای هر ، عدد طبیعی می باشد، پس می توان آن را از داخل تابع جزء صحیح بیرون آورد و مساوات (5) را نتیجه گرفت. حال توجه می کنیم که:

 بنابر این نتیجه می گیریم:

تعبیر ترکیبیاتی اتحاد  روی ست های فرعی یک ست n عنصره صورت می گیرد[12:1].

محاسبه ی تعداد مسیر های متفاوت در گراف کامل: در گراف کامل  تعداد مسیر های « متفاوت » از یک رأس  به یک رأس  را بیابید.

این مسأله را در حالت کلی برای گراف که ، حل می کنیم. فرضا  و  دو رأس دلخواه متمایز در گراف  باشند. فقط یک مسیر به طول 1 بین  و  وجود دارد. اگر  و  مسیری به طول 2 باشد، آنگاه می تواند به  طریق انتخاب شود. لذا تعداد مسیر های به طول 2 مساوی به همین عدد است. با ادامه ی این روند تعداد مسیر های یک مسیر به طول 3 باشد آنگاه تعداد مسیر های به طول 3 مساوی به   است. با ادامه ی این روند تعداد مسیر های به طول  تا است. بنابر آنچه گفته شد تعداد مسیر های متفاوت بین دو رأس  و مساوی است با

حال به کمک رابطه ای (6)، داریم.

در نتیجه تعداد مسیرهای متمایز بین دو رأس دلخواه متمایز در گراف  باشرط  مساوی است به . این راه حل، یک تعبیر ترکیبیاتی برای رابطه ی (6) نیز می باشد. با روشی مشابه بالا می توان موارد زیر را نیز استدلال نمود.

  1. مجموع طول های مسیرهای متفاوت بین دو رأس دلخواه متمایز در گراف کامل  که ، مساوی است به .
  2. تــعداد دورهای موجود ازهـر رأس در گـراف کامـل ، ، مساوی اسـت بـه  و مجموع طول های آنها برابر است با            ( 34-33:4).

نامساوات های بین اوسط های حسابی هندسی وهارمونیکی:

فرض کنید   اعداد حقیقی مثبت باشند. برای این اعداد، اوسط حسابیA ، اوسط هندسی G ، واوسط هارمونیکیH ، به صورت زیر تعریف می شوند.

نامساوات اوسط های حسابی، هندسی و هارمونیکی بیان می کند که

که در آن مساوات فقط زمانی به وجود میآید که تمام ai  ها باهم مساوی باشند[67:3].

در این بخش (اثباتی) از این نامساوات ارایه می نماییم در سطح متوسطه قابل بیان هستند. اثبات دیگری که در آنها از خواص عدد e و تابع  استفاده شده است، نیز وجود دارد. یکی از معروفترین این قبیل اثبات ها توسط جورج پولیا ارایه شده است.در بخش بعد متناسب با موضوع مقاله ،اثباتی که بر اساس خواص تابع  است، از نامساوی های بین اوسط های حسابی هندسی و هارمونیکی ارایه میکنیم.

اثباتی براساس خواص عدد نپر: کلید اثبات، تابع

است. داریم ، بنابراین، با مشتق گیری از طرفین این رابطه نتیجه می شود

                       [21:5]  

پس اگر  داریم ، یا معادلاً   ، برای  می باشد (دقت کنید  است). همچنین برای ، داریم . به طور معادل . در نتیجه نامساوات زیر برای هر  نتیجه می شود.

در نامساوات (8) ،  قرار میدهیم. لذا برای  خواهیم داشت

.

باضرب این نامساوات ها نتیجه می شود.

حال با توجه به این  و ، نامساوات اخیر را می توان به صورت  نوشت. اما چون تابع  پیوسته و صعودی است لذا ، یعنی

در نهایت نشان می دهیم . برای این کار با قرار دادن  در نامساوات به جای هر ، داریم

پس

یابه طور معادل ، این موضوع اثبات نامساوات(7) را کامل می کند ( 112:1).

اثبات مقدماتی: در این بخش اثباتی مقدماتی از نامساوات بین اوسط های حسابی و هندسی ارائه می کنیم.

فرض کنیم  و  باشد. در این صورت  است اگروتنها اگر

در واقع  معادل است با  و با تقسیم طرفین بر  به رابطه ی (9) می رسیم. اگر  باشد، آنگاه نامساوات های بالا تبدیل به مساوات می شوند، و اگر  آنگاه نامساوات های بالا درست خواهند بود[121:10،123].

حال با فرضیات بخش پیش نامساوات های بین اوسط های حسابی و هندسی را با استقرا روی   ثابت می کنیم. برای  کافی است در رابطه ی (9)  ،  و قرار میدهیم فرض می کنیم که حکم برای  متغیرها همگی با هم مساوی نباشند، بدون کاستن از کلیت استدلال فرض می کنیم

و  باشد. در این صورت داریم ، و لذا . با در نظر گرفتن این نامساوات و با استفاده از رابطه (9) نتیجه می گیریم

با افزودن   به طرفین نامساوات اخیر و با توجه به این که ، نتیجه می گیریم

بنا به فرض استقرا نامساوات های بین اوسط های حسابی و هندسی برای  متغیر مثبت برقرار است. این فرض را روی اعداد   استفاده می کنیم. بنابر این داریم

بناً از نامساوات های اخیر نتیجه می گیریم 

[234-233:3].

2,

71828182845904523536028747135266249775724709369995957496696762772407663035354759457138217852516642742746639193200355992181741359662904357290033429526059563073813232862794349076323382988075319525101901157383418793070215408914993488416750924476146066808226480016847741185374234544243710755390777449920695517027618386062613313845830007520449338265602976067371120070932870912744374704723069697720931014169283681902551510865746377211125238978442505695369677078544996996794686445490598793163688923009879312773617821542499922957635148220826989519366803318252886939849646510582093923982948879332036250944311730123819706741614039701986767932068322823764648042953118023287825098194558153017567173613320698112509961818815930416903515988885119345807273866738589422879228499892086805825749279610484198444363463244968487560233624827041978623209002160990235304369941849146314093431738143640546253152096186690888707016768396424378140592714563549061303107208510383750510115747704171898610687396965521267154688957035035402123407849819334321068170121005627880235193033224745015853904730419957777093503660416997329725088687696640355570716226844716256079882651787134195124665201030592123667719432527867539855894489697096409754591856956380236370162112047742722836489613422516445078182442352948636372141740238893441247963574370263755294448337998016125492278509257782562092622648326277933386566481627725164019105900491644998289315056604725802778631864155195653244258698294695930801915298721172556347546396447910145904090586298

عدد e تا 1500 رقم اعشار بعد از ممیز. هرسطر شامل 75 رقم می باشد[124:7] .

نتیجه گیری:

ازآنجائیکه میدانیم تحریر مقاله های علمی تحقیقی نیاز به مهارت ها ودانش مختص به فرد پژوهشگر دارد،که بکارگیری این مهارت ها سبب جالب شدن  مطلب مورد نظر گردیده و خواننده را علاقمند به موضوع میسازد.نظر به تحقیقات و مطالعاتی که در زمینه ی تعیین میتود و تاثیرات مثبت آن با در نظر داشت انتخاب روش مناسب و مختص به موضوعات ریاضیکی توسط دانشمندان انجام پذیرفته است. استفاده و بکارگیری روش های ذکر شده در موضوع مورد بحث آموزش و فراگیری دانش ریاضی را سهولت بخشیده و با پی بردن به اصل مفهوم و شناسائی با کاربرد آن دانش علمی دانش آموزان را تحکیم بخشیده و نتایج بهتر از آن حاصل میگردد.

بنآ از تحقیق هذا چنین نتیجه به دست میآیدکه:

- توسط عدد اویلر بعضی لمیت های مغلق به سهولت محاسبه میگردد؛

- عدد اویلر در محاسبات توابع لوگارتمی ونمایی کاربرد خاص دارد؛

- عدد اویلر در بخش انالیز مختلط برای محاسبات عدد مختلط ،توابع عدد مختلط، لمیت اعداد مختلط، توابع تحلیلی وغیره کار میرود؛

- عدد اویلر در محاسبات سلسله های عددی استفاده میگردد؛

- با استفاده از عدد اویلر میتوان معادلات ساده را به معادلات الجبری تبدیل نموده آنرا قابل حل نمود؛

- عدد اویلر در حل مسایل انتگرال ها هم جای خاص خود را نیز دارد.

منابع و مآخـــذ

  1. آدامز، رابرت. ( 1382). حساب دیفرانسیل و انتگرال. ترجمه ، سید حسین اورعی. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوس.
  2. خلیلی، عبدالوکیل.(1390). رهنمای میتودیکی حل المسایل ریاضیات عالی. کایل: انتشارات سیعد.
  3. رودین، والتر. ( 1384). اصول انالیز ریاضی. ترجمه: علی اکبر عالم زاده. تهران: انتشارات علمی و فنی.
  4. غلام پور، محمد. ( 1385 هـ ش ). ریاضی عمومی. تهران: انتشارات آموزش عالی کاربردی.
  5. فیروزکوهی، جالقراد.(1392). انالیز ریاضی. تهران: انتشارات قرطبه.
  6. کلارک، کالین. ( 1379). انالیز ریاضی مقدماتی. ترجمه عبدالجبار بدیع الزمان، اهواز: انتشارات دانشگاه شهید چمران.
  7. کلاین، موریس. ( 1382). ریاضیات و معرفت پژوهی. ترجمه کاصیار موقر نژاد. مازندران: انتشارات دانشگاه مازندران.
  8. Roberts. (1995). The Way of Analysis New york: Stricharts New York.
  9. Richarard, (1997). Numerical Analysis New York: cole Publishing.
  10. Warner, Garth. (1972). Harmani Analysis Berlin: Springer Berlin.

                                                            

 

 

 

 

 

 

      شرایط مشتق پذیری تابع و بررسی آن در توابع مختلفه   ·

 

پوهندوی نوریه کارگر عضو کادر علمی دیپارتمنت ریاضی پوهنحی تعلیم وتربیه

خلاصه:

مقاله ی هذا تحت عنوان بررسی مشتق توابع الجبری وموارد کاربرد آن بوده ،که این موضوع با پیگیری  تجارب عده ی از دانشمندان ریاضی عملاً تطبیق ومورد  استفاده قرار گرفته است.در این مقاله موضوعاتی در رابطه به مشتق توابع ثابت،مشتق توابع طاقتدار،مشتق توابع زنجیره ئی، تعبیر هندسی مشتق وقضایای مشخص توابع الجبری در ارتباط مشتقات مورد بحث قرار گرفته است.

موضوعات حساب دیفرانسیل توابع و روش های محاسبۀ مقادیر آن یعنی مشتق تابع ، اندازه گیری حساسیتی است که طبق آن  با تغییرات متحول خود عکس العمل نشان می دهد.با کمک حساب دیفرانسیل، میتوان بسیاری از مسایل هندسی را نیز حل کرد، که محاسبۀ ضریب زاویه یی یا میل مماس بریک منحنی یا تعیین خمیدگی یک منحنی از آن قبیل اند.به علت اینکه روابط بین کمیت های جهان فزیکی رامیتوان با استفاده از توابع پبوسته و مشتق پذیری بیان کرد، تنها حساب دیفرانسیل این امکان را بدست می دهد که در علوم طبیعی و نظام های فنی نه تنها و ضعیتها ؛بلکه فرایند ها را نیز از لحاظ ریاضی مطرح کنیم.مفهوم سرعت را میتوان به عنوان توضیحی از این مفهوم در مورد و ضعیت های دیگری بکار برد که در آنها زمان نقش متحول مستقل را ایفامی  کند.

هدف از تحقیق این مقاله بررسی کاربرد ها و موارد استعمال مشتق در بخش هایی ازمحاسبات ریاضیکی وفزیکی ورسیدن به یک نتیجه یی که در هر دو بحش متذکره تطبیق شده بتواند، میباشد. دراین تحقیق مواد مورد نیازبا درنظرداشت  میتود های خاص تحقیق، استفاده از کتب معتبرعلمی به روش کتابخانه یی  جمع آوری، ترتیب وتهیه گردیده است.

نتایج و یافته های این تحقیق نشان میدهد؛ که مشتق وبررسی آن در توابع الجبری  منحیث یکی از شاخه های انالیز ریاضی دارای خصوصیات مخصوص بوده، که بدون مشتق نمیتوان به تجقیق وبررسی قسمت هایی از انالیز ریاضی مانند دیفرنسیل،انتیگرال،معادلات دیفرنسیل وغیره دست یافت که در بخش های مختلفه ی موضوعات فوق، ریاضیدانان تجارب زیادی انجام داده اند، بنابران موضوع متذکره نقش بارزی را در محاسبات دارا میباشد.

کلمات کلیدی: مشتق ودیفرنسیال، تابع ثابت، تابع طاقت دار، تابع زنجیره ئی، قضایا، تعبیر هندسی مشتق.

مقدمه:

مشتقات وکاربرد های آن در ریاضیات و فزیک، خیلی ها محسوس بوده و یک موضوع کلیدی درریاضیات عالی میباشد .بدون مشتق نمیتوان به تحقیق وبررسی موضوعاتی ازقبیل دیفرانسیل، انتیگرال ومعادلات دیفرانسیل وغیره دست یافت.

مفهوم مشتق دراصل ازیک مسأله ساده هندسی ناشی میشود . این مسأله پیداکردن خط مماس بریک منحنی دریک نقطه میباشد . در کتاب جساب دیفرنسیل و انتیگرال و هندسه ی تجلیلی تذکر داده شده است که، دراوایل قرن هفدهم میلادی پیرفرما (P. Fermat)، (1665-1601) ریاضیدان نابغۀ فرانسوی درپی این مسأله بود که خط مماس بریک منحنی دریک نقطه چگونه است ؟ تلاش وکوشش فرما برای حل این مسأله باعث شد که اوبه برخی ازبیانیه های مقدماتی که اساس مفهوم مشتق است، هدایت گردد. اگرچه مشتق دراصل برای بررسی مماس بود ، ولی بزودی معلوم شد که این روش برای محاسبۀ نرخ تغییریک تابع نیزبه کار می رود. حساب دیفرانسیل وحساب انتیگرال، در مورد خود ریاضیات، روش ها و دستاورد های حساب دیفرانسیل، اساس انالیز ریاضی بشمار می آیند و بدون آنها تو سعۀ بسیاری از نظام ها، به عنوان مثال، بررسی روابط بین توابع و مشتقات آنها بسط توابع به سری های نامتناهی، بررسی معادلات دیفرانسیل یا هندسۀ دیفرانسیل غیر قابل تصور است . مبدأ حساب بی نهایت کوچک ها به پایان قرن شانزدهم بر می گردد،  در ریاضیات عالی تذکر داده شده است که نظریۀ این حساب در نیمۀ دوم قرن هفدهم ، به طور هم زمان، توسط گوتفرید و یلهم لایب نتیز"G.W.Leibniz" ( 1716-1646) و اسحق نیوتن "I.newton" (1727-1643) به عنوان یک حساب "Calculus" یعنی، روشی به سادگی مهارشدنی، مطرح شد. در این مسیر، در حالی که لایب نتیز کار را با مسأله مماس ها آغاز کرد، نیوتن با تحقیق در مسایل فزیکی به حساب دیفرانسیل رسید.نیوتن در 1665 به این نتیجه نیز رسید که مشتق گیری و انتیگرال گیری مسائل معکوس یکدیگر اند. امروز مشتقات یکی از مفاهیم اصلی بسیار مهم حساب دیفرانسیل و انتیگرال مربوط ریاضیات معاصر است. بحث های عمدۀ ریاضیات؛ مانند: نظریه انتیگرال ها و معادلات دیفرانسیل به اساس مفهوم مشتق بنا یافته اند و مشتق یک مفهوم طویل است که ارتباط به توابع دارد.

مقاله ی علمی هذا تحت عنوان بررسی مشتق توابع الجبری وموارد کاربرد آن مورد تحقیق ومطالعه قرار گرفته است. بنابرمسئوولیت، با استفاده ازمطا لعات کتابهای معتبر وبا ارزش علمی مطالبی را در رابطه به موضوع جمع آوری نموده ام ،امید مورد علاقمندی و استفاده ی خواننده گان عزیز قرار گیرد.

 

مواد و روش:

مواد استفاده شده دراین مقاله ی علمی- تحقیقی با درنظرداشت میتود های خاص تحقیق، با استفاده از مآخذ معتبر علمی وروش کتابخانه یی با در نظرداشت شرایط تحقیق جمعبندی گردیده است. در تحقیق این مقاله تلاش صورت گرفته تا از پیشینه ی موضوع مشتقات استفاده نموده، در پهلوی آن برداشت ها ونظریات خود را اضافه سازم تا موضوع هر چه بهتر روشها ی تحقیقی را پیروی نموده باشد.

     فرض میکنیم تابع  در انتروال  تعریف شده باشد، و برای متحول x افزایش  و برای y افزایش  را علاوه کنیم (  و  مقادیر بسیارکوچک مثبت اند ). پس داریم که:

در اینجا  افزایش متحول و  یعنی رابطه  افزایش تابع است.

حال اطراف رابطه  را به  تقسیم می کنیم طور ذیل:

دیده می شود که  نسبت افزایش تابع و افزایش متحول x است، که می توان میل خط مستقیم گفت یعنی  :  

                                               

حالا از اطراف رابطه  لیمت اخذ می کنیم طوریکه  به طرف صفر تقرب کند، یعنی :

تعریف 1. مشتق عبارت است از لیمت افزایش تابع بر افزایش متحول وقتیکه افزایش متحول بطرف صفر تقرب کند. و مشتق را با سمبول های  نشان میدهند، پس :

در شکل یک منحنی تابع حرکت تا متحول x هرگز متوقف نمی شود، بوسیله مشتق گیری متوجه می شویم، وقتیکه x زیاد شود، y چه میشود. ممکن است  در انتروالy  متوقف شود که آنرا تابع ثابت در آن انتروال گویند یعنی:                                                           

ممکن است با زیاد شدن x ، y  هم زیاد شود که به تابع، صعودی اکید می گویند، یعنی

ممکن است با زیاد شدن x ، y  کم  شود که به تابع، نزولی  اکید می گویند، یعنی

برخی توابع هستند که در آنها  است که به آنها صعودی گویند یا  است که به آنها نزولی گویند[52:4].

تعریف 2. فرض کنیم تابع  در انتروال  معین و در نقطه  پیوسته باشد، در اینصورت گویند تابع در نقطه  مشتق پذیر است، هرگاه  موجود باشد، این لیمت را مشتق تابع در نقطه گویند و با  نشان میدهند.[124:1]

مسأله. مشتق تابع  را در نقطه x=2  درمییابیم.

حل- قرار تعریف داریم.

مشتقات چپ و راست: هرگاه داشته باشیم که  در این صورت  را مشتق چپ تابع در نقطه  گویند. و هرگاه داشته باشیم  در اینصورت  را مشتق راست تابع در نقطه  گویند.[86:5].

 

مساله. مشتقات چپ و راست تابع  را در نقطه x=0  درمییابیم.

حل-

          مشتق راست

       مشتق چپ

دیده می شود که مشتق راست  و مشتق چپ تابع  است.

شرط مشتق پذیری در یک نقطه: چنانچه مشتقات چپ و راست تابع در هردو مقادیر معین و با هم مساوی باشد (یعنی  )، در اینصورت تابع در  مشتق پذیر است.

مسأله. مشتق پذیری تابع  را در نقطه x=0 بررسی کنید.

حل- مشتقات چپ و راست تابع مذکور را تعین میکنیم.

بناً مشتقات چپ و راست با هم مساوی نیستند ، پس تابع در x=0 قابل اشتقاق نیست[96:6].

مشتق در انتروال: هرگاه تابع در نقطه a دارای مشتق راست و در نقطه  b دارای مشتق چپ باشد و برای هر نقطه دلخواه متعلق به انتروال  مشتق پذیر باشد، در اینصورت تابع در انتروال  مشتق پذیر است.

تذکر1. تابع  در نقطه مشتق پذیر باشد، پس در آن نقطه متمادی یا پیوسته است.

تذکر2. اگر تابعی در  لیمت نداشته باشد، پیوسته نیست، مشتق پذیر نیست.

تعبیر هندسی مشتق1: هرگاه نقطه  به نقطه  انتقال می کند و افزایش تابع عبارت از در مثلث قایم الزاویه PRQ  داریم

که   واضح است که عبارت از میل قاطع  میباشد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل(1)- تعبیر هندسی مشتق

حال اگر  به طرف صفر تقرب کند، نقطه Q  به P نزدیک می شود و وتر  به مماس T در نقطه P مبدل می گردد، در نتیجه m،  (میل مماس) تقرب می کند، در حالیکه  زاویه بین محور x و مماس T است ، بنابر این :                   

لهذامشتق تابع  درنقطه اختیاری  ازگراف آن عبارت ازمیل مستقیمی است که درآن نقطه برگراف تابع مماس رسم می شود ، یعنی :                            

به عبارت دیگرمیل مماس دریک نقطه ازگراف یک تابع قابل اشتقاق ، مساوی است به مشتق تابع درهمان نقطه . میل مماس دریک نقطه ازمنحنی رابه نام میل منحنی درهمان نقطه یاد می کنند[154:7].

تعبیر هندسی مشتق 2: اگرفاصله رابهS  زمان رابه tارائه کنیم  ، پس سرعت متوسط راداریم که:

اگر از رابطه بالا لیمت اخذ کنیم، درصورتیکه  به طرف صفرتقرب کند، سرعت لحظوی را تعریف می کنیم ،یعنی :                                                   

فلهذا مشتق ازنگاه فزیک مفهوم سرعت لحظوی راافاده می کند[220:1].

مشتق تابع ثابت وطاقت دار:

     مشتق تابع ثابت ،  مساوی به صفراست، یعنی:

ثبوت . بااستفاده ازبیان الجبری مشتق داریم :

ازطرف دیگرچون تابع ثابت  نمایندگی ازیک خط مستقیم افقی می کند  وخط مستقیم افقی دارای میل صفراست ،پس مشتق تابع ثابت مساوی به صفرمی باشد وهمچنان ازطرف دیگرتابع به بیان فزیک ، جسم ساکن است و جسم ساکن دارای سرعت صفراست .

مشتق تابع طاقت دار ،  مساوی است به :  

ثبوت.باتطبیق تحلیل الجبری وبااستفاده ازدوجمله ای نیوتن به اثبات می رسانیم که :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

اگر  باشد، رابطه باهم درست است .

تعریف. مشتق تابع در  مساوی است به :

مسأله. مشتق تابع  رادر  دریابید[78:3].

حل-قرار تعریف داریم :                                            

    قضایای مشتقات توابع الجبری:

     بافرض توابع  و  به توابع  و  از  قضایای ذیل راداریم :

قضیه 1. مشتق حاصل جمع دوتابع مساوی به حاصل جمع مشتقات هرکدام ازتوابع است ، یعنی

ثبوت . بااستفاده ازتحلیل الجبری مشتق داریم :

باتقسیم کردن رابطه اخیری به  داریم  :                                                   

حال ازاطراف این رابطه لیمت اخذ میکنیم ، طوریکه  به طرف صفرتقرب کند .

قرارتعریف مشتق یک تابع،  و  اند، یعنی :              

قضیه 2. مشتق حاصل ضرب دوتابع مساوی است به مشتق تابع اول ضرب درتابع دوم جمع مشتق تابع دوم ضرب درتابع اول ؛ یعنی :                                    

ثبوت. داریم که:

رابطه اخیر رابه  تقسیم می کنیم وازآن لیمت اخذ می کنیم وداریم :

چون  است ، پس  می گردد ، بناً

 

 

           (ثابت

نتیجه. ازقضیه دوم وسوم نتایج ذیل بدست می آید.

 

قضیه 4. مشتق تابع جذری درجه دوم مساوی است به مشتق تابع مجذور بر دو چند همان تابع جذری در مخرج یعنی:                                                 

 

ثبوت:

 

میدانیم که  است، بنا بر این  میباشد، فلهذا

قضیه 5. مشتق تابع قیمت مطلقه مساوی است به مشتق تابع تحت قیمت مطلق ضرب در  ، یعنی :

ثبوت. چون مشتق تابع  مساوی به  است، پس برای تعیین اشاره مشتق تابع مذکور افاده  را ضرب می کنیم، یعنی:                                               

مسأله. مشتق تابع  را در نقطه  محاسبه میکنیم.

حل-                                  

[97:8].

مشتق تابع مرکب یا قاعدۀ زنجیره یی:

هیچ یک ازقواعد مشتقگیری که تاکنون ثابت شده اند طرزمشتقگیری ازتوابع مرکب نظیر  ویا  ارایه نمیدارد، اینک به اثبات قاعدۀ دیگری می پردازیم که مشتق تابع مرکب رابرحسب مشتقات توابع مؤلفۀ آن بیان می کند، قاعدۀ زنجیره یی موسوم است ،که به قدرکافی ساده ولی اثبات آن کمی پیچیده می باشد . فرض کنیم  و  دوتابع باشند ، طوریکه  در و در  ، یعنی مقدار در ، مشتقپذیرباشد . بزودی نشان می دهیم که تابع مرکب  نیزدر  مشتق پذیربوده ودارای مشتق:

می باشد، مثلاً هرگاه  و  ، آنگاه  . به علاوه، برای هر  مشتق پذیراست حال آنکه  برای هر  ودرنتیجه برای هرقیمت از زیرا  مشتق پذیرمیباشد ، دراین حالت  و  ، درنتیجه قاعدۀ زنجیره یی (I) شکل زیررابخود میگیرد[98:7].

قضیه6 ( قاعدۀ زنجیره یی) .فرض کنیم در و  در مشتق پذیرباشد ، دراین صورت تابع مرکب  در  مشتق پذیراست ومشتقش ازرابطۀ ذیل بدست می آید .

 

ثبوت ( اختیاری) . چون در مشتق پذیراست، داریم:

که درآن . بنابه ( وقتی که ،  اگروفقط اگر ، که درآن وقتی  ،  ).باضرب رابطه (II)در  درمییابیم.

     مهم است توجه کنیم که اگرچه (II) بافرض  نوشته شده است ، فورمول (III) حاصل از(II)برای  ، حتی درصورت  نیزدرست است ، زیرا افزایش  صرف نظرازانتخاب  ،برای صفراست . تا به حال  فقط برای  تعریف شده است، ولی اکنون قلمرو  را با فرض  وسیع ساخته را در  پیوسته می سازیم.حال (III) را به  تقسیم کرده و لیمت آن را وقتی  می گیریم. این کار نتیجه می دهد که :

که در آن

تزاید متحول مستقل y است. به علاوه، چون f در x مشتق پذیر است و لذا در x پیوسته است  ایجاب می کند که . در نتیجه:

   

این امرکه ودر نتیجه در  پیوسته است دراین نتیجه گیری اهمیت دارد

زیرا برقراری را نمی توان تضمین کرد( به یاد آورید که  دلخواه نیست بلکه با مقدار  معین می شود) از روابط  تا  نتیجه می شود که :

یا معادلاً

               

زیرا  و  حال ثبوت قاعده زنجیره یی  یا  کامل است، زیرا لیمت  چیزی جز مشتق تابع مرکب  نیست.

اگر  به u و  را y فرض کنیم پس مشتق تابع مرکب را میتوانیم بنویسیم :

در صورتیکه تابع مرکب از سه تابع تشکیل شده باشد، پس مشتق آن مساوی است به :

مسأله. مشتق تابع  را درمییابیم.

حل- در اینجا  و است، پس و  پس می نویسیم که

قضیه 7. مشتق تابع  مساوی است به :                                                                

ثبوت. ابتدا تابع مذکور را به شکل تابع طاقت دارنوشته ونظر به قاعدۀ زنجیره ای مشتق می گیریم، یعنی                                [134:7].

مسأله. مشتق تابع  را در  محاسبه میکنیم.

حل- قرار قاعده فوق داریم :    

 

نتیجه گیری:

این یک امر مسلم است که، مشتق جزئی ازالفبای ریاضیات است، یعنی ساحه وسیع کاربرد ریاضیات دربخش های مختلف آن ویا درعلوم دیگرازمشتق آغازمی گردد. حساب دیفرانسیل وانتیگرال رانمی توانیم بدون مشتق مطالعه کنیم، طوریکه می دانیم انالیزبه اساس مطالبی بنا یافته است که هریک، توابع، متمادیت توابع ومشق که مشقات رول مهم وجنبه عملی خود رادارد، که ریاضیات عالی رامی توانیم بافراگیری توابع، متمادیت توابع و مشتق، مطالعه و به دانش ریاضیات وعلوم دیگر فایق آییم. اگردقت کنیم سرعت یک متحرک به اساس مشتق به طوردقیق تعریف می شود، که برعلاوه دربخش های مختلف ریاضیات؛ بلکه درفزیک ساحه تطبیق زیاد دارد .ازمشتق می توانیم نتایج مهمی را بدست آوریم که درذیل به معرفی میگیریم:

  1. تحولات تابع ازقبیل اعظمی واصغری نسبی ومطلق توابع .
  2. تزاید وتناقص توابع .
  3. دریافت نقطه انعطاف توابع .
  4. محاسبه بیشترین وکمترین مقدار توابع .
  5. انحناء گراف توابع .
  6. محاسبه لیمت بااستفاده ازمشتق .
  7. دریافت میل مماس ومیل قائم .

باید تذکرداد که بدون فراگیری مشتق نمی توان موضوعات مهم ریاضیات ازقبیل دیفرانسیل وانتیگرال ها ومعادلات تفاضلی رابررسی نمود .

 

 

 

مآخـــذ

  1. خلیلی، عبدالوکیل.(1392). ریاضیات عمومی. کابل: انتشارات سعید.
  2. سیلورمن، ریچارد.( 1382). حساب دیفرانسیل وانتگرال با هندسۀ تحلیلی  (جلد اول) . تهران : انتشارات ققنوس.
  3. غوری، محمد انور.( 1386). ریاضی عمومی.کابل: انتشارات  سعید.
  4. غوری، محمد انور  .(1385). ریاضیات عالی (چاپ اول) . کابل: انتشارات همیاران جوان.
  5. فرزین، جمشید.(1385). حساب دیفرانسیل وانتگرال (چاپ دوازدهم ). تهران: انتشارات تهران. 
  6. قندهاری، احمد.( 1384). کاربرد مشتق . تهران:  انتشارات  مدرسه.
  7. کمالی، بابک.( 1382). حساب دیفرانسیل وانتیگرال1  (چاپ چهارم). تهران: انتشارات منتشران.
  8. مارون، اساک.( 1385). ریاضیات عمومی (جلد اول). تهران: انتشارات  پاریاب
  9. محمودیان، امیر.(1389). ریاضیات عمومی. تهران: نگاه دانش.
  10. ویلفردکاپلان ودونالد جی. لویس.(1370). حساب دیفرنسیل وانتیگرال(جلد دوم).تهران:انتشارات دانشگاه.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                      عوامل فرسایش خاک و طریقه های جلوگیری از آن ·

پوهندوی اسماعیل جویان عضو کادر علمی  دیپارتمنت کیمیای عمومی پوهنحی تکنالوژی کیمیاوی

خلاصه:

درطبیعت دو نیروی اصلی وجو ددارد ،که همیشه به جابه جایی خاک کمک میکند که این دو نیرو عبارت اند از: ازآب، باد میباشند. درکنار این دو عامل عوامل دیگری نیز وجود دارند که سرعت فرسایش خاک را زیاد میسازند که ازآن جمله(کم شدن پوشش گیاهی،  پستی بلندی های زیاد در زمین، جنس خاک، تاثیر دخالت انسانها درطبیعت، شرایط آب، هوا وغیره) میباشند.

ازآغاز پیدایش کرهء زمین باد وباران قشرسطحی زمین را شسته واجزای آنرا تجزیه و از یک نقطه به نقطه دیگر انتقال میدهد و در بستر دریاها، بحیره ها، بحرها انتقال داده وهمچنان تپه های ریگی را به وجود می آورند که درنتیجه باعث تغییر شکل خاک میگردند.

درمناطق مختلف، خاک بااستفاده از فرسایش های بادی، خاکی ومداخله انسانهاازبین رفته وجنگلها وحاصلات نباتی را تضعیف میسازد به طور مثال (خشک سالی طولانی، طوفانهای شدید، خشک شدن خاک وغیره) نیز از جمله فرسایش خاک و مشکلات درحاصلخیزی خاک میباشد. ازاینکه افغانستان یک کشور زراعتی بوده برملا ساختن این مشکلات برای زارعین اهمیت خاص را دارا است. هدف این تحقیق آگاهی زارعین در مورد فرسایش خاک عوامل و طریقه های جلوگیری از فرسایش خاک میباشد .

فرسایش خاک یعنی جابجا شدن خاک از یکجا بجای دیگر توسط باد وآب به شکل های مختلف تغییرات را بوجود آورده و حاصلخیزی را تغییر میدهد. فرسایش آبی با حرکت شدید وسریع آب در زمین های بدون پوشش گیاهی صورت میگیرد وفرسایش بادی ذرات خاک را ازیک جا بجای دیگر انتقال میدهد: گیاهان عامل کم شدن فرسایش خاک میباشند وعامل های مانند: پستی و بلندی زمین وجنسیت خاک درفرسایش خاک اثردارند. شدت فرسایش خاک باعث زیانهای جانی ومالی گردیده وهمچنان باعث مهاجرت های روستایان میگردد. پوشش گیاهی نه تنها خاک را حفظ میکند؛ بلکه مانع فرسایش شده وبرای حفظ آب نیز مؤثرمیباشد وهمچنان درمقابل بادها، طوفانها، سیلابها مانع شده، زمین را از فرسایش نجات میدهد.

مبارزه با فرسایش خاک امری است بسیار مهم که برای انجام صحیح آن باید منطقه مورد نظر از جنبه های مختلف قبلا مورد بررسی قرار گیرد، تاروش صحیح ومناسب باشرایط آن منطقه انتخاب واعمال گردد، وهمچنان برای جلوگیری از فرسایش اعمار بند های آبی وآبگیرها، زرع بته ها ودرختان، علاوه نمودن کودهای حیوانی وکیمیاوی مهم پنداشته می شود.

جلوگیری از فرسایش خاک باعث توسعه، شگوفایی، کشاورزی و حفظ منابع طبیعی کشور شده و زمینه کشت زراعت را فراهم ساخته میتواند که در نتیجه زمینه کار برای هموطنان ما مساعد گردیده و از حاصلات زراعتی آن استفاده میگردد .

کلمات کلیدی: فرسایش، خاک، باد، باران، هوا، گیاه، لغزش، خشک، چسپنده گی.

مقدمه:

فرسایش خاک عبارت از فرسودگی واز بین رفتن مداوم خاک سطح زمین وانتقال ازیک نقطه به نقطه دیگرتوسط آب ویاباد میباشد. اگرقسمتی ازخاک بوسیله عاملها از یکجا به جای دیگرمنتقل شوند، طوریکه خاک درجای اصلی خود قرار نداشته باشد، فرسایش خاک صورت گرفته است.

فرسایش خاک قبل از آنکه زمین موردبهره برداری انسان قرارگیرد، نیز اتفاق میافتد،که بنام فرسایش طبیعی یاد میگرد. ندولی از وقتیکه انسانها درآن به کشت وزرع، دامداری وغیره مشغول گردیدند، باعث فرسایش بیش ازحد خاک گردیدند واین عامل ها را هر روز در اطراف خویش میبینیم، که این خود پرابلم بزرگی در بخش های زراعتی میباشد، که در این مورد قبلاً اقدامات اساسی صورت نگرفته، بناءً زارعین ما در مورد عوامل و طریقه های جلوگیری از فرسایش خاک معلومات بیشتر ندارند .

هرکشور برای حفظ استقلال وموفقیت خود نیاز دارد که منابع طبیعی خودرا محافظت کند. وخوب میدانید، که آب، خاک وگیاهان از مهمترین بخش های منابع طبیعی هستند. هریک از این بخشها، درآبادی وپیشرفت یک کشو رسهم زیادی دارد. نگهداری منابع طبیعی از جمله آب, خاک در زندگی انسان ها, حیوانات و محیط زیست اهمیت بیشتری را دارا میباشد .

همچنین مشخص است که خسارات ونابودی هریکی از آنها مشکلات زیادی را بوجودمی آورد. اکنون همه ساله به دلایل مختلف مقدار زیادی ازخاک های با ارزش کشورمان ازدسترس خارج میشوند به همین دلیل خسارات جبران ناپذیری به تولیدات زراعتی وحیوانی کشورواردمیشود. این خود پرابلمی است که بالای آن کار و تدابیر لازم صورت گیرد.

آب، باد، دخالت انسان، کم شدن پوشش گیاهی وغیره مهمترین عوامل فرسایش ونابودی خاک هستند. این عوامل سبب میشود تاحاصلخیزی مزارع کم شود، که این معضله پرابلم بزرگی به جهت بدست آوردن حاصلات زراعتی و امرار معیشت میباشد.

بنابرین به دلیل اهمیت خاک لازم است تاچگونگی فرسایش خاک وعوامل آنرا خوب بشناسیم وراههای جلوگیری ازفرسایش خاک را بدانیم. این مقاله به هدف بالابردن آگاهی زارعین درمورد فرسایش خاک تهیه وترتیب شده است، تا ازاین طریق ضمن حفظ منابع طبیعی، بالابردن حاصلات زراعتی واستفاده درست ازآنها و زحمات خود منفعت بهتر و بیشتر برده ازین طریق خدمتی را برای زارعین و مردم افغانستان انجام دهیم        ] 2 : 28 [.

مواد و روش:

درین تحقیق، ازروش کتابخانه با استفاده از منابع داخلی و خارجی که ارتباط مستقیم به موضوع داشته استفاده بعمل آمده است.

مواد تشکیل دهنده خاک ها:

موادی که خاک ها را تشکیل میدهند به چهار قسمت تقسیم می شوند :

مواد سخت : مواد سخت را ترکیبات معدنی تشکیل میدهند ولی ممکن است دارای مقداری مواد آلی نیز باشند، البته این ترکیبات معدنی از تخریب سنگ های اولیه یا سنگ مادر حاصل شده اند که گاهی اوقات همراه با مواد تازه کلوئیدی و نمک ها میباشند.

موجودات زنده در خاک ها: تغییراتی در خاک ها انجام می پذیرد بوسیله موجودات زنده در خاک انجام می گیرد. قبل از همه ریشه گیاهان , باکتری ها , قارچها , کرم ها و بلاخره حلزون ها در این تغییرات شرکت دارند .

آب موجود در خاک ها : آبی که درخاک وجود دارد حمل مواد حل شده را به عهده دارد که البته این مواد حمل شده برای رشد و نمو گیاهان به مصرف می رسد. آب موجود در خاک ها از باران و آبهای نفوذی، آّب جذب شده و بلاخره آبهای زیر زمینی تشکیل شده که در مواقع خشکی از محل خود خارج شده و به مصرف میرسد .

هوای موجود در خاک: هوا همراه با آب در خوه های خاک وجود دارد که البته این هوا از ضروریات رشد و نمو گیاهان و ادامه حیات حیوانات می باشد. مقدار اکسیژنی که در این هوا به وجود دارد از دی اکسید کربن کمتر است و این به آن علت است که ریشه گیاهان برای رشد و نمو آکسیجن مصرف کرده و دای اکساید کربن را پس میدهند] 4 : 85 [.

خاک که پدوسفیر نامیده میشود، میتواند به صورت یک مخزن شیمیایی در سطح زمن در نظر گرفته شود که از برهم کنش های چهار مخزن شیمیایی بزرگ تشکیل شده و به وسیله انرژی خورشیدی قدرت لازم را اخذ می نماید. خاک از زمانی که زندگی بر روی کره زمین شروع شده از گیاهان و حیوانات حمایت نموده است . خاک از سه حالت فیزیکی ماده یعنی جامد، مایع و گاز تشکیل شده است. تقریباً نصف حجم خاک بخش جامد و نصف دیگر از آّب و هوا تشکیل شده است. مقدار هوای خاک به مقدار آب بستگی دارد، در مقدار آب بهینه برای رشد اکثر گیاهان , آب و هوا ممکن است هر کدام به ترتیب در حدود 30 و 20 در صد از حجم خاک را اشغال کرده باشند. عملیات خاک ورزی می تواند نسبت آب و گاز ها در خاک سطحی را تحت تاثیر قرار دهد. در خاک های غرقابی شالیزار، آکسیجن فقط به صورت محلول در آب خاک وجود دارد، خاکها به اساس نیمرخ به سه دسته تقسیم می شود.

تاثیربارانهای تندودرشت:

ازعوامل جوی، بارانهای تندوشدید یکی از عوامل اصلی فرسایش خاک محسوب میشود. بارانهای منظم وملائم نه تنها باعث فرسایش نمیشود بلکه بامرطوب کردن تدریجی خاک، ازعمل فرسایش جلوگیری هم میکند.پس شدت باران خودیکی از علل تخریب محسوب میشود. معمولاً بارانهای خطرناکی است که سرعت ریزش آنها از30 ملی متردرساعت تجاوزمیکند. آزمایشات ثابت کرده است که درنواحی که شدت بارندگی به 70 ملی متر در ساعت میرسد، امکان دارد در زمان کمتر از دوساعت بیش از51 تن خاک در یک هکتارزمین فرسایش یابد] 3 : 48 [.

فرسایش بارانی:

فرسایش بارانی را فرسایش پرتابی نیز میگویند. فرسایش بارانی دراثربرخورد قطرات باران به سطح خاک به وجودمی آید. قطرات باران پس ازبرخورد باخاک خشک قسمتی ازخاک دانه ها وکلوخهای خاک را خوردکرده به ذرات خورد تبدیل میکند وخود جذب خاک میگردد. با ادامه بارندگی، خاک بتدریج مرطوب میشود. دراین حالت قطرات باران پس ازبرخورد باخاک مرطوب ازیکطرف باعث فشرده شدن خاک میشودوازطرف دیگرذرات متلاشی شده قبلی رانیزبا خود به هواپرتاب میکند.

باد:

یکی ازعوامل فرسایش خاک باداست. باد ازیکطرف خاک روی زمین را جدا نموده وازطرف دیگرجابجاکردن آن باعث فرسایش خاک میشود. درجای که پوشش گیاهی وجود دارند بادبه آسانی خاک راحمل میکند؛ اما مناطق که پوشش گیاهی مناسب دارند باد نمیتواند خاک راحمل کند؛ زیر: اشاخ وبرگ گیاهان مانع میشوند. بنابراین برای جلوگیری ازفرسایش خاک بوسیلهء باد، باید همیشه یک مانع برسرراه باد قرارداد؛ تا ازخرابی وخسارت آن کم شودگاهی باد باانتقال خاک باعث میشود،که مزرعه ها، قنات ها، خانه های مسکونی، موتورهای آب وغیره را صدمه رسانده وازفعالیت بازمیماند [5:32[.

شیب (پستی) زمین:

شیب درفرسایش خاک تاثیرمهمی دارد. به خصوص درفرسایش خاک بوسیلهء آب نقش زیادی داردوشدت فرسایش خاک رازیاد میکند. اگربه دامنهء کوههاوتپه های بلندنگاه کنید، رسوب های جمع شده راخواهید دید، این رسوب هاازخاک،ریگ وسنگ تشکیل شده است. عامل که باعث شده است که آب وبادباسرعت این موادرادریکجاجمع کنند پستی زمین است.شیب زیادمهمترین عامل درزیادشدن سرعت فرسایش خاک است.  ] 5 : 33 [.

جنسیت خاک:

خاک هم مانند هرچیز دیگر اگرساختمان محکمی داشته باشد، دیرترفرسایش پید امیکند. درحالیکه اگرساختمان آن سست باشد، به راحتی فرسایش برآن اثر میگذارد؛ مثلاً: خاک که فقط ازریگ تشکیل شده باشد، به راحتی فرسایش پیدامیکنداماخاکی که فقط ازرس وساختمان سخت به علاوهء کودکیمیاوی یاکودحیوانی تشکیل شده باشد، ساختمان محکمی داشته ودربرابرفرسایش مقاومت بیشتری دارد] 5 : 33 [.

لغزش زمین:

لغزش زمین لغزش نیزیکی ازمواردیاعواملی است که درفرسایش خاک نقش داشته و میتوان آنرابه صورت لغزش قسمتهای اززمین دراثرنیروی ثقل تعریف کرد. معمولأ لغزش زمین به اثرتوده های بزرگ سنگ وخاک گفته میشود.گاهی اوقات میزان لغزش سنگ وخاک زیاداست. مثلاً درزمین لغزش بزرگ که درسال 1911 درپامیراتفاق افتاد،کتله ازسنگ به وزن تقریبی 7-8 میلیاردتن فروریخت که درنتیجه آن جلویک رودخانه بسته شد، سدطبیعی که بدینترتیب بوجودآمد6000 مترارتفاع،2 مترطول ودرقسمتهای پائین 5 کیلومترضخامت دارد. معمولاً زمین لغزش یکبار انجام میشود؛ ولی ممکن است مطابق سنجش، زمین لغزش درچندمرحله صورت گیرد، که طی آن قسمتهای مختلف روی هم بلغزند ] 7 : 84 [.

شرایط آّب وهوا:

اختلاف شدید درجهء حرارت درشبانه روز باعث خردشدن سنگهاوخرابی وفرسایش خاک میشود.زمانیکه هوادرشب سرداست،بخارآبیکه درهواوجوددارد،درشکاف سنگهاوخاک هایخ می بندد،این یخ هادرروزآب میشونداین کاربعدازچندبارتکرارباعث میشودتاسنگهاوخاک هاخراب شوند. این تغییرات درجهء حرارت درمناطق بیابانی زیاددیده میشود. بطوریکه گاهی درطول شبانه روز،باسردشدن هواخاک بیش ازاندازه خشک میشودوذره های آن ازهم جدامیشوند،درنتیجه عوامل فرسایش مانندآب وباد به راحتی خاک را ازیک نقطه به نقطه دیگرجابجامیکند [92:8].

الف- مرحلهء کنده شدن خاک ازجای خود: دراین مرحله ابتداخاکدانه هابراثرازبین رفتن هوموس وکلویید های خاک چسپندگی خودراازدست میدهدوازهم میپاشد، درنتیجه خاک آمادهء فرسایش میگردد.درچنین وضعی،خاک سطح زمین که حاصلخیزترین قسمت خاک است به طورناگهانی یابتدریج بوسیلهء آب ی اباد ازجای خود بیجا میشود  ] 10 : 59 [.

 

 

ب- مرحلهء حمل یاانتقال خاک به وسیلهء آب یاباد: چون ذرات خاکی که چسپندگی خودرا ازدست داده باشد، نمیتواند درمقابل جریانهای شدید آبهای تندمقاومت کند، درنتیجه ازجای خودکنده میشود وبه نقطه دیگری منتقل میشود. درصورت فرسایش آبی مواد ازمنطقهء مرتفع تربه محل پست ترمنتقل میشود. مسافتی را که آب یاباد، مواد رابا خود میبرد به عوامل مختلف بستگی دارد، ازآنجمله میتوان درموردآب، شدت آب، شیب زمین، ریزه ودرشتی آبرفت ها(ریگ ورس) ودرمورد فرسایش بادی، شدت بادو قطرباد رفتهاو همچنین سطح ووسیع بودن جنگل هاودشتهارانام برد.

ج- مرحلهء تجمع وانباشته شدن مواد: بادرفتها(موادی که توسط بادحمل میگردد) هرجابه مانعی( گیاه،دیوار،سنگ وغیره) برخوردکند، فورابرروی زمین می افتدودرآنجاروی هم انباشته میشوند.این مواددرشرایط فوق العاده تشکیل تپه های بزرگ وحتی توده های عظیم ریگی شبه کوه رامیدهد  ] 10 : 60 [.

آبرفتهابتدریج که ازشدت جریان آب وشیب زمین کاسته میشود، ازحرکت بازمیماندودرسطح زمین رسوب میکند(ابتداذرات درشت تروبعدذرات ریزه تر) دربعضی مواردتجمع موادآبرفتی بقدری زیاداست که یک طبقهء رسوبی قابل توجه راتشکیل میدهد. همانطوری که قبلاذکرشد،فرسایش موجب تخریب ونابودی خاک میشود.ولی نبایدفراموش کردکه بسیاری ازخاکهای خوب کشاورزی هم رسوبات حاصله ازفرسایش است وبدیهی است که برای تشکیل یک چنین رسوبات حاصلخیز،بایدخاک هکتارهازمین که چندین برابرسطح تشکیل شده می باشد، نابود شود.

یافته ها و نتایج:

پوشش گیاهی نه تنها خاک را حفظ میکند، بلکه مانع فرسایش شده وبرای حفظ آب نیز مؤثر میباشد وهمچنان درمقابل بادها، طوفانها، سیلابها مانع شده زمین را ازفرسایش نجات میدهد.

مبارزه بافرسایش خاک امری است، بسیارمهم که برای انجام صحیح آن بایدمنطقه موردنظرازجنبه های مختلف قبلاموردبررسی قرارگیردتاروش صحیح ومناسب باشرایط آن منطقه انتخاب واعمال گردد وهمچنان برای جلوگیری ازفرسایش اعمار بندهای آبی وآبگیرها،زرع بته ها ودرختان،علاوه نمودن کودهای حیوانی وکیمیاوی مهم پنداشته شده، که این مسئله بایدباوزارت محترم آبیاری وزراعت در میان گذاشته شود.

زمین به طورطبیعی وخیلی کندفرسایش می یابد.این فرسایش درنتیجهء تاثیرمداوم عوامل مختلف صورت میگیرد.اماخاک سریعتروسطحی تراززمین فرسایش می یابدواین فرسایش بیشتردرنتیجهء تاثیرحادثه یی یااتفاقی عوامل مؤثردرفرسایش خاک پدید می آید ومعمولاً انسان باعث این فرسایش میگردد.

 

 

 

مناقشه:

فرسایش خاک قبل ازآنکه زمین موردبهره برداری انسان قرارگیرد، نیزاتفاق می افتید، که بنام فرسایش طبیعی یاد میگردند؛ ولی ازوقتیکه انسانها درآن به کشت وزرع، دامداری وغیره مشغول گردیدند، باعث فرسایش بیش ازحدخاک گردیدند واین عامل ها را هرروز دراطراف خویش میبینیم، که این خود پرابلم بزرگی در بخش های زراعتی میباشد، که در این مورد قبلاً اقدامات اساسی صورت نگرفته بناءً زارعین ما در مورد عوامل و طریقه های جلوگیری از فرسایش خاک معلومات بیشتر ندارند .

مبارزه بافرسایش خاک امری است بسیارمهم که برای انجام صحیح آن بایدمنطقه موردنظرازجنبه های مختلف قبلاموردبررسی قرارگیردتاروش صحیح ومناسب باشرایط آن منطقه انتخاب واعمال گردد.وهمچنان برای جلوگیری ازفرسایش اعمار بندهای آبی وآبگیرها،زرع بته ها ودرختان،علاوه نمودن کودهای حیوانی وکیمیاوی مهم پنداشته میشود.

نتیجه گیری و پیشنهادها:

فرسایش خاک باعث ازبین رفتن زمین های زراعتی وکاهش زرع نباتات،کم شدن حاصلات،مشکلات تغذیه برای جانداران،خراب شدن محیط زیست وبلآخره سرمایه کشورراازبین میبرد، بناء، ضرورت به پوشش زمین،ایجادآبگیرهاوبندهای آبی،علاوه نمودن کودهای کیمیاوی وحیوانی رادرنظرداشته باشیم که این عمل درزراعت رول مهم راداشته وباعث بلندرفتن سطح اقتصاددرکشورمیگردد وهم ازین طریق میتوانیم خدمات شایان رابرای هموطنان خویش انجام دهیم.

روش بهره برداری اززمین باید باحفظ خاک متناسب باشد وبه جهت ایجادتعادل بین خاک وگیاه وزمینهای مرتفع وجنگلی وزراعتی اقدامات لازم صورت گیرد تانقاطی که استعدادجنگل راداردجنگل کاری وقسمتهای  مرتفع پوشش مرتفع ایجادیاتوسعه داده شود.

  • زمینهای که شیب آنهازیادوصخره ای است وهمچنین زمین های که خاکش کم است،مانندروی قله کوههارا باید برای احداث جنگل اختصاص دادتاحساسیت خاک درمقابل فرسایش کم شود.
  • زمینهای که دارای خاک نرم ومرطوب است ونسبت به زمینهای جنگلی شیب کمتری دارددرآنهاباید مرتفع به وجود آید. خلاصه دراراضی که خاکش خوب وشیب آن کم است، دسترسی به آب آبیاری هم لازم است.

برای انجام این منظوربایددرشرایط مختلف ازوسائل وروشهای متفاوت که متناسب باامکانات طبیعی واجتماعی آن محیط باشد،استفاده گردد، تاهم ازنظراقتصادی مقرون به صرفه باشدوهم درتثبیت خاک وحفظ آن بسیارمؤثرواقع شود. باایجادپوشش گیاهی مناسب میتوان ازفرسایش شدیدخاک جلوگیری کرد. جلوگیری ازفرسایش خاک،باعث شکوفائی وتوسعه کشاورزی وحفظ منابع طبیعی کشورمیشود.

  1. پوشش گیاهی مانع برخوردمستقیم قطرات باران به زمین شده درنتیجه مانع فرسایش میشود.بنابراین پوشش گیاهی درحفظ خاک وآب هردومؤثراست.
  2. ساختن بندهاوآبگیرمانع فرسایش خاک گردیده ودرجریان کم شدن آب میتوانیم ازبندهای آب درزراعت استفاده نموده، حاصلات رابیشترسازیم.
  3. علاوه نمودن کودهای کیمیاوی وحیوانی درزمین باعث چسپش خاک شده وحاصلات زمین رانیزافزایش میدهد.
  4. تخریب نکردن جنگلات وجلوگیری ازتخریب آن
  5. مناطق خشک وکم آب شناسایی شده کشت وزراعت صورت نگیرد.
  6. مناطق نظربه اقلیم درزراعت رول مهم رادارااست.

اظهار امتنان:

مقاله تحقيق شده هذا از جمله تحقيقات جديد بوده، كه بخاطر ترتيب و تصحيح اين تحقيق محترم پوهاندعبدالقيوم (رجبی) استاد پوهنحّی تكنالوژی كيمياوی همكاری های همه جانبه را انجام داده اند، كه از حوصله مندی و نظريات مفيد شان كه در وقت های رسمی و غير رسمی ارايه داشته اند، إظهار سپاس و امتنان می نمايم و از بارگاه خداوند متعال طول عمر و موفقيت هر چه بيشتر شان را خواهانم.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع ومآخــذ

1 . اره پناهی, مرتضی . ( 1387 ) . مکانیک خاک . تهران: نشرات داور.

2 . ام داس, براجا . (1380) . اصول مهندسی خاک. ترجمه: صالح زاده حسین. تهران: مرکز انتشارات دانشگاه علم و صنعت .

3 . تابنده, کریمیان . ( 1393 ) . مقایسه در روش آزمایشگاهی به منظور بر رسی توزیع شکل های کیمیاوی آن در برخی خاکهای استان فارس . نشریه دانش آب و خاک .

4 . حاجعباسی . م ع بساتپورا ومللی . ( 1386 ) . اثر تبدیل مواقع به اراضی کشاورزی به برخی ویژه گی های فزیکی و شیمیایی خاک. اصفهان: علوم و فنون کشاورزی .

5 . خان میرزایی, ع بازرگان. ک. معذی ع شهبازی ک .( 1391 ).رابطه بین شکل های شیمیایی کادمیم خاک و غلظت آن.تهران. مجله علوم خاک .

6 . سالار دینی . ع ا . ( 1390 ) . حاصلخیزی خاک. تهران: انتشارات دانشگاه.

7. ضرابی , ا , یثربی . ج . وروتقی ع. ( 1390 ) . بررسی توزیع شکلهای شیمیاوی عناصر روی آهن در خاک و گیاه . موسسه تحقیقات خاک و آب. تهران: نشر آموزش کشاورزی .

8 . عرفان منش مجید, افیونی, مجید. ( 1388 ) . آلوده گی محیط زیست آب , خاک و هوا. تهران: اصفهان .

9 . کاظمی ع. شریعتمداری ح . کلبالی م . ( 1391 ).شکلها کیمیاوی و قابل استخراج آهن در خاک های تیمار شده توسط سرباره و لجن کنورتور کارخانه ذوب آهن. اصفهان علوم و فنون کشاورزی و منابع طبیعی .

10 . کوهستانی , نثار احمد . ( 1388 ) . اساسات ایکولوژی و حفاظت محیط زیست کابل: پوهنتون کابل .

 

 

        

 

 

 

 

 

 

 

     مشتق گیری از یک تابع دو یا چند متغیره     ·

 پوهندوی نوریه یوسفی عضو کادر علمی دیپارتمنت ریاضی پوهنحی تعلیم وتربیه

خلاصه:

معادلات بی شماری وجود دارند شامل دو متغیر  و  که بعضی از آن ها به آسانی نسبت به  وبرحسب متغیر  حل می شوند. به عنوان مثال : اگر

                                                           

می توان دو جواب یافت که  را به صورت تابع پیوسته یی از  بیان می کنند؛ یعنی :

                                                           

و

                                                            

با این حال، درمورد معادله

یافتن فورمول صریح که را برحسب  بیان کند آسان نیست ( باید معادله مکعبی را نسبت به حل کنیم ) ، ودرمعادله

این امر ناممکن است. لهذا ، برای هریک از دو معادله اخیرتابع چون وجود دارد که درمعادله داده شده برای  صدق می کند.

توابع ضمنی تابع  تعریف شده به این صورت ، یعنی با معادله ی از دو متغیر و  تابع ضمنی نامیده میشود. در اینجا هویداست که اغلب معادله ی از  و برای تعریف  به عنوان تابعی از  استفاده می کنیم حتی وقتی نتوان معادله را نسبت به  به صورت عبارت صریحی از حل کرد. عجب ان که همواره می توان مشتق  را به طورضمنی ، یعنی بدون حل نسبت به وبرحسب ، حساب کرد چرا که اگر از معادله داده شده نسبت به مشتق بگیریم (صرفاً را تابعی از تصورکنیم ). همواره معادله حاصل را می توان به آسانی نسبت به  حل کرد. این طرزیافتن مشتق گیری ضمنی نام دارد. توجه می کنیم که ، به خاطرقاعده زنجیره یی، مشتق گیری ازتابع  نسبت به  همواره عامل  را حاصل می دهد.

دراین مقاله روش های تحقیقی، ریاضیکی، کتابخانه یی استفاده به عمل آمده است سعی نمودم؛ تا موضوعات آن به صورت مسلسل وبا بیان منطقي اثبات ومورد بررسی قرارگیرد.

هدف ازاین موضوع جستجو راه حل های مناسب و منطقی برای هرموضوع دیگراز ریاضی که کاربرد واستفاده آن نه تنها در ریاضی؛ بلکه موضوعاتی همچو مشتق دربخش های عمده واساسی علوم دیگر ازقبیل علوم فزیک وتخنیکی شیمی، صنعت، اقتصاد، کشاورزی وحتی درعلوم انسانی کاربرد های زیاد دارد، مشتق برای تعیین میزان تغییرات پدیده های مختلف مورد استفاده قرارمیگیرد.

   استفاده از مشتق درباره موضوعات فزیکی وریاضیکی به روش دقیق ومنطقی میباشد وسعی دراین تحقیق روی آن استوار است که به علم دوستان کمک شود؛ تا قدرت مهارت را دربینش ودرک عمیق مفاهیم، درخود انکشاف دهند.

 بسیاری از کمیات جالب در ریاضیات و کاربردهایش توابعی از دو یا چند متغیر، یعنی مقادیر این متغیرها، می باشند. درزندگی واقعی متغیرهای زیادی وجود دارند؛ مثلاً: سود سالانه یک سوپر مارکیت به نیروی کار وهزینه نگهداری ، اجاره وهزینه حمل کالا، وفروش کالا های مختلف بستگی دارد.

کلمات کلیدی: توابع چند متغیره ، فضای  بعدی وتوابع متغیره، حدود وپیوستگی، پیوستگی بریک مجموعه، مشتقات جزئی مراتب بالاتر.

مقدمه:

مشتق به معنی شكافته وجداشده يعنی چيزيكه ازچيز ديگرجدا شده باشد، يا كلمه یی ازكلمهء ديگرگرفته وساخته شده باشد ودر رياضي مفهوم مشتق عبارت ازدريافت تابع دومی است، كه به اساس قوانين مشخص ازيك تابع (تابع اوليه) بدست می آيد، مشتق يكی ازمفاهيم مهم ریاضی است كه نه تنها در رياضيات؛ بلكه درساير رشته های علوم كاربرد فراوانی دارد.

تفكر مقدماتی مشتق دراوايل قرن هفدهم ميلادی ذريعه پرفرما رياضيدان فرانسوی به ميان آمد ومفهوم دقيق آن دراوسط همين قرن توسط دورياضيدان معروف اسحق نيوتن ازكشورانگلستان ولبنيرآلمانی به طورهمزمان ولی مستقل ازهمديگر بنيان گذاری گرديد. امروزمشتق يكی ازمفاهيم اصلی وبسيارمهم حساب تفاضلی وانتگيرال مربوط رياضيات معاصراست. بحث عمده رياضيات مانند نظريه انتیگرال ومعادلات تفاضلی به اساس مفهوم مشتق بنا يافته اند، مشتق يك مبحث طويل است، با آنهم سعی خواهيم كرد كه اين موضوع را حتی الامكان فشرده ومختصرتحت مطالعه قرار دهيم .

حساب دیفرانسیل وانتیگرال توابع چند متغیره درواقع کاربرد حساب دیفرانسیل وانتیگرال توابع یک متغیره درتوابع چند متغیره است ، بدین نحو که هربار به یکی ازمتغیرها می پردازد. وقتی که تمام متغیر های یک تابع به جزء یک متغیر را ثابت نگه داریم ونسبت به این متغیر مشتق بگیریم آنگاه مشتق جزئی بدست آوریم. دراین بخش نشان می دهیم که چگونه مشتقات جزئی پدید می آیند و به طورهندسی تفسیر می شوند، و چگونه با استفاده ازقوانین مشتق گیری توابع یک متغیره محاسبه میکردند[182:6].

بسیاری از کمیات جالب در ریاضیات و کاربردهایش توابعی از دو یا چند متغیر، یعنی مقادیر این متغیرها ، می باشند . درزندگی واقعی متغیر های زیادی وجود دارند. مثلاً : سود سالانه یک سوپر مارکیت به نیروی کار وهزینه نگهداری ، اجاره وهزینه حمل کالا، وفروش کالا های مختلف بستگی دارد. توصیف توابع چند متغیره، دست کم دراصول، نسبتاً آسان است. مشکل واقعی ساختن تعمیم های چندگانه مناسبی از مشتق و انتیگرال است.

مواد و روش :

به همه هویداست که هراثرعلمی، تحقیقی، تجسس مخصوص خودرا دارا میباشد. دراین مقاله ازروشهای تحقیقی ریاضیکی ، ازمنابع مختلفه معتبرداخلی و خارجی ، کتابخانه یی استفاده به عمل آمده است؛ تا توانسته باشم معلومات جدید و تازه را دررابطه به این بخش جمع آوری درا ختیار علاقمندان علم ومعرفت قرارگیرد.

بخش اعظمی از حساب دیفرانسیل وانتیگرال مقدماتی در رابطه با کمیات اسکالر یا وکتوری است که توابعی از یک متغیرند؛ لذا، به محض دانستن فقط یک عدد، یعنی مقدار متغیر مستقل، کاملاٌ مشخص خواهند شد؛ لیکن بسیاری از کمیات جالب در ریاضیات و کاربردهایش توابعی از دو یا چند متغیر، یعنی مقادیر این متغیرها، می باشند. درزندگی واقعی متغیر های زیادی وجود دارند. مثلاً : سود سالانه یک سوپر مارکیت به نیروی کار وهزینه نگهداری ، اجاره وهزینه حمل کالا، وفروش کالا های مختلف بستگی دارد.

توصیف توابع چند متغیره ، دست کم دراصول ، نسبتاً آسان است. مشکل واقعی ساختن تعمیم های چندگانه مناسبی از مشتق و انتیگرال است.

 توابع چند متغیره :

تعریف تابع دو یا سه متغیره: فرض کنیم مجموعه نقاط درمستوی باشد ، منظور از تابع از دومتغیر  و  یعنی قاعده یا روندی که به هرنقطه در عدد حقیقی منحصر به فردی را ، که با نموده می شود. منتسب می سازد. مجموعه  ساحه ، عدد  مقدار  در  و مختصات و نقطه  متغیرهای مستقل نام دارند. تابع  از سه متغیر ، ،  و به همین نحو تعریف می شود جزآن که یک مجموعۀ نقاط درفضاست ومقدار در  با  نموده می شود. منظوراز تابع البته یعنی تابع که مقدارش در  مساوی  است ، واین نوع زبان اختصاری معمول می باشد. مجموعه تمام مقادیری که  درنقاط  می گیرد وکتور نام دارد، وآن را می توان مجموعه تمام مقادیریک متغیر وابستۀ گرفت، مثلاً وکتور مجموعه تمام مقادیر متغیروابسته  است وقتی روی مجموعه تغییرکند. طبعاً ، درانتخاب علایمی برای نمایش خود تابع و متغیر های مستقل و وابسته آزادی زیادی داریم. همه این ها تعمیم ایده های نظیر برای توابع یک متغیره می باشند[165:3].

فضای  بعدی وتوابع متغیره :-  می توان گامی فراتر رفت وتوابع ( عددی ) با بیش از سه متغیر را بر مجموعه ی ازنقاط درفضا با بعد بیش تر از سه تعریف نمود. با آن که تجسمش مشکل است، فضای  بعدی یا چیزی جز مجموعۀ تمام"نقاط" که در آن اعداد حقیقی مختصات اند نیست. نماد که گاهی یک " تای مرتب " خوانده می شود، به ما می گوید که نقطه دارای به عنوان مختص اول ، به عنوان مختص دوم   ، به عنوان مختص  ام است . در واقع  خط حقیقی ،  مستوی (فضا2 بعدی)، و  فضای سه بعدی معمولی (فضای3 بعدی) است. فرض کنیم  زیرمجموعه ی از  باشد. منظور ازیک تابع متغیره  یعنی قاعده یا روندی مانند که به هرنقطه در عدد حقیقی منحصر به فردی ، که با  نموده میشود، منتسب می نماید. مثل همیشه ،  ساحه  نام دارد. و عدد مقدار  در  نامیده می شود.

منحنی های تراز:- منظورازمنحنی تراز تابع دو متغیره  یعنی تصویر منحنی (یا مجموعه) فصل مشترک نمودار  با مستوی افقی  روی صفحه  که درآن ثابتی در وکتور  می باشد. لذا، منحنی تراز نظیربه  به عنوان یک منحنی درسطح  دارای معادله

می باشد. توجه کنید که اشتراک نمودار  با صفحه  درصورتی بر منحنی تراز (4) منطبق است که  والاً بالا یا پائین ان ودر فاصله قائم  قراردارد. با رسم تعدادی از منحنی های تراز تابع ونشان دادن هر منحنی با مقدار مناسب  می توان ایده خوبی از شکل نمودار  تابعی چون  می گیریم ، و قسمت پایینی شکل چند منحنی تراز نظیر به این تابع نموده شده اند. منحنی تراز به مقابل  به یک نقطه جمع می شود، وهرمنحنی تراز به مقابل  از دو حلقه مجزا تشکیل شده است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                      

شکل (1)-  منحنی تراز

 

سطوح تراز: منظوراز سطح تراز تابع از سه تغییر یعنی نمودار معادله

                                                                    

که درآن  ثابتی در وکتور  است. توجه کنید که معادله (5) را می توان درفضای سه بعدی رسم کرد. ولو این که خود  میسرنباشد ! این بدان خاطراست که (5) ازمعادله  با دادن مقدارثابتی به متغیروابسته به دست آمده است.

نمودارهای کامپیوتری: کامپیوتر الکترونیک جدید، درصورتی که صحیح برنامه ریزی شود، قادراست سطوح مشروح ودقیقی متناظر نمودارهای توابع دومتغیره رسم کند. درمستوی بعد چند نمونه از اشکال رسم شده توسط کامپیوتردیده می شوند. منحنی های هرسطح با انتساب مقادیر ثابت از 1.5 – 1.5 به  یا به دست آمده اند، وهرسطح ازبالای ربع چهارم مستوی  دیده شده است[388:1].

   حدود وپیوستگی:

   حال حدود وپیوستگی را برای توابع چند متغیره مطرح می کنیم. بحث را با تعمیم مفهوم مجاورت به فضای دو یا چند بعدی آغاز می کنیم. فرض کنیم  نقطه ثابتی در مستوی  ، عددی مثبت ، و  مجموعه تمام نقاطی چون  با خاصیت:

 

باشد که درآن  فاصله بین و  است. برحسب مختصات ، مجموعه تمام نقاط ی است که:

                                                                     

یعنی، در دایره:

به شعاع ومرکز هرناحیه ازاین نوع یک مجاورت ازنقطه نام دارد. واضح است که تعمیم دوبعدی مجاورت یک بعدی می باشد.

تجزیه نامساوی  به خلاف ، آن است که ، یعنی تعداد متغیرهای مستقل ، را مشخص می گذارد. اگر ، می نویسیم و  ، ودراین صورت مجموعه  تعریف شده با (1) در کره

به شعاع  و  مرکز است. ما مجدداً  را یک مجاورت می نامیم، این بار نقطه  درفضای 3 بعدی است. به طورکلی، فرض کنیم فاصله بین نقطه ثابت  و نقطه متغیر درفضای بعدی به صورت زیر تعریف شود:

که این فورمول به مقابل  به فورمول های بدل می شود که قبلاً برای فاصله برخط ، درمستوی، ودر فضای 3 بعدی داشتیم. منظور ازمجاورت هنوز یعنی مجموعه تمام نقاطی چون که درنا مساوی (1) صدق می کنند، ومی توان آن را در "کره  بعدی"

به شعاع ومرکز تصورکرد. باید گفت که نمی توان کره  بعدی را به مقابل  کشید، ولی این ارزش مفهومی چنین ایده یی را پایین نخواهد آورد.

منظورازمجاورت نقطه درفضای  بعدی یعنی مجاورت ای  از که نقطه ازآن حذف شده باشد. به عبارت دیگر، اگر مجاورت  باشد که با نا مساوی (1) تعریف شده باشد، مجاورت نظیر  مجموعه تعریف شده با نا مساوی مضاعف می باشد [142:4].

 

حد تابع چند متغیره:  فرض کنیم  یک تابع چند متغیره باشد که درمجاورت از  تعریف شده است. همان طور که برحسب مختصات و ،  اختصاری است برای دراین صورت ، میگوئیم وقتی  به  نزدیک شود،  به حد  نزدیک می شود (یا در دارای حد است) اگربه مقابل هر به توان  یافت به طوری که هروقت ,  این مطالب را به صورت:

                                                             

یا:

                                                      وقتی  

 بیان می کنیم. همچنین، وقتی میگویم در  حد دارد یعنی عددی مانند موجود است به طوری که وقتی فرض کنیم یک  تابع دو متغیره با حد درنقطه بوده و  درامتداد منحنی  منحنی  به نزدیک شود. دراین صورت "حد جزئی"

به دست می آید که مانند حد یک طرفه درتابع یک متغیره می باشد. به طوردقیق تر، هرگاه  به معادلات پارامتری:

                 

باشد که به مقابل در  آن گاه (3) به معنی

می باشد. ازتعریف حد فوراً نتیجه می شود که (3) ، صرف نظراز ، موجود ومساوی  می باشد. بالاخره تعریف چیزی راجع به نحوه نزدیک شدن به  نمی گوید. به خصوص ، می تواند درامتداد خط افقی  یا خط قائم به نزدیک شود. ازاین راه دوحد:

                                                        

به دست می آیند. که هریک تابع یک متغیره است. این حدود باید مساوی حد (2) باشند، که آن را به طورصریح تر زیرنشان می دهیم:

لذا، اگر حدود(4)و وجود نباشند، یا وجود داشته؛ ولی مساوی نباشند، حد (5) تابع ازدو متغیر وجود ندارد.

پیوستگی یک تابع چند متغیره: پیوستگی توابع چند متغیره درست مثل توابع یک متغیره تعریف می شود. لذا، اگر  یک تابع چند متغیره باشد که درمجاورت نقطه  تعریف شده است، گفته میتوانیم در  پیوسته است اگر  در  حد داشته واین حد مساوی  در  باشد؛ درنتیجه:

رده بندی نقاط و مجموعه ها درفضای  بعدی: اصطلاح زیر دربررسی توابع چند متغیره مفید است. فرض کنیم مجموعه یی ازنقاط درفضای بعدی باشد. دراین صورت ، نقطه  یک نقطه داخلی  است اگرمجاورت از موجود باشد که فقط نقاط  را شامل شود. نقطه  یک نقطه مرزی  نام دارد اگر هرمجاورت  شامل نقاطی متعلق به ونقاطی غیرمتعلق به  باشد. این تعاریف درشکل (5) برای حالتی که مجموعه یی ازنقاط درمستوی است شرح داده شده اند. یک نقطه داخلی  باید نقطه ی از باشد (چرا؟) ولی یک نقطه مرزی  ممکن است نقطه ی از  باشد یا نباشد. گفته میشود مجموعه  بازاست اگر تمام نقاطش نقطه داخلی باشند. بسته است اگر شامل تمام نقاط مرزی خود باشد:

 

یک نقطه درونی

یک نقطه مرزی

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل (2)- رده بندی نقاط درفضا

 

مجموعة تمام نقاط مرزی  مرز  نامیده می شود. لذا، یک مجموعه بسته شامل مرزخودش است. ولی یک مجموعه بازچنین نخواهد بود[256:6].

پیوستگی بریک مجموعه: میتوان گفت تابع چند متغیربرمجموعه  درفضای   بعدی پیوسته است اگر درهرنقطه از پیوسته باشد؛ یعنی، به مقابل هرنقطه  در ، وقتی  تعریف قبلی ما ازحد تابع دریک نقطه فقط برای نقاط داخلی  کارساز است. به طورمشخص ، فرض کنیم یک نقطه مرزی  باشد. در  دارای حد است اگر به مقابل هر موجود باشد به طوری که هروقت  متعلق به  بوده و به عبارت دیگر، لازم نیست نامساوی  به مقابل جمیع نقاط فضای بعدی به قدرکافی نزدیک  برقرار باشد؛ بلکه فقط برای تمام نقاط مجموعه به قدرکافی نزدیک  (غیرازخود ) کفایت می کند. توجه کنید که اگر یک نقطه در  باشد ، این تعریف حد شامل تعریف قبلی می شود (چرا؟) حال می توان راجع به پیوستگی در نقطه مرزی از  سخن گفت مشروط براین که البته  در  تعریف شده باشد.

مشتقات جزئی:

فرض کنیم یک تابع متغیره باشد که درمجاورت نقطه  تعریف شده است. منظورازمشتق جزئی  نسبت به در  که با عبارت:

نموده می شود یعنی حد

 

که درآن به  نمودار داده شده ولی سایرمتغیر ها همه ثابت گرفته شده اند ، مشروط برآن که این حد موجود ومتناهی باشد. واضح است که می توان مشتق جزئی درنظرگرفت. به مقابل هریک از متغیرمستقل یکی تابع دومتغیره  دومشتق جزئی دارد. که عبارتند از:

و

مشروط بر آن که این حدود موجود ومتناهی باشند.

اگر علامت  را موجود واحدی بگیریم که عملش تشکیل مشتق جزئی تابع آمده بعدازآن نسبت به  باشد، می توان (1) را به صورت زیرنیز نوشت:

                                                                     

علامت را می توان هنوز "دی" خواند ولو این که دراین جا با " دی خمیده " سروکار داریم. ولذا مشتق جزئی (1) را می توان به صورت فشرده  نوشت. برای محاسبه  فقط کافی است تمام متغیر های مستقل جز  را ثابت بگیریم. لذا، برای محاسبه مشتقات جزئی به تکنیک دیگری نیاز نداریم[145:9].

مشتقات جزئی مراتب بالاتر:- مشتقات جزئی که هم اکنون معرفی شدند مشتقات اول می باشند مشتقات جزئی مراتب بالاتربه طورطبیعی تعریف می شوند. مثلاٌ: فرض کنیم  یک تابع دومتغیره باشد که درهرنقطه ازیک مجموعه بازمشتقات جزئی (اول) و  دارد. دراین صورت، چهار مشتق جزئی دوم دارد که عبارتنداز:

   

 

ومشتقات "مخلوط":

       

که فقط درترتیب مشتق گیری متفاوت (برای محاسبه ، ابتدا نسبت به و سپس نسبت به مشتق می گیریم، حال آن که با مشتق گیری به ترتیب عکس محاسبه می شود). با استفاده ازنماد زیرنویس می توان این مشتقات جزئی دوم را به صورت زیر نیز نوشت:

             

توجه کنید که در ابتدا نسبت به زیرنویس اول وسپس نسبت به زیرنویس دوم مشتق می گیریم. این عکس ترتیب متغیر های  و  درمخرج عبارت  است ، ولی ترتیب مناسبی است زیرا باید به معنی  یعنی مشتق که خود مشتق  نسبت به  است ) نسبت به  باشد.

البته همه این ها مبتنی بر این فرض است که حدود معروف این مشتقات جزئی دوم موجود ومتناهی اند.

یک نمونه ازاین گونه حد عبارت است از:

اگرمتغیر وابسته وجود داشته باشد، می توان به جای  نوشت یا به جای نوشت  یا  وغیره . مشتقات جزئی مراتب بالاتراز دو ومشتقات جزئی مراتب بالاترتوابع با بیش از دو متغیربه صورتی که انتظارمی رود تعریف می شوند. مثلاً: هرگاه  آن گاه:

وغیره[110:5-125].

مشتق پذیری ودیفرانسیل ها

 تابع یک متغیره  درنقطه  مشتق پذیر است. اگر موجود باشد این نکات زیادی ازرفتار  درمجاورت  را بازگو می کند؛ به خصوص ٰ‌می گوید که درمجاورت  تقریب خط مماس دارد. درحالت تابع دومتغیره  ، مشتقات جزئی  و درنقطه اطلاعات نسبتاً کمی از رفتار  درمجاورت  به ما می دهند. درواقع ، این مشتقات کاملاً به وسیله مقادیر  بر خطوط منحنی  موازی محور های مختصات مشخص شده ، ودر صورت تغییر مقادیر  درسایرنقاط ثابت می مانند. به این معنی است که سطح را می توان تا جایی که صفحات  و  سطح جدید را در همان منحنی های  و  قطع کنند، بدون تغییر مقادیر و  به هرصورتی که بخواهیم تغییر شکل داد. لذا ، تعریف این که تابع در صورتی مشتق پذیر است که فقط مشتقات جزئی  و  موجود باشند مناسب نخواهد بود. به خصوص ، وجود مشتقات جزئی به تعمیم تقریب خط مماس ، که ما واقعاً طالب آنیم ، منجر نمی شود  لذا ، می پرسیم چطور باید مشتق پذیری یک تابع دو یا چند متغیره تعریف شود؟

جواب این سؤال ازبررسی دقیق تر معنی مشتق پذیری تابع یک متغیره ناشی می شود. نمو

                                                        

را درنظرمی گیریم، که تغییرمقدار  به مقابل تغییر  به  است. دراین صورت ، وجود  به معنی:

با معادلاً

است، که درآن  تابعی است از  به طوری که:

                                                                  

 لذا، اگر  موجود باشد ، نمو (1) را می توان به صورت زیر نوشت:

که درآن , در(2) صدق می کند. به عبارت دیگر، اگر  در  مشتق پذیر باشد. ثابتی چون  موجود است به طوری که:

                                                                 

که درآن وقتی  البته ،  ولی این امر به صورت (3) بیان شده است؛ زیرا: تعریف از مشتق پذیری را می خواهیم که درآن ذکری از مشتق نشده باشد! درواقع، مشتق پذیری تابع دو متغیره را، به جای استفاده از مشتقات جزئی  و  با تعمیم فورمول (3) تعریف می کنیم .

تعریف مشتق پذیری-  برای این کار، فرض کنیم  یک تابع دو متغیره تعریف شده درمجاورت نقطه  بوده ، ونمو:

                                                                      

را در نظر می گیریم که تغییر مقدار به مقابل تغییر  از  تا وتغییر  از  تا می باشد. فرض کنیم به مقابل هرنقطه درمجاورت به توان را به شکل زیر

                                                     

که مشابه (3) است ، نمایش داد که درآن  و  ثابت بوده ، و  و  توابعی از  و  اند به طوریکه

                                  

دراین صورت، میگویم  در  مشتق پذیری است، وعبارت  را دیفرانسیل (کل) در  نامیده با  نشان می دهیم ؛ درنتیجه:

                                                   

قضیه زیرشایستگی این تعریف مشتق پذیری را برای تابع دو متغیره  تایید می کند. این قضیه نشان می دهد که خواص توابع مشتق پذیری دو متغیره خیلی مانند خواص توابع مشتق پذیری یک متغیره می باشند.

قضیه 1- (نتایج مشتق پذیری) . فرض کنیم  یک تابع دو متغیره باشد که در  مشتق پذیر است. در این صورت،  در  پیوسته بوده و دارای مشتقات جزئی  و  در  می باشد.

ثبوت – ازفورمول (4) و (6) فوراً نتیجه می شود که:

واین طریقه نمو بیان آن است  که در  پیوسته می باشد. با قراردادن  در(4) و (5)، به دست می آوریم:

ودرنتیجه ، به خاطر(6)

یعنی ،  موجود و مساوی می باشد. به همین نحو ، موجود و مساوی می باشد.

نتیجه – هرگاه در  مشتق پذیرباشد، آن گاه ، به مقابل تمام و  های به قدرکافی کوچک:

 

که درآن وقتی  و هردوبه صفرنزدیک می شوند وبه علاوه:

                                          

ثبوت -    را درفورمول های (5) و(7) بگذارید[210:10].

 

 

 

 

نتیجه گیری:

تحریرمقالات علمی ودرمجموع تحقیق وپژوهش دربخش های مربوطه نیازمند سعی وتلاش خسته گی ناپذیر از جانب محقق وپژوهشگراست؛ تا با سعی وتلاش بتواند به نتایج واقعی که متضمن مرفوعیت عینی وحقیقی جامعه باشد نایل آید. چون علم ریاضی به حیث جهت دهنده ی علوم دیگربه پیشرفت های عینی آنها مطابق به نیازمندی های جامعه رول بسزائی را ایفا مینماید

حساب دیفرانسیل وانتیگرالتوابع چند متغیره درواقع کاربرد حساب دیفرانسیل وانتیگرال توابع یک متغیره درتوابع چند متغیره است ، بدین نحو که هربار به یکی ازمتغیرها می پردازد. وقتی که تمام متغیر های یک تابع به جزء یک متغیر را ثابت نگه داریم ونسبت به این متغیر مشتق بگیریم آنگاه مشتق جزئی بدست آوریم.

مشتق یکی از مهمترین مفاهیم ریاضی است. همچنان برای تعیین میزان تغییرات پدیده های مختلف موارد استفاده داشته، قسمیکه تحقیق این موضوع نشان میدهد، جستجوی راه حل های مناسب ومنطقی برای هرموضوع دیگر از ریاضی که کاربرد واستفاده آن نه تنها درریاضی محسوس است؛ بلکه: موضوعاتی همچو مشتق دربخش های عمده واساسی علوم دیگر از قبیل علوم فزیکی وتخنیکی شیمی، صنعت، اقتصاد، کشاورزی وحتی درعلوم انسانی کاربرد های زیاد دارد مشتق برعلاوه اینکه یک پرابلم را حل مینماید، یک مسله اساسی نیز میباشد.

 

 

 

 

 

مآخــذ

  1. آدامز، آر.ای. (1387). حساب دیفرانسیل وانتیگرال وهندسه تحلیلی (جلداول) . تهران : موسسه انتشارات دانشگاه .
  2. پور کاظمی، محمد حسین.(1379). ریاضیات عمومی. تهران: انتشارات ؟
  3. خلیلی، عبدالوکیل.(1394). مشتقات توابع یک متحوله. کابل: انتشارات سعید.
  4. رضوی ، مهندس . (1374) . جبروانالیز( چاپ چهارم ) . تهران : انتشارات بهنام ضربیان .
  5. سیلورمن ، ریچارد ا. (1388) . حساب دیفرانسیل وانتیگرال با هندسه تحلیلی (جلد سوم ) . تهران : انتشارات ققنوس.
  6. سیلورمن، ریچارد ا. (1387) . حساب دیفرانسیل وانتیگرال با هندسه تحلیلی (جلد اول ) . تهران : انتشارات ققنوس.
  7. غوری ، محمد انور . (1387) ریاضی عمومی . کابل:نشرات سعید.
  8. کاظمی، سیامک . (1385) . حساب دیفرانسیل ، انتیگرال وهندسه تحلیلی . تهران: نشرات مدرسه.
  9. نیکوکار، مسعود . (1387) . حساب دیفرانسیل وانتیگرال (جلددوم ) . تهران: انتشارات آزاده .
  10. ویلفرد کاپلان ودونالد جی . لویس .( 1369). حساب دیفرانسیل وانتیگرال ( جلداول ) تهران : انتشارات دانشگاه.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

              تورکمن دیلی نینگ لکسیکولوژی سینه غیسغه بیر غاراییش      ·

پوهنمل عبدالرحیم فرزاد عضو کادر علمی دیپارتمنت زبان وادبیات ترکمنی پوهنحی تعلیم و تربیه

غیسغالدیرمه (خلاصه):     

تورکمن دیلی نینگ لکسیکولوژی بولومینده عموما آیدانمیزدا لکسیکلوژی  دینگه سوزلری یکه لیکده اورنمان، بویله کی سوزلر بیلن  باغلانشدیریپ اورنیار دیسک هم دوغری بولار. لکسیکولوژی، اساساً سوزلرینگ گورنوشلرینی، سوز معنی لاری نینگ گینگلشینی و دارالشینی، سنونیم لری، امونیم لری، انتونیم لاری، اوموگرافلاری، پارونیم لاری و باشغه شونونگ یالی سوزلرینگ دورلی گورنوشلرینی علمی اساس دا اورنمک بیلن  سوزلری بللی بیر توپاره بولمگینگ دوزگونلرینی، قانونه لایقلارینی اورنمک بولیار. شیله لیک- ده هر دیلینگ و هر بولیملری نینگ اوز آیراتینلیقلاری  بار دیر. تورکمن دیلی نی و هم  اونونگ لغت بیمینی ادیل بویله کی دیللرینگکی یالی بللی بیر قاعده وقانونه لایقلار اساسیندا و شویله- ده اوز آیراتینلیقلاری اساسیندا اورنمک غووی بولار. شونلوق دا  تورکمن دیلینینگ هم لکسیکولوژی بولومینده  سوزلری شو آشاقداقی یالی توپارلاره بولوپ اورنمک بولار: سوز معنی لاری نینگ گینگلشینی و دارالشینی، معنی داش سوزلر، معنی لاری یقین سوزلر، غرشی داش سوزلر، یازیلشی منگزش معنی لاری باشغه- باشغه سوزلر و باشغه شونونگ یالی سوزلرینگ دورلی گورنوشلرینی علمی اساس دا اورنمک بیلن  سوزلری بللی بیر توپاره بولمگینگ دوزگونلرینی، قانونه لایقلارینی اورنمک بولیار

بو تحقیق دان هدف تورکمن دیلی نینگ لکسیکولوژی سی باره سینده کچمیش لرده ادیلن ایشلری اورنیپ، شو اووردا ایشلاپ علمی تازه لیک لر یوزه چیقارماق، بو بولسه بو اوور بیلن ایش سالیشیان آدم لاره حاس دا فایده لی بولار دییپ امید ادیاریس. باره دا اونگ هم افغانستان دا کابیر بولکلین ایشلر ادیلن بولایماسه غینانساق دا اودیین گوزه دورتیلیپ دوران ایشلر ادیلمه دی. اما اونگا غاراماز دان داشاری یورت لرده اساساًهم تورکمنستان دا کوپ ایشله نیلدی.

 

مقاله دا اساسی ایش سالیشیلیان سوزلر (واژه های کلیدی): لکسیکه، سوز، سنونیم، امونیم، انتونیم، اوموگراف، پارونیم یالی سوزلر...

گیریش (مقدمه):

لکسیکولوژی یا- دا دیل دستوری و یا ادبیات بویونچه تورکمن دیلینده بیزینگ یورت ده هم علمی ایش لر و فرهنگی فعالیت لر، دویبوندن ادیلمأن دوران دأل. چونکه دوکتور محمد صالح راسخینگ کابیر ایشلرینده اونی گورمک بولیار.

شیله- ده مرحوم عبدالمجید توران، مرحوم عبدالکریم بهمن  یالی کابیر افغانستان تورکمن عالم لاری نینگ ادن ایش لرینی و شیله – ده  شو مقاله نینگ یازاری نینگ "حاضرکی زمان تورکمن دیلی نینگ گرامری" آتلی کتابی نینگ باشینجی فصلینی یادلامان بولماز؛ " گونش " مجله سینده؛ "صحرا "،  " گورش"... یالی جریده لرده بولک له­ین نشر بولان ایشلری و باشغه – دا کابیر فرهنگی لرینگ و شاعرلارینگ ایش لرینی یادلاماق بولار. اما غیناساق ده شو یوقاردا آدی توتولان لاردان باشغه بو  وقته چنلی تورکمن دیلی بویونچه اونونگ لغت بیلیمی بویونچه افغانستان تورکمن لرینده یوقاری علمی اهمیتلی هیچ حیلی علمی ایش لر ادیلمدی دیساک هم یالنگیشماساق گرک. خود شونونگ  اوچین هم افغانستان تورکمن لرینده ایلکیجی لرینگ قطرینده" تورکمن دیلی نینگ لکسیکولوژی سینه غیسغه بیر غاراییش" عنوانی آستیندا بو مقاله نی  تیارلاماغه چالیشیلدی

بو مقاله نی  تیارلا ما ق اوچین کابیر افغانستانلی دیگیشلی دیلشناس عالم لارینگ و داشاری یورتلی و اساساً هم تورکمنستانلی دیل شناس عالملارینگ اثرلرینه یوزله­نیلدی. اساساً هم فیلالوجی علم لارینگ دوکتوری پروفیسور نوریاغدی نارتیووف، پ. عظیمووف، بیکمراد ویسووف، یاز محمد چونگایووف، دوکتور محمد حسین یمین و پوهنوال دوکتور محمد صالح راسخ یالی گویچلی دیل شناس لارینگ فکر لریندان و ایش لریندان فایدالانیلدی.

مواد و ایشینگ روشی:

بو مقاله نی تیارلایش روشیمز کتابخانۀ اساسینده بولوپ، دورلی اعتبارلی داخلی و جارجی منبع لردن (کابیر یوردیمیزده ادیلن اعتبارلی علمی ایشلردن و اساساً هم داشاری یورت لرده یازیلا دگیشلی اعتبارلی موادلاردان) گونیدن- گونی فایده لانیلدی. شیله لیک- ده، بو مقله نی تیارلاماقدا کتاب خانه ی روش دن استفاده ادیک دیساک دوغری بولار.

لکسیکولوژی یا لغت بیلیمی، بو دوشونجه اصلینده (lexikos) یعنی سوزلوک (logos) علم دیمگی انگلادیار. شیله لیک بیلن لیکسیکه دیلینگ سوزلوک دوزومینی، سوزینگ معنی سینی اوورنیان علم بولوپ، اول دیل بیلیمی نینگ بیربولومی حوکمونده اوورنیلیار.اصلینده لیکسیکه لوگیه ادالغه سی، گینگ هم دار معنی ده بولیار. گینگ معنی ده بوادالغه سوزلرهم دورنوقلی سوزدوزوملر باره داقی علم دیر. دارمعنیده بولسه دینگه سوزلر حقینداقی دیمکدیر.عموما آیدانمیزدا لیکسیکه لوگیه  دینگه سوزلری یکه لیکده اورنمان، بویله کی سوزلر بیلن  باغلانشدیریپ اورنیار دیسک هم دوغری بولار [21-19 :10].

سوزلرینگ یا سوزینگ اصیل وگوچمه معنی لاری بولوپ بیلر. شیله لیک بیلن سوزینگ ایلکینجی معنی سینه اصل معنی سی دییپ بولار. مثلا:"کتاب، ای،گون، اغاچ، سو"یالی سوزلر.

کابیر یاغدایلارده سوزلر اوز اصل و حقیقی معنیسینده دال ده گوچمه معنیده اولانیلیار اونگه سوزلرینگ گوچمه معنی سی دییلیار.مثلا: "اق التین،بوغدای گوز": "بوغدای نانینگ بولماسه، بوغدای سوزونگ یوقمیدی؟".

سوزینگ konkret کونکریت(حقیقی) ویا Abstrakt ابستراکت (هوایی) معنی لاری بولیپ بیلر:

  1.کونکریت یا حقیقی معنی دان مثال: جای، کوچه ".

  2.ابستراکت یا هوایی معنی دان مثال:اوی، فکر".

سوزونگ معنی سینینگ گینگلمگیندن هم کابیر مثاللار: مونگه«گورش» «زحمت» سوزلرینینگ دورلی معنی لارده اولانماغنی گورکزمک بولار:گورش سوزینینگ بیرینجی معنی سی بیرحیلی سپورت گورنوشی ، ایکینجی معنی سی سیاسی گورش؛یاده زحمت سوزینی الانینگده: بیرنجی معنی سی فزیکی حرکتلری، یرینه یتیرمک یعنی فزیکی زحمت، ایکینجی معنی سی عقل زحمتی.

سوزونگ معنی سینینگ دارالیشیندان کابیرمثاللار: اونگلر « ار» سوزی" ار، ارکک، گرچک- ادرمن" یالی بیرناچه معنی دا گلیپدیر.حتی مخدومقلی:" اول یرده ارلر بار گورگیل دیدیلر" دییپ بیکلره اولیالاره پیغمبر و اونوگ دوستلارینه نغتاپ گورکزیار. اما حاضرکی زمان تورکمن دیلینده بو ار سوزی معنی سی دارالیپ، اساسا "ار-عیال" یالی جینس غاتناشیغینی بیلدیریان سوز شکلینده اولانیلیار.  ویاده " اش" سوزی اونگلرهمه اییلیان ایمیتلره، نهارلاره،تعاملاره ایدیلیان بولسه، حاضرکی وقتده اول دینگه ایچیلیان اش معنی سینده اولانیلیار. مثلا: اوون آش، سویت آش، کتده آش، یارمه آش وشونگه منگزشلر [5 - 4:9].

اوزاق وقتلارینگ گچمگی نتیجه سینده، جمعییتینگ اوسمگی بیلن، علم ده،مدنییت ده، انگ- دوشونجه ده و باشغه ذاتلار ده هم  دورلی اوزگریشلرینگ عمله اشیان دیغینی دوییاریس. شونگه لاییقلیق ده سوز معنی سینینگ هم دارالماغی نتیجه سینده اونگلر، بیر سوز کوپ معنی انگلادیان بولسه، وقتینگ گچمگی بیلن او سوزینگ معنی سی دارالیپ بیر یادا ایکی معنی بیلن اونگوشمالی بولیار. نتیجه ده سوز معنی سینینگ دارالماغی هم تازه معنی لی سوزلرینگ دوره مگینه الیپ باریار.

کوپ معنی لی سوزلر:

بیر سوزونگ یا کلمه نینگ اوزاصل معنیسیندان داشاری، باشغه اشیالارینگ ویا دوشونجه لرینگ منگذشلیگی، یرینه یتیریان خدمتی بویونچه بیری- بیرینه یقین باغلانشیقلیلیغی اساسینده یوزه چیقیان معنیلاره، کوپ معنیلی لیق دییلیار. عموما الانگده سوزینگ یا کلمه نینگ اساسی معنی سی بیلن باغلانشیقلی بیرناچه معنی ده اولانیلماغینه، سوزلرینگ کوپ معنی لیلیغی یا پولی سمیه (polisemiya) دییپ دوشونیلیار. مثال اوچین: تورکمن دیلینده « ُگل» سوزینینگ بیرناچه معنی لاری بار:

1. ُگل - ُگل اچیلیپ دوران ُگل اوسوملیک.

2. ُگل – نانه – چوره گه دُوشیان یانیق.

3. ُگل – گوزه دوشیان اورتوک.

4. ُگل -  باغانا درینینگ ُگلی- اووشگونی.

5. ُگل – حالی نینگ ُگلی  (نقشی).

یاده « ایاق» سوزی:1. ادمینگ ایاغی، 2. میزینگ ایاغی، 3. چوکی نینگ ایاغی، 4. اریغینگ ایاغی، 5.کوچانینگ ایاغی،6 .خرمانینگ ایاغی (بیر ایاق دووک دویم). 

اومونیم لر (Omonimler):

اومونیم یونانچه سوزبولوپ  ( -homosبیر منگزش  + -onomo ات) دیمگی انگلادیپ، اول ایدلشی تایدان منگزش؛ اما معنی سی تایدان تفاوتلی سوزلره و سوزدوزوملرینه ایدیلیار؛ مثلا:" ارقه" سوزی( گوورانینگ بیر بوله گینه دوشونیلیار). امّا بو سوز اوچ ارقه- یتدی ارقه معنی سینده نسیلینگ انگرسینه هم دوشونیلیار[133 -129:8].

 یاده: " بار" سوزی:

  1. بار- بیرذادینگ بارلیغینی انگلادیار.
  2. بار- گزک ،غایتا.
  3. بار- فارسچه یوک دیمگی انگلادیار.
  4. بار- E دیلینده اولی بولمادیق رستورانت".

یاده: " اخر" سوزی بیرینجیدن- تمام بولان بیرذادینگ، سونگونه یتیلن معنی نی انگلادسه،اونوگ ایکینجی معنی سی بولسه، مالاری سوا یاقماق اوچین اولانیلیان غویینینگ اخرینه هم ایدیلیار.

و یاده:" بادا" سوزونینگ معنیلاری"1. باده – چقر،شراپ،ایچگی 2. بادا - یوزاورا، باد بیلن".دیین معنیلاری انگلادیار.   

اومونیم لربیلن سوزلرینگ کوپ معنی لیلیغینینگ ایراتینلیقلاری:

کوپ معنی لی سوزلر بیلن اومونیم لر داشیندان سر ادنده، منگزش یالی امّا اولار بیری- بیریندن دویپلی تفاوتلیدیر. سوزلرینگ کوپ معنیلیلیغی، بیر سوزونگ دورلی وتلیم معنیدا اولانیلماغیدیر. مثال اوچین:" یوز" سوزی ادمینگ یوزی، اسمانینگ یوزی، تلویزیونینگ یوزی، اینه نینگ یوزی وباشغه لار. بولارینگ همه سی ذاتلارینگ یوز طرافینی انگلادیار. امّا اومونیم لر کوپلنچ تصادفا ً یا توتانلیین منگزش ایدیلیان سوزلردیر؛ مثلا ً:"یوزسوزی:ادمینگ یوزی، یوز- سان،یوز- ایشلیک سودایوزمک". 

  1. کوپ معنیلی سوزلرینگ معنیلارینینگ اراسینده ایچکی باغلانشیق یاتیر. امّا اومونیم لرده باغلانشیق یوق.
  2. کوپ معنیلی سوزلرینگ معنیلارینینگ همه سی اوچین هم بیر اساسی سوزیاتیر. امّا اومونیم لرده بویله یاغدای یوق. مونگه مثال ادیپ یوقارداهم اچیقلانان"ایاق"سوزونی گتیرمک بولار: ادمینگ ایاغی،کوچانینگ ایاغی، میزینگ ایاغی...
  3. اومونیم لرکوپ معنیلیلیغینگ اونگکی معنیلارینینگ دارغاماغی- اوزاره داشلاشماغی اساسینده عمله گلیار.(یوزه چیقیار). کوپ معنیلیلیغینگ یوزه چیقماغی بولسه، سوزلرینگ گوچمه معنیلیغینه دایانیار.اما اومونیم لرده بویله حاثیت یوزه چیقمایار.مثلا: "مورید" سوزی:"ادمینگ موریدی- غاوونینگ موریدی- پیره مورید بولماق"...
  4. اومونیم لر دورلی غیسغالتمالاراساسینده هم یوزه چقیپ بیلیار.امّا کوپ معنی لی سوزلرده بویله غیسغالتما یوق. مثال:" آر"

 آلار سوزینینگ غیسغالتماسی  یاده  عار- عار- ناموس سوزونینگ غیسغالتماسی) ، " بو ر"- بولار هم شونونگ یالی

اوموگرافلار(Omograflar):

اوموگراف سوزی یونانچه (homos – بیرمنگزش -   graphoیازیارین) دیمگی انگلادیار. کابیر یاغدایلارده اومونیم لربیلن اوموگروفلار بیرذات یالی گورونیار.امّا حقیقتده اومونیم بیلن اوموگروف بیرذات دالدیر. اومونیم لرینگ ایدیلشی هم یازیلشی منگزش، اوموگروپلارینگ بولسه ،یازیلشی منگزش ایدیلیشلاری ومعنیلاری باشغه- باشغه دیر. نتیجه ده یازیلیشلاری بیربولیپ،ایدیلیشلاری ومعنیلاری باشغه- باشغه بولان سوزلره اوموگروپلار دییلیار.مثلا ً:" اچ سوزی:1.اچ – اچماق ایشلیگیندن،2. اچ- اچ غالماق صفت". یاده: بیل سوزی1 بیل- بیلمک ایشلیگیندن، 2. بیل- ادم اعضاسی،ویاده: یات سوزی1. یات یاتماق ایشلیگیندن اوخلاماق، 2. یات بیگانه معنیسینده، بومثاللر چکیملیلرینگ اوزین- غیسغه ایدیلشی تایدان تفاوتلانیار.

اوموگروپلارینگ باسیم تایدان تفاوتلی ایدیلشینه هم دوشگلمک بولیار.مثلا ً:" غوراما َ- غوَرامه،ا َلما- المهَ [75:11].

 

غوشغی- شعرلرده هم اوموگروفلاره دوشگلمک بولیار. مثلا ً: 

ماله دینگ سن! ماله دینگ سن!

بیرینی حاص هم خالادینگ سن!

بارمی پولونگ- خالادینگ سنگ؟

یوقدی  درّرو  نولا  چیقدینگ.   ( کریم قرباننفسوف) 

" داشینگیزدان ایلانایین

دا:شینگیزدان ایلانایین"   . (شول یرده) 

 ینه بیر مثال:

باغلاردا غیزیل المه،

یانگاغی غیزیل المه،

اجلا کان یالباردیم :

"جانیم ال- یاریم المه".

یاده:

"گیجه لر،گیجه لر،ایدینگ گیجه لر،

نیرده منینگ یاریم،ایدینگ، گیجه لر. (خلق ایدیملاردان)

پارونیم لر(Paronimler):

پارونیم یونانچه(-para غولای+onyma- ات) سوزلریندن بولوپ، یازیلشی وایدیلشی غولایراق بولان؛ اما معنیلاری ایری- ایری سوزلره  و سوزدوزوملرینه پارونیم لر دییلیار؛ مثلا ً:"دانا- دانه"سوزلری ایدیلشی بیری- بیرینه  غاتی یاقین؛ اما اولارینگ معنیلاری دویبوندن باشغه- باشغه دیر. پارونیم لر بیر کوکدن همده ایری- ایری ُکوکلردن هم عمله گلیار.مثال اوچین:

بیر ُکوکدن: باسدیر- باسسیر، بوتین- بتین.(بوتین دونیا، بتین نان). ویا: تلبه- تبله، ساچ- سچ سوزلری.

ایری ُکوکدن:اوکونمک- اویکونمک،  یاده: ساچماق- سچمک، تیکمک- دیکمک، تگه لک- توغالاق یالی سوزلر.

یاده غوشغیلارده گلیشی:

نامه اوچیندی،بیلمرسینگ،

گچر ایندی  دورنالار.

سنینگ! یادان  پایخاسینگ،

بیر ازاجیق  دورلانار. (قربان نظر عزیزوف)                                           

شو غوشغیده دورنا سوزی دوری سوزینه پارونیم دال.اما بولارینگ ایکینجیسینه لا یاسایجی غوشولماسی غوشولیپ، دورنا- دورلا گورنوشینده پارولیم عمله گلیار.

معنیداش سوزلر یا سینونیم لر(Sinonimler)

بولار لیکسیکه نینگ بیر بولیمی بولوپ، سوزلوک دوزومی بایلاشدیریجی بیر چشمه حوکمونده خدمت ادیار.  سینونیم سوزی یونانچه( syn- بیر،بیرلیکده+ -onymosات) "بیراتلی"،"بیر معنیلی" دیمگی انگلادیپدیر. نتیجه ده بیر معنی انگلادیان، معنیداش یا- ده معنیلاری یاقین بولان سوزلره سنونیم لر دییلیار.مثلا : "طلا،التین،زر؛ تخیه، تیخه،غالپاق، بوروک؛ غورت، موجک، بوری" یالی سوزلر [ 61:11].

سینونیم لر ایکی توپاره بولونیارلر:1. دولی سنونیم لر. 2. دولی دال سنونیم لر.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         

1). دولی سنونیم لرینگ معنی سی هم اولانیلشی بیری- بیرینه غابات گلیار. شونونگ اوچین اولارینگ بیرینی بویله کیسینینگ یرینه اولانماق بولیار. مثال اوچُین:" الله ، خدای، تانگری، بیروبار، پروردگار؛ یاده: طالب، محصل، ستودینت؛ طیاره،اوچار،هواپیما"یالی سوزلر.

2).  دولی دال سنونیم لرینگ معنی سی و اولانیلشی بیری- بیرینه دولی لاییق گلمیار. شو یوزدن هم اولاری چالیشیپ اولانیپ بولمایار. مثال اوچین:"تام، کپبه، اوی" دیین سوزلرینگ همه سی یاشالیان جایی انگلادسه ده ، اولار بیرذاتدالدیر [ 32-31:10].                                                                                                                     

ینه ده سنونیم لرینگ دورلی گورنوشلریندن:" طوی- بایرام ، ا ُمه- یوار، سحر- دانگ- اییر، گوز- چشم- دیده،ادم- انسان، تون- گیجه"  یاده ایزاغالدی- اوکجه اوغورلادی یالی سوزلر.

    شعر سطرلرینده هم سنونیم لره کوپ دوشگلمک بولیار:

گشت ایله دیم، گزدیم عشقینگ داغیندان،

نه بلادیر، کیمسه چکر بو دردی.   (مخدومقلی فراغی)

ینه شعر سطرلرینده:

ادن ایشلرینگ سورالار،

گون غیذار، میزان غورولار،

توغ چکیلر، َعلم اورولار،

یاوز گونلر گلمک خقدیر. (مخدومقلی فراغی)

یاده:

 

 

منزل لرعراقدیر، یوللار اوزاقدیر،

یاشمزگونلر، باتماز ایلارگوررسن.

ویاده: شو اشاقی سطرلرده سوسن، سنبل،گل هم معنی سی غولایراق سوزلربولوپ، سینونیم حوکمونده تانالیار:

سیلگاه ده مستان- مستان گزور،

سوسن بیلن، سُنبُل بیلن، ُگل بیلن.   (شاه بنده،" ُگل- بلبل")

غارشیداش سوزلر یا انتونیم لر(Antonimler):   

انتونیم سوزی یونانچه(anti- غارشی+ onyma ات) دیمگی انگلادیار. نتیجه ده بیری- بیرینه غارشیداش معنیلاری انگلادیان کلمه لره  یا سوزلره انتونیم لر دییلیار. انتونیم لر کوپلنچ صفتلارده دوشگلیار.مثلا ً:" یاغتی- غرانگقی، اولی- کیچی، یاغشی- یمان، سووق- ایسسی، اجی- سویجی، یوغین- نیکجه، اولی- کیچی، گینگ- دار، اییر- گیچ، اوزاق- یاقین، اق- قره ".[67:11].  

انتونیم لر اتلارده ، ایشلیکلرده ، حال لارده هم دوشگلیار:

اتلارده:" غیش- یاز، عیال- ارکک، ساغلیق- خسته لیق، ارتیر- اغشام، اشاق- یوقاری" یالی سوزلر.

ایشلیکلرده:" گلمک- گیتمک، یاتماق- تورماق، اولمک- دیرلمک" یالی سوزلر.

حاللارده:" اوزاغه- یاقینه، اغشامینه- ارتیرینه، بویرده- اول یرده، باریک- انگریق،غیشینه- یازینه، اونگدن- ایزدان" یالی سوزلر.

شعر سطرلرینده هم انتونیم لرکوپ دوشگلیار:

مخدومقلی ایدارتکن یوق، ُگل یوق،

نه یگیت، نه غوجه، پادشاه غول یوق،

یالانچی دونیاده بای یوق، یوقسیزیوق،

بارچه سی یرغوینون غوچیپ بارادیر.                     (مخدومقلی فراغی)                              

یاده:

"علی دیر" دیدیلر توتدی دستیمدن،

بوریا دوشگیمنی الدی استیمدان،                                                  

من بیلمدیم، بیرذات غویدی اوستومدن،

"یولوغان دوران دیر،سورگیل"دیدیلر.

                                              (شول یرده)

تورکمن دیلی اوغوز دیلی نینگ گون اورتا شاخه سیندان عمله گلن هم بولسه، بللی بیر دره جه ده اونونگ دوزومینده ایران دیللی طایفه لارینگ تاثیری هم بار. بو ایراتین هم سوزلوک دوزومینه دگیشلیدیر. تورکمن دیلی نینگ گراماتیک غورلوشی، اساسا ، تورکی دیللرینگ ایراتینلیقلارینی ساقلایان بولسه، سوزلوک دوزومی باره ده مونی ایتماق ممکن دال. تورکمن دیلی دورانده و اونونگ اوسوشینینگ سونگقی دوورلرینده غونگشولیقده یاشایان فارس دیللی خلقییتلردن تورکمن دیلینینگ سوزلوک دوزومینه اوران کوپ مقدارده سوزلر گیریپدیر.مثلا ً: "آب"، آبدار-(سولی)،ابروی(ابرای)، "باور" (إنام)، "باده" شراپ، "باقی" همیشه، مدامه، "باد" یل،"اباد" بیباد،-"بیکار"ایشسیز، "بیچاره" چاره سیز،"پدر"...  [139 :3].  

کابیر یاغدایلارده فارس دیلیندن تورکمن دیلنه گچن سوزلر گرامری قاعده لارینی الدن بریار. اساسا ًهم تورکمنستانده،مثلا ً:" زنان" سوزونی اولار زنان لار دییپ اولانیار.اما بولماسه زنان سوزونینگ اوزی(زن+ان) غوشولماسی بیلن کوپلوک سانی انگلادیار.اصلینه غرانده لار غوشولماسی اول یرده گرکسیز.

یاده: "جوانمرد"سوزینی تورکمن دیلینده (جومارت) گورنوشینده،"سخی،الی اچیق،مرد" معنیسینده اولانیارلار.                                                                                                           

تورکمن دیلینینگ سوزلوک دوسزومینه عرب دیلینینگ تاثیری هم گویچلی. چونکه سبتده اسلام دینینینگ اورناشماغی بیلن، مکتبلرده، مدرسه لرده، عرب دیلینده سبقلار اوقادیلماغی نتیجه سینده کوپ سانلی عرب سوزلرینینگ تورکمن دیلینینگ سوزلوک دوزومینه اورناشاندیغینی ایدماق ممکن [:8 142].

غینانساقده کابیر فارس دیلیندن گچن سوزلریالی، کاابیرعرب دیلیندن گیرن سوزلر هم فونیتیکی اوزگریشه سزاوار بولیارلار. نتیجه ده شونونگ یالی چت یورت دیللریندن تورکمن دیلینه گیرن کابیر سوزلری تورکمنلشدیریپ اولانیپدیرلار. مثلا ً:

"معلم" سوزی تورکمنستانده، (Mugallym- موغاللیم) گورنوشینده اولانیلیار. یاده: همه تورکمنلرده "احد" سوزی (اخاد)، "رحیم" سوزی (راخیم) گورنوشینده اولانیلیار، و شنگه منگزشلر.

ویاده:

"طرفةالعین" دوشونجه سینی تورکمن دیلینه گچیپ اویتگانینی نارتیوف شیله دوشوندیریار: تورکمن دیلینده "تارفه تایین" گورنوشینده ایدیلیان سوز، اصلیندا عربچه"طرفةالعین"(گوزاچیپ- یوماسی سالِم) سوزوندن گلیپ چیقیپدیر دییپ دوشوندیریار.

قدیمی تورکی سوزلر(کُهنه لشن سوزلر):    

یعنی اونگ هم کتابینگ سوزباشیسینده یادلاپ گچیشیمیزیالی، کاءناتده اکثر ذاتلار وقتینگ گچمگی بیلن،دورلی اویتگشمه لره سزاوار بولیارلار.ادیل شونونگ یالی دیلده هم کابیرسوزلر وقتینگ گچمگی بیلن اوزاق تاریخینگ دوامینده، معنی تایدان همم فونیتیکی تایدان اویتگشمه لره سزاواربولیپدیر.شیله سوزلربولان، قدیم ایل اراسینده اوران یورگونلی و رواج ایکن، امّا بوگونکی گون اول سوزلرینگ یرینه تازه سوزلر اولانیلیار.مثلا ً: " تانگری" سوزی اصل باشده چنگلی بولیپدیر، وقتینگ گچمگی بیلن فونیتیکی اوزگریشه سزاواربولوپ،اویتگاپ، تـانگری گورنوشینه گلیپدیر. قدیم اوغوزلار گوک تانگری دینینه عنانیپدیرلار. شوگونکی گون هم تورکی دیللی خلقلارینگ همه سی دیین یالی تانگری سوزینی یکه تاک الله ،(خداوند یکتا) معنیسینده اولانیارلار.

"تگین" (بگ) سوزلری هم قدیمی تورکی سوز بولیپ، اونی هم تورکمنلر دورلی معنیلارده؛ مثلا ً: "خان، باشلیق، رئیس" یالی معنیلارده اولانیپدیرلار. اصلینده "تگین" سوزی بوگونکی (رئیس) معنیسینی انگلادماغه چمه لی ، یاده :تگین = امیر (حاضرکی وقتده امر) یالی معنیلاری هم بریپبیلر، شیله لیک بیلن نتیجه ده "تگین" سوزی حاضرکی ( باشلیق، رئیس) معنیلارینی انگلادیار دیسک دوغری بولار.

یاده: " اوزان" سوزی (ایدیجی، روایتچی،) معنیلاری انگلادیار.اما بوسوز حاضر کان اولانیلمایار، دینگه کابیرقدیمدان بیزینگ گونلریمیزه گلیپ یتن نقیللارده بوسوزه دوشماق بولیار:ایله دولت گلربولسه ، بغشی بیلن اوزان گلر.(اتالارسوزی [145:8].

اصلینده اتا با با لاریمیزینگ دونیانینگ دورت کونجونه یایراماغی نینگ بیر سببی ده اولارینگ مالدار چیلیق بیلن مشغوللاناندیغینده دیر. اولار مال باقار یالی اوری گوزلاپ بارمادیق یرلری غاماندیر. اولارینگ دورموشینده ، گون- گوزرانینگ گچمگینده ، مالدارچیلیغینگ رولی اولی بولیپدیر. شونونگ اوچین هم تورکمن دیلینینگ سوزلوک دوزومی هم مالدارچیلیق بیلن باغلانشیقلی سوزلره بایدیر.ایراتین هم باشغه دیللره گورا، تورکمن دیلی، ماللارینگ  یاش، جینس، رنگ، حیل- حاثیت ایراتینلیقلارینی بیلدیریان سوزلره بای. اونگه اشاقدا کابیر مثاللاری گتیردیک دولی بووا گچیار:

" غویون" سوزی- ات، سویت، یونگ بریان، غوزولایان، مالیان، گاووش غایتاریان، دوغارینگ بیر گورنوشینینگ عمومی ادی. اونونگ التی ایه چنلی چاغه سی غوزی، بیر یاشینی دولدورانی توقلی، ایکی یاشینگ ایچینداکیسی ایششک، ایکی یاشدان سونگ اووچ، دورت یاشینداقیسی مانگ ( تورت دیشلی یاده چاری غویون) ، سونگرا مانگراماز(پنجی)، باش- التی یاشان غارری غویون بولسه ماله مز اتلاندیریلیپدیر [430 :4].

نقیللارده گلیان: « کرری غویون ایکی اورکر» غولاقسیز، غولاغی چالا اشیدیان،غویون بولمالی.

شونونگ یالی "گچی" هم – دوغارینگ ات، سویت ، چوپور بریان، چکریان گورنوشینینگ عمومی ادی. اونونگ چاغه سینه التی ا یه چنلی اولاق(اوغلاق)، التی ایدان بیر یاشه چنلی چبیش دییلیار، بیر-ایکی یاشانینه دوغ، شاخسیزی کلک، غیزغیلت- غونگور (قهوه یی) رنگلیسی گار گچی اتلاندیریلیپدیر.       [141-137:7].

ینه ده: باشغه ماللار و مالدارچیلیق بیلن یاده اولی ماللار بیلن باغلانشیقلی اتلار هم ساناردان کوپ، اولاردان کابیریلری:

اغیل- ماللارینگ یاتاغی معنی سینی انگلادیار.(تگن)

کورپچ- اوغلاق، غوزیلاری غویماق اوچین یردن کوویلیپ ادیلن اغیل،

یاده:"دویه" بیلن باغلانشیقلی اتلار:

کاردری- نر بیلن اروانادان بولان.

مایه – بوغرا بیلن اروانادان بولان،

گووهرت- کاردره دن بولان،

هشدک- نر، بوغرادان بولان گورنوشی.

یاده: " بوتا، کوشک، توروم، تایلاق، اوغشاق" دویه چاغه لاری هر یاشینه گورااشواتلارینگ بیری بیلن اتلاندیریلیپدیر.

     "دویه" بیلن باغلانشیقلی اسباپلارینگ اتلاری: هوت، یاپغاچ، چومی، چتنیک، بورونلیق، بویلی، چوماقای، اوسار، تویری، خطپ، سرپوش ... یالی اسباپ اتلاری دا ، یوقارده اغزالان مالدارچیلیق بیلن باغلانشیقلی و بویله کی سوزلرینگ همه سی دیین یالی کهنه بولان سوزلر حوکمونده ، حاضرکی یاشلاراوچین دوشونیکسیز، یاد (اوزاق) ، بوگونکی گون اولانیشدان غالان ، کُهنلشن سوز حوکمونده تانالیار.

دورنوقلی سوزدوزوملری(Frazeologiya):

پرازولوگیه یا دورنوقلی سوزدوزوملری: بو دوشونجه اصلینده لاتینچه(phrasis- انگلاتمه،گپ اورومی+logos- علم) دیمگی انگلادیار. دورنوقلی سوزدوزوملری دیلینگ، فکرلنمانینگ اوزاق وقتلارینگ ، عصرلارینگ دوامینده دوره دن اونومیدیر. چونکی اولاره کوپلنچ غاناتلی سوزلرده ، نقللارده ، قدیمییتدن بیزنگ گونلریمیزه گلیپ یتن اته لار سوزلرینده دوشگلمک بولیار. شونلوقده، لیکسیک تایدان بولونمیان، دوزوم هم غورلوش تایدان دورنوقلی بولان، معنی بیتویلیگینی ساقلایان سوزلر بیریکمه سینه دورنوقلی سوزدوزوملری دییلیار [87-83:5].

سوزدوزوملری ایکی یا ده اوندان کوپ سوزلردن عمله گلیار. بیردن کوپ سوزلرینگ اوزاره باغلانشیپ اولانیلماغینه سوزدوزوملری دییلیار.سوزدوزوملرینی عالملار ایکی توپاره بولوپ گورکزیارلر:

  1. ارکین سوزدوزوملری
  2. دورنوقلی سوزدوزوملری

ارکین سوزدوزومی ، دورنوقلی سوزدوزومیندن تفاوتلیلیقده،اول دویبیندن  دورنوقلی حاثیته ایه بولمان، ایسام اونونگ اساسی وظیفه سی غاتناشیان سسوزلرینگ ارکینلیگی بیلن حاثییتلنیار. اولاری عمله گتیریان اساسی  یاده  یاناشیپ گلیان سوز ویاده سوزلرینگ هرسی ایراتینلیقده هم معنی انگلادیپ بیلیارلر. ارکین سوزدوزومینه غاتناشیان سوزلرینگ یرلرینی اویتگدیپ  یاده  یرلرینی چالیشیپ اولانماق هم ممکن. مثال اوچین: "خط یازماق"، " کتاب اوقاماق"، " گوک اسمان" ، " یاختی جهان" ، " غیزیقلی فلم" ، ( من شو رخصتی گون غیزیقلی فلم گوردوم ) شو جمله ده گلن سوزدوزومینینگ هرسی اوزباشداق معنی انگلادیپ جملانینگ اذاد و ارکین اعضالاری حوکمونده حرکت ادیارلر.

دورنوقلی سوزدوزومینی یوزه چیقاریان سوزلر همیشه اوز دورقونی ساقلامالی بولیار. اولارینگ یرینی چالیشیپ یاده اویتگدیپ اولانماق ممکن دال. اصلینده دورنوقلی سوزدوزوملری اصل هم گوچمه معنیلارده اولانیلیار.

اصل معنیلی دورنوقلی سوزدوزوملری اوزلرینینگ اصل معنیلارینی ساقلاپ گلیارلر؛ مثلا ً: "جمهوری اسلامی افغانستان" (افغانستان اسلام جمهورلیغی) "افغانستان تورکمنلرینینگ مدنی جمعیتی"  یاده " بالخ پوهنتونی".

گوچمه معنیلی دورنوقلی سوزدوزوملری (پرازولوگیک دورنوقلی سوزدوزوملری) بویدیمک، دار یعنی گوچمه معنیده اولانیلیان سوزدوزوملرینه ایدیلیار. گوچمه معنیلی سوز دوزوملری ، اولارینگ اصل و گونی (مستقیم) معنیسینده اولانیلماغی دال- ده ، غاناتلاندیریپ تشبیهی شگلینده گوچمه معنیده اولانیلماغینه دوشونیلیار. شویوزدن گوچمه معنیداقی دورنوقلی سوزدوزوملرینی باشغه بیر دیله گونیمل (مستقیم) ترجمه اتمک غاتی قین دوشسه گرک ، حتی ممکندال دیسک هم بولار [53:1].

گوچمه معنیلی دورنوقلی سوزدوزوملریندن مثاللار:" بوز اوستوندن توزانگ ایسته مه"، " کابله اول سفر بارانیم دا ،اسماندان دوشنیالی بولدوم"، " احمدینگ یُوزی کونجیدن نوقص گورن یالی"، " محمودینگ کیسه سینده قیران قیریلدانیوق یاده  محمودینگ جوبیسینده ایت اولایار"، " عوضینگ بورنونینگ اوستی درلاپدور" ، " اونونگ گونی گلدی  یاده  اونگه گون یوق" ، " ییقیلان گورشدن دویماز" ، " دویانگ کوپریدن گچیانچا…اغه دیمک گرک" اصلینده بو یرده "کوپری" باره ده  هیچ گوررونگ یوق (ایشینگ بیتیانچا کیمه ده بولسه،نامرده هم اغا دیمه گینگ کرک) دیین معنیده .

دورنوقلی سوزدوزولرینه اساسا ًهم گوچمه معنیلی دورنوقلی سوزدوزوملرینه چپر ادبیاتده هم کوپ دوشگلمک بولیار:

    سانگه کان غوشغولار یازانیم چیندیر،

    ایینگه بیلن غویی غازانیم چیندیر. (اته مراد اتابایوف)

 یاده:

    بویوم غیسغه بولسه دا ،

    دیلیم ،غیسغه دالدیرغیز! (شول یرده)  

  ینه:

    مانجیناقغه باغلانیپ، بیر اتش ایچره اوقلانان،

    کعبه بنیات ایله گن، معماری گوردوم شوندادیر.

       لیکسیکولوژی نینگ ستیل ایراتینلیقلاری( تورکمن دیلینینگ سوزلوک دوزومینینگ یورلگه ایراتینلیقلاری)  و یا  تورکمن دیلینداکی عبارتلارینگ سَبکنی اوورنیش یوللاری. اصلینده" ستیل" سوزونی. ن . نارتیوف شیله دوشوندیریار: stile)" کلمهء فرانسوی< stylos لاتینی کلمه بولوپ – خط اوچین تایاجیق) دیمگی انگلادیپدیر.امّا اونونگ لیکسیکه ده  یا  تورکمن دیلینینگ سوزلوک دوزومونده اونوگ خدمتینی اچیقلاساق : گپلشیگینگ  یاده  یازوینگ هر حایسی سینینگ اوزونه گورا مقصدینه لایق ادیپ، سوزلری، دیل سریشته لرینی، سایلاپ الماقلیغه ستیل، یول- یورلگه  یا  سَبک دییلیار. شونلیقدا بولاری عالم لار ایکی توپاره بولوپ گورکزیارلر:

  1. بیطرف لیکسیکه.
  2. ستیلیستیک اووشگونلی لیکسیکه.

 دقت بیلن اونس برسک، ستیلیستیک تایدان سوزلرینگ معنیسی دورلی ا َهنگده، دورلی اووشگونده گلیپ بیلیارلر. مثلا ً:

"غاچماق" دیینده، بیطرف ستیله دگیشلی بولیار؛ امّا " اوکجانی گوترمک"، "جیرماق" ، " زیمزیابولماق" یالی دورنوقلی سوزدوزوملری اووشگونلیلیگی تایدان" غاچماق" سوزیندن تفاوتلانیار. و سیتیلیستیک اووشگونلی لیکسیکا دگیشلی بولیپدوریار. ویا "اغلاماق"، " مونگورمک"، " گوزیاش دوکمک" یالی سوزلر [15:8].

ادبی دیلینگ ایکی حیلی گورنوشی بار:

  1. سوزلیش دیلی.
  2. یازودیلی.

شو ایکی گورنوشده ادبی دیل اوز خدمتینی یرینه یتیریار. بو ایکی سی هم ادبی دیلینیگ سریشته سیده بولسه،اولانیلشی بویونچه تفاوتلی ایراتینلیقلاره ایه دیرلر:

1) سوزلیش دیلی ، رسمی یاغدایدا دالده ، ادملارینگ اوزاره گوررونگچیلیگینده  و  گونده لیک دورموشونده اولنیلیپ یورولن سوزلردیر. بو یازودیلینه غرانده ایرکی حساپلانیلیار.  چونکی اول دونیا دوراپ ، ادمزادینگ دوره مگی اساسینده ضرورلیق ارقه لی یوزه چیقیپدیر. مونگه یونه کی سوزلیش دیلی هم دییلیار. بو سوزلیش دیلینده ،ادبی دیلده کوپ دوشگلمیان هر دورلی سوگونچ- کاینچ، یالی بی ادبانه سوزلر(wulgarizm)هم اولانیلیار [110:11].

2) یازو دیلی، بو سوزلیش دیلینه غرانده، سونگ یوزه چیقیپدیر. چونکی توپلومده دورموش- یاشیشینگ اوسمگی بیلن ادملارده علمینگ، دوشونجانینگ،انگ- پایخاسینگ اوسمگی نتیجه سینده یازو دیلی عمله گلیپدیر.یازو دیلی بیلن سوزلیش دیلینینگ ینه بیر مهم ایراتیلیغی: سوزلیش دیلندن دینگه گپلنیپ دوران وقتی پیدالانیپ بولیار. امّا اونگه غرامازدان یازو دیلینی دینگه یازیلیپ دوران وقتی دالده ناچه عصرلاردان سونگ هم پیدالانماق بولیار.

یازو دیلینینگ ستیللری (یوللاری- یورلگه لری)  یا  گورنوشلری:

  1. چپرادبیات ستیلی.
  2. علمی یا تخنیکی ستیل.
  3. پوبلیسیستیک ستیل.
  4. رسمی کونسیلیار ستیل.

چپرادبیات ستیلی،بوستیلده، بویله کیلردن تفاوتلیلیقده سوزلر کوپلنچ گوچمه معنیده،تشبیهی شکیلده اوبرازلاندیریپ و تصویرلندیریپ اولانیلیار. بو هم اوزگزگینده: قصه ستیلی و شعرستیلی(نظم و نثر) یالی ستیللره بولونیار. بولارینگ (قصه و شعرینگ) هم اوزایچینده دورلی ژانرلاری بار.

علمی یا تخنیکی ستیل،بو ستیل علمینگ دورلی پوداقلارینه (بخشلارینه) دگیشلی بولوپ،علمی و تخنیکی اساسده یوزه چیقیان ادالغه لاره اوران بای بولیار. چونکی علمی وتخنیکی ، ترمین سیز(ادالغه سیز) گوزاونگونه گتیرمک ممکندال. علمی تخنیکی ستیل  اورتاق و جهانی بولمالیدیر. چونکی دورموشینگ اوسمگی بیلن دونیاده تازه- تازه غوراللارینگ یوزه چیقماغی نتیجه سینده تازه علمی ترمینلردیر- ادالغه لارهم یوزه چیقیار. بو ترمینلر شول اوز بیر معنسی بیلن هم اولانیلیار. مثال اوچین: کمپیوتر، موبایل ، انترنیت ...

جمعییتچیلیک- پوبلیسیستیک ستیل. بو ستیل ادیندان بللی بولیشی یالی ژورنالیستلاره ، اساسا ًهم جمعییت اوچین پیدالی مقاله لار یازیپ گونده لیک مطبوعاتده ایشجنگ اورون الیپدوران یازیجیلاره دگیشلیدیر. بو ستیل ، بویله کی ستیللره غرانده اساسا ً هم علمی- تخنیکی ستیله گورا حاص هم ساده و همه لر اوچین دوشونیکلی بولمالیدیر. نتیجه ده دورلی دیل سریشته لرینی اوزونده جملان ، همه اوقیجلاره ، اهلی خلقه و جوابکار کیشیلره دوشنوکلی بولان، تاثیرلی وقناعتلاندیریجی بولان، تکلیف یا پیشنهاد گورنوشینده یازیلن یازغیلاره پوبلیسیستیک مقاله دیمک بولار. مثلا ً:

شبرغان- میمنه غرا یولی (قیرسرگی) اونگ دشت شوردان گچملی بولان؛ امّا سونگ اول کابیر وکیللرینگ کوشیشی بیلن اساسا ًهم شومسئله باره ده مطبوعاتده ایزگیدرلی پوبلیسیتیک مقاله لار بیلن چیقیش ادن یازیجیلارینگ کوشیشی نتیجه سینده ، بو غرا یول اندخوینگ اوستوندن گچملی بولدی. شیله لیکده، ایل- یورت بهبیتلی بیراولی ایش عمله اشیریلدی[152:8].

یاده ینه بیرمثال:  دورت ولسواللیق اندخوی ییللاردیر سوواریش سو و اغیز سو غینچیلیغینی چکیاردیلر. بو باره ده هم ژورنالیستلار و پوبلیسیتیک یازیجیلار، خبر بریش سریشته لرینگ اوستی بیلن همده مطبوعاتده دواملی چیقیش اتدیلر. نتیجه ده حاضرلیکچه بیرازده بولسه اغز سو اوپجون ادیلدی.

رسمی ایش کاغذلار ستیلی. بو ستیل دولت اداره لارینده یورویان اسنادلارینگ و مکتوبلارینگ دیلیدیر. مونگه: "قانونلار، فرمانلار، بویروقلار، عرضه – دیرپیشنهادلار" یالی کاغذلارینگ همه سی رسمی ایش سیتیلنه دگیشلیدیر. بولارینگ هم یازیلشینینگ اوز دوزگونی و یوللاری بار. بو سیتیلده اساسی ذات رسمیلیک دولی یانگسیمالی ، دیلی بولدیغیچه غیسغه و دوشونیکلی بولمالیدیر.

نتیجه گیرلیک و پیشنهادلار:

شونلوقدا اونگده هم آیدیلشی  یالی شول یوقارداکی لغت بیلیمینه دگیشلی بولان آدالغه لاری، سوزلری نظردا توتماق بیلن، غیسغه چه آیدیلان دا شیله نتیجه گلمک بولار،  تورکمن دیلی نینگ لکسیکولوژی سینی غیسغه چه درنگو اتمک بیلن، تورکمن دیلی نینگ سوزه بای و دورلی سوز گورنیشلرینی و قاعده لارده ایشلماگه اوقیبلی دیغینی یوزه چیقارماق بولیار و شیله ده تورکمن دیلی نینگ لکسیولوژزیسینی ایشله مک بیلن سوز معنی لاری نینگ گینگلشینی و دارالشینی، معنی داش سوزلر، معنی لاری یقین سوزلر، غرشی داش سوزلر، یازیلشی منگزش معنی لاری باشغه- باشغه سوزلری درنگاپ، بو اووردا ایشلیان، تورکمن دیلی و ادبیاتی بویونچه اوقایان و غیزیقلانیان آدم لارینگ کوپلمگی و  بو ایشلردن فایده لانمالاری اوچین حاس یرلیکلی بیر ایش دییپ نتیچه چیقارماق بولار.

شونلوقدا، تورکمن دیلی نینگ لکسیکولوژیسی باره دا دورلی داشاری یورتلی تورکی شناس لار و تورکمن دیل شناسلاری هم دورلیچه فکرلر یوره­ دیپ، شویله نتیجه چیقارماغه چالیشیپ دیرلار.

نتیجه – ده تورکمن دیلی هم سوزلره و سوزلوک دوزومه بای دیللرینگ بیری بولوپ، دیلینگ اهلی پوداق لاری بویونچه علمی ایشلر ادیلیپ، تحقیق و علمی بارلاغ لار آلیپ باریلماغه مناسیب دیللرینگ بیری دیماگه مناسب حسابلاماق بولار. شونونگ اوچین هم اوقیچیلاره شونونگ یالی پیشنهادلار بیلن یوزلنمک بولار:   

  1. تورکمن دیلی و اونونگ دستور قاعده لاری باره سینده علمی اورنیش درنگو ایش لر کوپراک یوله غویلسه.
  2. دگیشلی اوورده دگیشلی آدم لاره علمی ایشلر اتمک اوچین ممکنچیلیکلر دوره دیلسه.
  3. تورکمن دیلی و اونونگ سوزلوگی بیلن غیزیقلانیون، علاقمند آدم لاره اوچین امکاناتلار یولا غویولسه.
  4. مکتب لرده و یوقاری اوقووجایلارینده تورکمن دیلی نینگ لکسیکولوژیسینی و دستورینی اوقاتماق اوچین دولی ممکن چیلیک لر دوره دیلسه.
  5. تورکمن دیلی نینگ لکسیکولوژیسی، سوزلوک دوزومی و دستوری باره سینده علمی کنفرانسلار گچیریلسه.

مأخذلار:

  1. چونگایوف، ی. (1988). حاضرکی زمان تورکمن دیلی لکسیکه. عشق آباد: دولت مطبعه سی.
  2. حمزه یوف، م. (1967). تورکمن دیلی نینگ لکسیکولوژی سی نینگ و سینتکسیسی نینگ مسئله لری. عشق آباد: علم نشریاتی.
  3. راسخ یلدرم، محمدصالح. (1394). تاریخ و فرهنگ تورکمنها. چاپ سوم کابل:

ژ  انتشارات الازهر.

  1.  راسخ یلدرم، محمد صالح. (1388). فرهنگ راسخ تورکمنی به دری. کابل: سهر مطبعه.
  2. عظیموف، پ. (1999). تورکمن دیلی نینگ گراماتیکه سی لکسیکولوژی.عشق آباد: دوات

مطبعه سی.

  1. عظیموف، پ و باشغه لار. (2011). تورکمن دیلی. عشق آباد: دولت مطبعه سی
  2. عوضوف، یا. (2010). ترکی دیل لرینگ دنگشدیرمه گراماتیکه سی. عشق آباد،: دولت

مطبعه سی.

  1. غتی باش فرزاد، عبدالرحیم. (1394) حأضرکی زمان تورکمن دیلی نینگ گرامری.

ژمزارشریف: صورتگر چاپخانه سی.

  1. نارتیوف، ن. (2009).دیل و یازو سوزلیشینگ عملیتی. تورکمن آباد: پوهنتون سیدی.
  2. نارتیوف، ن. (2010).حاضرکی زمان تورکمن دیلی لکسیکه. عشق آباد: دولت مطبعه سی.
  3. یمین، محمدحسین. (1389). واژه شناسی در زبان فارسی دری. کابل: انتشارات سعید.

 

 

 

 

 

 

       اثر موجودیت کرومیم در فاضلاب کارخانه های چرم سازی بالای خاک    ·

 

پوهنیار مسعوده خیر زاده عضو کادر علمی دیپارتمنت تولید مواد غیر عضوی پوهنحی تکنالوژی کیمیاوی

خلاصه:

کرومیم از جمله فلزاتی است که در عرصه های مختلف صنعت مورد استفاده قرار گرفته و با گسترش استفاده ازین فلز، ورود آن به محیط زیست نیز افزایش یافته، که این مسئله به طور بالقوه خصوصا ً موجودیت کرومیم در فاضلاب کارخانه های چرم سازی در افغانستان  برای محیط زیست مشکل ساز بوده میتواند.

در تحقیق هذا اثر موجودیت کرومیم در فاضلاب کارخانه های چرم سازی بالای خاک، مقدار کرومیم مجموعی، کرومیم 6 ولانسه و نسبت کرومیم در شکل های تبادلی مواد عضوی کاربونیتی و باقی مانده این خاک ها مورد بررسی قرار گرفته است. هکذا پروسه احیای کرومیم 6 ولانسه نظر به گذشت زمان نیز مورد مطالعه قرار گرفته است.

در بررسی خاک های تحت اثر فاضلاب در منطقه، آلوده گی این خاک ها با کرومیم تا عمق 30 سانتی متری از سطح به مشاهده رسیده است، بر اثر اکسترکشن پی در پی این خاک ها مشخص گردیده، که در حدود % 90 کرومیم در خاک باقیمانده قرار دارد، به ترتیب کرومیم در شکل های مختلف این خاک ها قرار ذیل تثبیت گردیده است :

شکل باقیمانده > شکل کاربونیتی > شکل مواد عضوی > شکل تبادلی.

نتایج نشان داده است که زمان، اثر بسیار مهمی بر کرومیم در شکل های مختلف به خصوص در زمان کوتاه از ورود کرومیم به خاک دارد .

از مهمترین نتایج تحقیق هذا این است، که با افزایش مقدار کرومیم وارد شده به خاک، سهم کرومیم تبادلی افزایش میابد، که از نظر محیط زیست دارای اهمیت فراوان می باشند .

از نتایج حاصله ازین تحقیق در اثنای احداث فابریکات چرم سازی در کشور عزیزما افغانستان استفاده شایان به عمل آمده میتواند.

 

   کلمات کلیدی: کرومیم، فاضلاب، چرم سازی، محیط زیست.

 

مقدمه:

از اینکه کشور عزیز ما افغانستان در حال بازسازی و نو سازی قرار دارد و نیاز به پروژه های عمرانی، صنعتی، زراعتی جهت رشد اقتصاد ملی دارد، بناً مشخص نمودن عناصر مضر، چربیات، نمکیات، قلویات، فلزات، اکساید ها و هایدروکاربن ها در فاضلاب های فابریکات خصوصا ً در کارخانه های چرم سازی اهمیت مهمی را در عرصه های متذکره خواهد داشت. فاضلاب های چرم سازی از نظر حفاظت محیط زیست قابل توجه بوده که در اثر فعلی برجسته خواهد شد .

گسترش روز افزون صنایع منجر به تولید فاضلاب های شده است، که موجودیت و ورود آن ها در خاک مسایل پیچیده محیط زیست را به وجود می آورد.

جلوگیری از آلوده شدن محیط زیست و استفاده مجدد از فاضلاب ها و یا پسآب ها مستلزم استفاده از روش های تصفیه آنها در محل تولید فاضلاب قبل از ورود آنها به محیط زیست می باشد.

از جمله آلوده کننده های موجود در فاضلاب های صنعتی , فلزات سنگین هستند که خطر ناک بودن آنها از جهات گوناگون مانند سرطان زایی و ایجاد صدمات جنتیکی به خاطر پخش آنها در محیط های مختلف آب و هوا , خاک و گیاهان می باشد [ 2 و 37 ]. کرومیم یکی از فلزاتی است که به صورت گسترده در صنعت استفاده شده و هر روز دامنه ی استفاده از آن توسعه میابد. ورود این فلز به اشکال مختلف یکی از عوامل عمده آلوده گی محیط زیست گردیده است [ 5 ] .

این فلز در طبیعت اکثراً به شکل کرومیم سه ولانسه به مشاهده می رسد و کرومیم شش ولانسه موجود در محیط زیست به اثر فعالیت های صنعتی وارد محیط زیست شده است [34]. کرومیم سه ولانسه عمدتاً در خاک به شکل اکساید های کم منحل وجود دارد. قابلیت انحلال کرومیم سه ولانسه در خاک به PH محیط ارتباط دارد. در PH های بیشتر از 4.5 انحلالیت آن به طور قابل ملاحظه کاهش میابد. کرومیم سه ولانسه در PH های بالا با لیگاند های مخصوص مانند اگزالیت، سترئیت، مالیئت، EDTA ،  DTPA و پولیمیرها، کامپلکس های پایدار را تشکیل می دهد.

کرومیم در آب های طبیعی گاهی به مقدار بسیار اندک وجود داشته، که اکثراً به صورت نمک های کرومیم با ولانس (3) به مشاهده رسیده و کرومات های محلول به اثر ورود پسآب کارخانه های استخراج این فلز و ترکیب های آن، کارخانه های رنگسازی، پوست آشگری (چرم سازی)، مواد افزودنی در برج های سرد کننده، آب کاری برای اشیای فلزی با کرومیم در آبهای جاری حضور پیدا میکند. اگر مقدار آن از 0.05 ملی گرام در لیتر بیشتر باشد، آلوده کننده است .

پسآب کارخانه های چرم سازی در اثر کندن مو،  استفاده از آهک نمک های کرومیم و غیره دارای سختی و مواد جامد زیاد نمک های کرومیم PH بالا و BOD بالا است.

   موجودیت کامپلکس های عضوی بالای غلظت کرومیم سه ولانسه در محلول خاک مؤثر بوده می تواند [ 16 ] . قابلیت انحلال کرومیم شش ولانسه نسبت به کرومیم سه ولانسه بیشتر بوده و جذب آن در PH های خنثی الی قلوی نسبت به PH های تیزابی کمتر می باشد [ 7 ] .

اکسیدیشن کرومیم سه ولانسه به کرومیم شش ولانسه به طور جدی برای محیط خطرناک بوده میتواند، که این مسئله ارتباط به زهریت و انحلالیت بیشتر کرومیم شش ولانسه دارد  [21] .

کرومیم شش ولانسه در خاک اکثراً به شکل یک انیون در محلول وجود دارد [ 11 ] .

باید یاد آور شد که کرومیم شش ولانسه از لحاظ ترمودینامیکی در خاک پایدار نبوده و به آسانی در خاک به کرومیم سه ولانسه تبدیل می شود [9] .

تبدیل کرومیم شش ولانسه به سه ولانسه در خاک ها ، احتمالا ً در نتیجه احیاء توسط آهن دو ولانسه د رمحلول خاک، سطح منرالها , مرکبات سلفر دار، و یا مواد عضوی صورت می گیرد [6]، همچنان احیای کرومیم شش ولانسه توسط مواد عضوی در خاک های تیزابی نسبت به خاک های قلوی سریعتر صورت میگیرد [ 9 ]. از اینکه کرومیم شش ولانسه  به آسانی نسبت به کرومیم سه ولانسه احیاء می شود، میتوان انتظار داشت که در خاک ها کرومیم سه ولانسه منحیث شکل اصلی کرومیم در خاک مشاهده میشود [ 7 ] .

زهریت کرومیم با احیاء شدن کرومیم شش به کرومیم سه ولانسه و افزایش مقدار جذب آن در خاک کاهش می یابد. در این ارتباط مواد عضوی منحیث الکترون دهنده ها , نقش مؤثری در احیای کرومیم شش ولانسه داشته میتواند که پروسه تبدیل کرومیم شش ولانسه به کرومیم سه ولانسه با افزایش مواد عضوی سریعتر میگردد، که این امر قابلیت ذخیره شدن در خاک را افزایش داده ومانع جذب آن توسط گیاهان و همچنان کاهش انتقال کرومیم به آب های زیر زمینی میشود [ 8 و 23 ].

جذب کرومیم سه ولانسه در خاک ها ارتباط به ظرفیت تعویض کتیونی و مقدار رس خاک دارد. خاک هایی که ظرفیت تعویض کتیونی بیشتری داشته باشند، کرومیم سه ولانسه را به مقدار بیشتر نگهداری ( جذب سطحی ) کرده می توانند .

تحرک کرومیم در خاک با افزایش مقدار رس کاهش می یابد که این مسئله ارتباط به نوع رس موجود در خاک نیز دارد . به هر اندازه که سطح مخصوصه رس افزایش یابد , قدرت نگهداری فلزات سنگین در آن نیز افزایش می یابد [ 24 : 30 -31] .

تغییرات در شرایط محیط مثلا ً تیزابیت، تغییرات پوتانسیل اکسیدیشنی– ریدکشنی و یا افزایش لیگاند های عضوی باعث تحرک حرکت آن ها از فاز جامد به فاز محلول شده میتواند. ازینرو به اساس تشخیص اشکال کیمیاوی فلزات سنگین در خاک ها، ارزیابی بهتری از ایجاد خطرات محیط زیستی احتمالی از آنها در خاک صورت گرفته میتواند [ 32 ] .

مصرف زیاد کرومیم در صنعت چرم سازی ( به طور متوسط 80 کیلوگرام برای هر تن پوست خام ) و غلظت زیاد آن در پسآب خروجی ( به طور متوسط 63 ملی گرام در لیتر ) خطر آلودگی را برای خاک های تحت تاثیر فاضلاب این صنعت به وجود می آورد .

با وجودیکه در کشور ما در عرصه آلوده گی محیط زیست و خاک توسط کرومیم مطالعات اندکی صورت گرفته , این تحقیق به هدف بر رسی اثر فاضلاب صنعت چرم سازی نظر به مقدار کرومیم مجموعی ,کرمیم شش ولانسه در خاک و نحوه توزیع آن در شکل های مختلف و بررسی خصوصیات کرومیم در دو خاک با ساختمان های مختلف در دو سطح مواد عضوی صورت گرفته است .

مواد و روش:             

نمونه برداری از ناحیه ی که تحت تاثیر فاضلاب قرار داشته باشد , منحیث خاک فاضلاب خورده و ناحیه ی که تحت تاثیر فاضلاب خروجی قرار نداشته باشد , منحیث خاک عاری از کرومیم , از سه عمق 0 – 15  ،  15 – 30 ،  30 – 45 سانتی متر با سه تکرار انجام داده میشود .

نمونه های خاک بعد از انتقال به لابراتوار در مجاورت هوا خشک می شوند , نمونه های خشک شده بعد از میده شدن کلوخه ها از الک 2 ملی متری عبور داده می شوند , بافت خاک به طریقه هایدرومتری تعیین شده می تواند [ 13 ] .

PH در گِل مشبوع و قابلیت هدایت برقی در عصاره گل مشبوع به طریقه معمولی اندازه گیری میشوند [ 26 ] . ظرفیت تعویض کتیونی خاک به روش چاپمن [ 10 ]، مواد عضوی خاک به روش والکلی– بلک        [ 35 ] و مقدار کلسیم کاربونیت معادل به روش خنثی سازی با تیزاب [27] تعیین می گردند .

برای عصاره گیری کرومیم مجموعی در نمونه های خاک از روش تیزاب سلطانی استفاده گردیده است [ 28 ] . مقدار کرومیم مجموعی در عصاره ها به وسیله دستگاه جذب اتمی مدل شیمادوز 670 تعیین شده می تواند .

برای تعیین کرومیم شش ولانسه از روش جیمز و همکاران [ 15 ] استفاده شده میتواند , با استفاده از این روش مجموع کرومیم شش ولانسه محلول,تعویض و غیر قابل تعویض تعیین می گردد.

در این روش به 2.5 گرام خاک , 50 ملی لیتر از محلول 0.28 مولاری سودیم کاربونیت  و 0.5 مولر سودا را علاوه نموده و به مدت یک ساعت تکان می دهند . سپس نمونه ها به مدت یک ساعت بر روی حمام بخار در حرارت 90 – 95  درجه سانتی گراد حرارت داده می شوند . بعد از سرد ساختن با سرعت 4000 دور در دقیقه به مدت 10 دقیقه سنتر فیوز می گردند . بلاخره مقدار کرومیم شش ولانسه در نمونه با استفاده از روش دای فینایل کاربازید یا DPC در طول موج 540 نانومتر اندازه گیری میشود . برای تعیین شکل های کیمیاوی کرومیم در خاک از روش اکسترکشن پی در پی آسپوزیتو و همکاران [ 29 ] استفاده می شود. در این روش شکل های محلول، تعویض و جذب شده، پیوند یافته با مواد عضوی، کاربونیتی و باقیمانده اندازه گیری می شود، طوریکه از محلول 0.5 مولر پتاشیم نایتریت برای جداسازی شکل محلول و تعویض، از محلول 0.5 مولر سودیم هایدروکساید به منظور جداسازی شکل پیوند یافته به مواد عضوی، از محلول 0.05 مولر ایتلین دای امین تترا استیک اسید برای استخراج شکل کاربونیتی و از تیزاب شوره 4 مولاره برای جداسازی شکل باقیمانده  Residual، استفاده می گردد. غلظت کرومیم در عصاره ها به وسیله یی دستگاه جذب اتمی اندازه گیری میشود.

همچنان در تحقیقاتی که صورت گرفته جهت تهیه  آزمایش دو نمونه خاک با  ارتباط های متفاوت انتخاب گردیده است که در آن اثر فاکتور های بافت خاک در دو سطح ( سبک و سنگین )، مقدار کرمیم در دو سطح 200 و 400 ملی گرام بر کیلو گرام , مقدار ماده عضوی در دو سطح صفر فیصد ( مقدار اولیه ) و 1 فیصد ( مقدار اولیه به علاوه یک فیصد کمپوست ) و به همین ترتیب زمان در سه سطح 48 ساعت، 10 روز و 20 روز بر روی تغییرات کرومیم در شکل های مختلف در اثر اکسترکشن پی در پی و همچنان پروسه تبدیل شدن کرومیم شش ولانسه به کرومیم سه ولانسه مورد بر رسی قرار گرفته است [ 1] .

برای تهیه نمونه آزمایشی کرومیم از نمک  به عنوان مرکب حاوی کرومیم استفاده شده است [1]. قابل یاد آوری است که دلیل استفاده از این مرکب، تهیه نمونه– کرومیم شش ولانسه بوده تا توزیع کرومیم در شکل های مختلف در طول زمان پروسه تبدیل ولانس کرومیم 6 به کرومیم سه ولانسه بررسی شده بتواند .

100 گرام از نمونه های خاک انتخاب شده را به داخل ظروف پلاستیکی جا داده و رطوبت خاک در محدوده ی رطوبت معادل ( ظرفیت مزرعه ) توسط آب مقطر رسانده می شود. با توجه به اینکه پس از نمونه برداری در زمان های  48 ساعت، 10 و 20 روز نمونه ها به مصرف می رسند، تعداد بیشتر نمونه آزمایشی تهیه شده است، در طول تمام دوره آزمایشی، رطوبت نمونه ها خاک در رطوبت معادل حفظ می گردد.

نتایج و یافته ها:

برخی از خصوصیات فزیکی و کیمیاوی خاک تحت تاثیر فاضلاب و خاک پاک از سه ساحه با عمق های مختلف در جدول (1) ذکر گردیده و برخی از مشخصات دیگر در فاضلاب کارخانه های چرم سازی در جدول  ( 1 ) تذکر یافته است .

خاک پاک خاکی است که تحت تاثیر فاضلاب قرار نگرفته و به عنوان نمونه ( Sample ) برای مقایسه اثرات فاضلاب استفاده میشود. همانطور که در جدول (2) مشاهده می شود , مقدار کرومیم سه و شش ولانسه در فاضلاب مورد مطالعه در مقایسه با استاندارد هایی جهانی [2] در رابطه با حد مجاز غلظت کرومیم در استفاده از فاضلاب های صنعتی و شهری به منظور آزاد ساختن در محیط که در جدول (3) تذکر یافته است، بیشتر می باشد [3] .

   با در نظر داشت جدول (1) و (2) تغییرات در قابلیت هدایت برقی خاک که تحت تاثیر فاضلاب قرار دارد، به قدر قابل ملاحظه به میان میآید .

موجودیت مرکبات عضوی در فاضلاب موجب تغییرات مقدار مواد عضوی و ظرفیت تبادل کتیون ها در خاک تحت تاثیر فاضلاب نسبت به خاک پاک است . افزایش مقدار کلسیم کاربونیت معادل در اعماق 15 – 30 و 30 – 45 سانتی متردر خاک های تحت تاثیر فاضلاب میتواند به دلیل آلوده شدن این مرکبات در اثر فاضلاب از قسمت بالایی و تجمع آن در قسمت های پایین تر باشد .

مقدار زیاد کرومیم در فاضلاب خطر آلوده شدن با کرومیم را در خاک نشان می دهد .

در خاک های که تحت تاثیر فاضلاب قرار دارند، مقدار کرومیم اندازه گیری شده این مطلب را نشان میدهد. طوریکه مقدار کرومیم در خاکی که تحت تاثیر فاضلاب قرار دارد از 0 – 45 cm در یک هکتار زمین در حدود 1130 kg محاسبه شده است. طبق تحقیقات انجام شده حد مجاز کرومیم در یک هکتار زمین نظر به کمیته اقتصادی اروپا 50، کشور آلمان 200، شمال شرق آمریکا 100 و هالند، 500 کیلوگرام گزارش داده است[1] . در خاک پاک مقدار کرومیم در حد دقت اندازه گیری این فلز با دستگاه جذب اتمی نبوده که درجدول با عدد صفر مشخص گردیده است. کرومیم شش ولانسه تمایل بسیار زیاد به احیا شدن داشته و به سرعت به کرومیم سه ولانسه تبدیل می شود [ 3 ] . به این اساس در خاکی که تحت تاثیر فاضلاب قرار دارد، مقدار کرومیم شش ولانسه نسبت به مقدار کرومیم عمومی بسیار کم میباشد. مقدار کرومیم عمومی در15-0 cm اندازه شده نشان میدهد که حرکت تدریجی کرومیم در اعماق پایین زمین زیاد تر میباشد. تفاوت کرومیم 6 ولانسه در عمیق 30 – 45 cm زمین با اعماق بالاتر نا چیز است .

نمونه گیری پی در پی یک روش خوب برای تعیین شکل های کیمیاوی فلزات در خاک است . اطلاعات بدست آمده از این تحقیق برای پیشگویی موضوعات محیط زیست و تبدیل نمودن شکل های کیمیاوی فلزات به یکدیگر اهمیت دارد . در شکل ( 1 )فیصدی متوسط توزیع کرومیم در خاک تحت تاثیر فاضلاب در شکل های کیمیاوی مختلف و در سه عمق نمونه برداری شده، درج است ] 1[.

 

 

 

 

جدول (1) برخی خصوصیات فزیکی و شیمیایی خاک های تحت تاثیر فاضلاب و خاک پاک

خاک

عمق

Sand

(%)

Silt

(%)

Clay

(%)

EC

(dSm-1)

CEC

(cmol c kg-1)

OM

(%)

CCE

(%)

pH

Total Cr

(mg kg-1)

Cr (VI)

(mg kg-1)

تحت تاثیر فاضلاب

0-15

15-30

30-45

54.5

49.5

49

32.8

37

37

12.7

13.5

14

12.5

12.7

12.6

9.77

11.89

11.77

1.35

1.42

1.2

14.05

20.3

22.06

8

8.3

8

218.94

182.01

179.98

1.65

1.65

1.92

خاک پاک

0-15

15-30

30-45

64.4

71.8

70.5

23.8

15.5

18.3

11.8

12.7

11.2

2.7

2.5

2

7.59

9.85

9.25

0.27

0.33

0.25

16.3

18

18

8.1

8.2

8.2

0

0

0

0

0

0

 

 

جدول (2) برخی خصوصیات فاضلاب کارخانه های چرم سازی

EC

(dS m-1)

pH

مقدار کل نمک های محلول

(mg L-1)

BOD

(mg L-1)

COD

(mg L-1)

Total Cr

(mg L-1)

Cr(VI)

(mg L-1)

22.7

8.75

4200

3000

1500

35

0.9

 

 

جدول (3) بیشترین غلظت مجاز کروم سه و شش ولانسه فاضلاب

شکل کرومیم

تخلیه به آبهای سطحی

استفاده در کشاورزی

ایران

فرانسه

هند

ایران

فرانسه

هند

Cr(III) (mg  L-1)

2

1.5

2

2

1.5

2

Cr(IV) (mg  L-1)

0.5

0.1

0.1

1

0.1

2

 

 

 

 

 

 

شکل باقیمانده

 

 

 

 

 

 

20%

15%

10%

5%

0%

         

 

 

شکل کاربوناتی

شکل عضوی

    شکل تبادلی

0-15              15-30          30-45

 

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل (1)–  فیصدی توزیع کرومیم در شکلهای مختلف در سه عمق 15-0 ،30-15 و 45-30 سانتی متری

جدول (4) برخی از خصوصیات خاکهای مورد مطالعه ] 1 [

مشخصات خاک

خاک شماره 1

خاک شماره 2

فیصدی آهک

7.9

21.3

فیصد مواد عضوی

1.56

1.4

فیصدی رس

18.12

55.62

فیصدی شن

62.5

11.87

فیصدی سیلت

19.37

32.5

EC(dSm-1)

2.52

5.66

CEC(cmolckg-1)

8.69

20.65

pH

7.97

7.16

 

 

جدول (5) برخی از خصوصیات کمپوست زباله شهری

فیصدی کاربن عضوی

فیصدی نایتروجن کلی

ECdSm-1

(1:5)

pH

(1:5)

C/N

26.23

1.23

7.4

6.87

21.32:1

 

 

جدول (6) تاثیر مقدار کرومیم، ماده عضوی و بافت خاک بر مقدار کرومیم(فیصد) در شکل های مختلف در زمانهای صفر،10 و 20 روز

شکل باقیمانده

شکل کاربوناتی

شکل ماده عضوی

شکل تبادلی

 

20 روز  10 روز زمان صفر

20 روز 10 روز  زمان صفر

20 روز  10 روز زمان صفر

20 روز 10 روز زمان صفر

 

7.8c   25.8ab  35.4a

4.3b  9ab  9.9ab

6.2b 10.6a     11.5a

81.7a  54.7b  43.3c

Cr VI 200

(mg kg-1)

4.8cd   16.2b   30.2a

3.4b 10.8ab   5.9ab

6.5b11.8a 10.5a

85.4a61.2b   53.5c

Cr VI 400

(mg kg-1)

5.6c   18.4b     32.5a

3.5b  11.9ab  7.2ab

5.9b  12.6a   9.1a

85.1a  57.1b  51.2c

ماده عضوی 0%

6c  20.7b   31.5a

4b   8.3ab   7.5ab

6.9b  10.1a   12.5a

83.1a   60.9b  48.6c

ماده عضوی 1%

3.6d    18.9b   30.4a

4.9b 14.7a    11.8ab

5.8b   10.9a    11.2a

85.7a  55.5b 46.6c

بافت سبک

8.1c  20.2b   33.6a

2.4b   5.6b    2.9b

7b   11.9a   10.5a

82.5a  62.4b   53.1c

بافت سنگین

 

 

در تحقیقاتی که توسط والتر و همکاران آن بالای خاک های که تحت تاثیر فاضلاب های شهری قرار دارند ، انجام داده شده [ 36 ] نشان دهنده ی آن است که کرومیم تنها در مقدار باقی مانده خاک قابل اندازه گیری بوده است. در این ارتباط در تحقیق مک گراث [ 22 ] ، بالای خاک های که به مدت طولانی تحت تاثیر فاضلاب قرار گرفته اند، بیشتر از 80 فیصد کرومیم در مقدار باقی مانده خاک به مشاهده رسیده است. نتایج و تحقیقات مشابه که در مورد کرومیم در نمونه های مختلف خاک در [12] نمونه در بخش کشاورزی در کمیته بین المللی [ 19 ] بدست آمده که ، بیشتر از 90 فیصد کرومیم در مقدار باقی مانده تعیین شده است شکل(1) . ترسب توزیع کرومیم در شکل های مختلف این خاک ها قرار ذیل تثبیت گردیده است .

   شکل باقیمانده > شکل کاربونیتی > شکل مواد عضوی > شکل تبادلی .

   بخش دوم این تحقیق روند توزیع کرومیم شش ولانسه در شکل های مختلف در زمان و تحت تاثیر نمونه های ترکیبی, مقدار ماده عضوی و مقدار کرومیم بر رسی گردیده است.

   برخی از خصوصیات اندازه گیری خاکهای که مورد مطالعه قرار گرفته در جدول (4) درج شده است .

   جهت تهیه نمونه ماده عضوی از کمپوست، زباله های شهری مورد استفاده قرار گرفته که بعضی از خصوصیات آن در جدول (5) درج شده است .

   تاثیر مقدار کرومیم , ماده عضوی و ترکیب خاک بالای مقدار کرومیم در زمان های مختلف صفر، ده، بیست روز در جدول (6) درج شده است. افزایش مقدار کرومیم  باعث افزایش مقدار کرومیم در شکل تبادل آن در هر سه زمان میگردد. اگر چه این مهم نیست ولی کاهش مقدار کرومیم در طول زمان هر دو نمونه بسیار زیاد مهم میباشد، انتظار می رود طریقه کاهش فیصدی کرومیم موجود در شکل تبادلی و یا تبدیل آن از این شکل و انتقال آن به شکل های دیگر با گذشت زمان ادامه میداشته باشد، تا در نهایت به حالت تعادلی و یا به یک مقدار ثابت در خاک برسد. کاهش کرومیم در شکل تبادلی منجر به کاهش کرومیم قابل دسترس برای گیاهان می گردد، که این مسأله از دیدگاه خطر آلودگی و سمیت، برای گیاهان قابل توجه است [ 22 ] .

فوی و پسی  [ 12 ] با تاکید بر این که در بسیاری از موارد، غلظت عمومی یک فلز سنگین اطلاعات مفیدی در ارتباط با پتانسیل آلوده گی آن فلز در خاک در اختیار ما قرار نمی دهد.

همچنان آن ها به اهمیت شکل تبادلی و نقش این شکل در آلوده شدن گیاهان با فلزات سنگین از جمله کرومیم تاکید نموده اند . لیلنیگن و ویبتو [20] به اهمیت شکل تبادلی منحیث یکی از عوامل اصلی برای فراهم شدن کرومیم برای گیاهان تاکید و خطرات احتمالی موجود در ارتباط با غلظت های کرومیم را برای محیط زیست خاطر نشان کردند .

بعد از مقایسه نمودن دو نوع از خاک، مقدار مختلف کرومیم در شکل تبادلی وجود نداشت و در زمان اصغری , سهم کرومیم موجود  در شکل تبادلی در ترکیب سبک بیشتر بود .

در فاصله زمانی کوتاه انتقال کرومیم به خاک ،سرعت خروج کرومیم  از شکل تبادلی اجزای سبک خاک بیشتر از اجزای سنگین در خاک است .

طوریکه دیده میشود در مدت ده روز انتقال کرومیم در شکل تبادل اجزای سنگین از اجزای سبک در خاک بیشتر شده، مقدار کرومیم در شکل تبادلی برای هردو اجزای سبک و سنگین در طول زمان کاهش پیدا میکند.

کوژه ارژن و استایر [17] نمونهً تحقیقات خود را بالای اثر اجزای خاک بر توزیع کرومیم 6 ولانسه در شکل های مختلف در دو یعنی ( اجزای سبک و سنگین ) پرداختند .

آنها فیصدی کرومیم موجود را در شکل تبادلی در زمان 30 Days پس از وارد ساختن نمونه کرومیم در خاک رس 55.1 فیصد و در خاک ریگی 56.4 % فیصد گذارش داده اند . مطالعات مختلف نشان می دهد که خواص رس تاثیرقابل توجهی در افزایش مقدار فلزات سنگین در شکل تبادلی دارند [ 18 و 8 ] .

در این تحقیق افزودن یک فیصد ماده عضوی کدام تاثیر بالای مقدار کرومیم در شکل تبادلی نداشت .

کوژه ارژن و استایر [17] در گزارش خود چنین تذکر نموده اند که در خاک های که سرشار از مواد عضوی ( peat soils ) باشند ، پس از گذشت 30 Days از افزودن کرومیم به خاک تنها 0.5% آن در شکل تبادلی قرار دارد , در حالی که این مقدار برای خاک های ( Cambisols ) که دارای مواد عضوی کمتر هستند، به 48.2 % می رسید. آنها دلیل این امپراطوری توضیح نمودند، که انتقال کرومیم از شکل تبادلی به شکل مواد عضوی بوده و افزایش مواد  عضوی باعث کاهش کرومیم در شکل تبادلی و افزایش آن در شکل مواد عضوی شده است. نتایج مشابه در برخی از مطالعات دیگر هم بدست آمده است [ 8 و 14 ] . با توجه به جدول (6) در این تحقیق نیز کاهش مقدار کرومیم را در تشیکیل تبادلی در مقایسه با افزایش مقدار آن در شکل مواد عضوی نمونه های مختلف در طول زمان می تواند، هدف این مطلب را بدهد .

بالاسوی و همکاران [4] مقدار کرومیم در شکل مواد عضوی برای خاک های شنی 7 % وبرای خاک های رس 7.8% گزارش دادند . کوژه ارژن و استاپر [17] مقدار کرومیم تعیین شده را در شکل عضوی بعد از 30 days با افزودن کرومیم را در خاک رس 7% و در خاک ریگی 8.2 % تعیین کرده اند.

در جدول (6) فیصدی کرومیم در شکل مواد عضوی با گذشت زمان به سطح صفر ماده عضوی قرار میگیرد و به طریقه های مختلف میتوان سطح اعظمی و اصغری را تعیین کرد. ولی نمونه داده شده عضوی با گذشت زمان به طریقه وصل شدن، حد اصغری خود را حفظ میکند. مقادیر مختلف کرومیم، بافت خاک و افزایش ماده عضوی بالای مقدار کرومیم در شکل کاربونیتی کدام تاثیر نداشته و در این حالت فیصدی کرومیم در شکل کاربونیتی خاک ریگی به مراتب بیشتر از خاک رس میباشد. زمانی که مقدار کرومیم در شکل تبادلی به حد اصغری میرسد مقدار آن در سلول های سبک دو برابر نظر به سلول های سنگین خاک میباشد . افزایش فیصدی کرومیم برای هر دو سلول های خاک 10 days ادامه یافته و بعدا ً فیصدی کرومیم در شکل کاربونیتی در هر دو سلول های خاک کاهش پیدا میکند .

استوارت و همکاران [ 30 ] تاثیر مرکبات کاربن غیر عضوی مانند کلسیم کاربونیت ها بر فراهم شدن کرومیم در خاک اشاره کرده اند، آنها به این عقیده بودند، که با افزایش کلسیم کاربونیت، دسترسی در کرومیم برای گیاهان کاهش پیدا میکند .

بیشترین فیصدی کرومیم در شکل کاربونیتی در هر دو مقدار ماده عضوی در زمان 10 days تعیین میگردد . برای هر دو مقدار ماده عضوی فیصدی کرومیم در شکل کاربونیتی از زمان صفری تا 10days افزایش یافته و بعدا ً کاهش می یابد. کوژه ارژن و استاپر، [17] تاثیر ماده عضوی را بر افزایش کرومیم در شکل کاربونیتی ارایه نموده است.

طوریکه پس از 30 days از افزودن کرومیم در خاک فیصدی کرومیم در شکل کاربونیتی خاک پیتی که سرشار از مواد عضوی است 12.8% و خاک که با مواد عضوی کم Cambisol 2.2% تعیین گردیده است

فیصدی کرومیم در شکل باقیمانده در طول زمان افزایش یافته و تاثیر مقادیر مختلف کرومیم. در هر یک از زمان ها کدام اثر مثبت ندارد . تنها در زمان صفری سلول های خاک به مقدار کرومیم در شکل باقی مانده تاثیر مثبت دارد، که در سلول های سنگین خاک بیشتر از سلول های سبک خاک به مشاهده رسیده است. کوژه ارژن و استاپیر [17] فیصدی کرومیم در شکل باقی مانده را پس از 30 days افزودن کرومیم به خاک در خاک، ریگی 22.1 % و در خاک رس 32.3% تعیین نمودند.

در مطالعه بالاسوی و همکاران [4] فیصدی کرومیم در شکل باقیمانده، در خاک ریگی 60.7% و در خاک رس 59.7% گزارش داده شد .

افزایش یک فیصد ماده عضوی بالای مقدار کرومیم در شکل باقی مانده کدام تاثیر قابل ملاحظه نداشت.

تاثیر نمونه های آزمایش شده بالای مقدار کرومیم 6 ولانسه در جدول [ 7 ] نشان داده شده است. در طول زمان مقدار کرومیم شش ولانسه کاهش یافته است . اگر چه در هر یک از زمان ها مقادیر مختلف کرومیم در سلول های خاک و ماده عضوی بالای مقدار کرومیم 6 ولانسه تاثیر نداشته؛ اما همانطور که گفته شده است ، کرومیم 6 ولانسه به مراتب سمی تر , متحرک تر و خطر ناک تر از کرومیم سه ولانسه میباشد , بنابر این احیاء شدن کرومیم 6 ولانسه از زمان ورود به خاک و با گذشت زمان از اهمیت خاصی برخوردار است [25] . هم اکنون احیای کرومیم 6 ولانسه موجود در خاک و تبدیل آن به کرومیم 3 ولانسه یکی از مهمترین راه های برطرف کردن آلوده گی خاک در نظر گرفته میشود [33]. تحقیق نشان داد، که مواد عضوی میتواند نقش مثبتی در کاهش سمیت و احیای کرومیم 6 ولانسه داشته باشد [8 – 33] . علاوه بر تاثیر سلول های خاک و مواد عضوی، تاثیر فعالیت میکرو ارگانیزم ها و شرایط مناسب برای فعالیت آنها نیز بالای تغییرات کرومیم در خاک مهم پنداشته می شود.

نتیجه گیری :

اگر چه حدود 90% کرومیم تصفیه شده در فاضلاب کارخانه های چرم سازی بالای خاک در شکل باقی مانده مشاهده شده است ، با این حال با توجه به مقدار زیاد کرومیم افزوده شده بالای خاک و مقدار کرومیم موجود در شکل تبادلی و عضوی نیز برای محیط زیست نگران کننده است. نتایج نشان میدهد که زمان، اثر بسیار مهمی بر توزیع کرومیم در شکل های مختلف خاک، بخصوص در مدت کوتاه دارد. افزایش کرومیم به خاک موجب افزایش سریع مقدار آن در شکل تبادلی گردیده که در طی زمان به تدریج از مقدار آن در این شکل کاسته شده و مقدار کرومیم در شکل باقی مانده در طول زمان افزایش پیدا کرده است , توزیع فیصدی کرومیم در شکل های مختلف در دو مقدار  قابل ملاحظه نبوده و بافت خاک و افزودن یک فیصد ماده عضوی نیز باعث تغییرات قابل ملاحظه بر توزیع کرومیم در شکل های مختلف نشده است .

 

مآخـــذ

1-مصداقی نیا ، ع.، واعظي، ف. ارزيابي جنبه هاي عملي و اقتصادي كاهش كرومیم در پساب صنايع آبكـاري. 1370 .طـرح پژوهـشي دانـشگاه علـوم پزشكي تهران، دانشكده بهداشت .

2- معاونت تحقيقاتي سازمان حفاظت محيط زيست. (1373). استاندارد خروجي فاضلابها، انتشارات دفتر آموزش زيست محيطي ، تهران.

3- Anonymous.)1998(. Phytoaccumulation of chromium, Uranium and plutonium in Plant Systems, Amarillo National Resource Center for Plutonium (ANRCP)-1998-3

4- Balasoiu, C., Zagury, G. Deschenes. L.)2001(. Partitioning and speciation of chromium, copper, and aresenic in CCA-contaminated soils: influence of soil composition, Science of the Total Environment, 280:239-255

5- Barnhart, J.)1997(.Chromium Chemistry and Implications for Environmental Fate-and Toxicity, Journal of Soil Contamination, 6:561-569

6- Bartlett, R. )1991(. Chromium cycling in soils and water, Environmental Health Perspectives, 92:17-24

7- Bartlett, R. James, B.)1983(. Behavior of chromium in soil: VII. Adsorption and reduction of hexavalent forms, Journal of Environmental Quality, 12:177-181

8- Bolan, N. Adriano, D. Natesan, R. Koo, B.)2003(. Effects of Organic Amendments on the Reduction and Phytoavailability of Chromate in Mineral Soil, Journal of Environmental Quality, 32:120-128

9- Cary, E. Allawya, W. Olsen, O.)1977(. control of chromium concentrations in food plants, Journal of Agriculture and Food Chemistry, 25:305-309

10- Chapman, H. D.)1965(. cation exchange capacity, In: Methods of Soil Analysis, Agronomy 9, C. A. Black(eds). American Society of Agronomy., Inc., Madison WI, 891-901.

11- Fendorf, S.)1995(. Surface reactions of chromium in soils and waters. Geoderma,67:55-71

12- Foy, G. Pacey, G.)2000(. Specific extraction of chromium (VI (using supercritical fluid extraction, Talanta, 51: 339-347

13- Gee. G.W. Bauder, J.W.)1982(. Hydrometer Method. in: Klute, A. (Ed), Methods of Soil Analysis: Physical Properties, Part 1, second ed. Agron Monogr, No 9. Madison WI: ASA and SSSA., 383-314.

14- Hungrui, M. A. Wang, X. Zhang, C.)2003(. Cr(III) accumulation and phytoavailability in alkialine soils contaminated by tannery sludge, Chemical Speciation and Biaovailability, 15:15-21

15-James, B. R. Petura, J. C.)1995(. "Hexavalent Chromium Extraction From Soils - A Comparison Of 5 Methods." Environmental Science & Technology, 29(9): 2377-2381

16- Kumpiene, J. Montesinos, I. C. Lagerkvist, A. Maurice, C.)2007(. Evaluation of the critical factors controlling stability of chromium, copper, arsenic and zinc in iron-treated soil, Chemosphere, 67: 410– 417.

17- Kuzeh Erzen, N. Stupar, J.)2003(. Fractionation of Chromium in Soils Treated with Aqueous Solutions of Cr(VI) and Ce(III), Acta Chim Slov, 50:67-81

18- Lavado, R. Porcelli, C.)2000(. Contents and main fractions of trace elements in Typic Argiudolls of Agentean Pamps, Chemical Speciation and Bioavailability, 12:67-69

19- Leli, N. K.)2004(. Speciation of chromium in 12 agricultural soils from Turkey. Chemosphere, 57: 1473– 1478

20- Lilleengen, B. Wibeto, G.)2002(. Graphitefurnace atomic absorption spectrometry used -for determination of total, EDTA and acetic acid extractable chromium and cobalt in soils, Analytical and Bioanalytical Chemistry, 372: 187-195

21- Makino, T. Kamewada, K. Hatta, T. Takahashi, Y. Sakurai, Y.)1998(. Determination of Optimal Chromium Oxidation Conditions and Evaluation of Soil Oxidative Activity in Soils, Journal of Geochemical Exploration, 64:435-441

22- McGrath, S. P. Cegarra, J.)1992(. Chemical Extractability Of Heavy-Metals During And After LongTerm Applications Of Sewage-Sludge To Soil. Journal of Soil Science, 43(2): 313-321

23- Natesan, R. Bolan, S.)2002(. Sequestration and bioavailability of chromium in soils, the 17th world soil science conference, Thailand, Symposium no 47, Paper no 1796

24- PantsarKallio, M. Reinikainen, S. Oksanen, M.) 2001(. Interaction of soil components and their effects on speciation of chromium in soils, Analytica Chemica Acta, 439:9-17

25- Reddy, K. Parupudi, U. Devulapalli, S. Xu, C.)1997(. Effect of Soil composition on the removal of chromium by electrokinetics, Journal of Hazardous Materials, 55:135-158

26- Rhoades, J. D.)1982(. In Methods of Soil Analysis: Chemical and microbiological properties, Part 2. 2nd Ed. Agron. Monogr. No.9. A. L. Page (eds). ASA and SSSA, Madison WI, pp.167-179

27- Richards, L.A.)1969(. Diagnosis and improvement of saline and alkali soils. Agriculture Handbook No: 60

28- Rudel, H. Terytze, K.)1999(. Determination of Extractable Chromium(VI) in Soils Using a Photometric Method, Chemosphere, 39:697-708

29- Sposito, G. Lund, L. J.)1982(. Trace-Metal Chemistry In Arid-Zone Field Soils Amended With SewageSludge, I: Fractionation Of Ni, Cu, Zn, Cd, And Pb In Solid-Phases. Soil Science Society of America Journal, 46(2): 260-264.

30- Stewart, M.A. Jardine, P.M. Barnett, M.O. Mehlhorn, T.L. Hyder, L.K. McKay, L.D.) 2003(. Influence of Soil Geochemical and Physical Properties on the Sorption and Bioaccessibility of Chromium(III), Journal of Environmental Quality, 32:129–137

31- Sterckeman, T. Douay, F. Baize, D. Fourrier, H. Proix, N. Schwartz, C. Carignan, J.)2006(. Trace element distribution in soils developed in loess deposits from northern France. European Journal of Soil Science. 57: 392–410.

32- Sutherland, R. Tack, F. Tolosa, C. Verloo, M.)2000(. Operationally defind metal fraction in road deposited sediments, Honolulu, Hawaii, journal of environment quality, 29: 1431-1439

33- Tokunaga, T. Wan, J. Firestoem, M. Haze, T. Olson, K.)2003(. In Situ Reduction of Chromium(VI) in Heavily Contaminated Soils through Organic Carbon Amendment, Journal of Environmental Quality, 32:1641-1649

34- United States Environmental Protection Agency.)2000(. Technical Fact Sheet For Chromium Hazards and Alternatives

35- Walkley, A. Black, I.A. )1934(. An examination of the Degtjareff method for determining soil organic matter and a proposed modification of the chromic acid titration method. Journal of Soil Science, 34: 29- 38.

36- Walter, I. Cuevas, G. )1999(. Chemical fractionation of heavy metals in a soil amended with repeated sewage sludge application, Science of The Total Environment, 226(2-3): 113-119

37- Watanabe, T. Hirayama, T.)2001(. Genotoxicity of Soil, Journal of Health Science, 47:433-438

 

          

 

 

 

             روش های عایق کاری حرارتی ساختمان ها    ·

 

پوهنیارتمنا شمسی و پوهنیار جاوید سیرت اعضای کادرعلمی پوهنحی ساختمانی

خلاصه :

در جهان امروز با توجه به رشد روز افزون جمعیت و کمبود سوخت های فوسیلی موضوع صرفه جویی در مصرف انرژی بسیار حایز اهمیت است، زیرا سوخت های فوسیلی به سادگی درمدت کوتاه تولید نمی شوند. یکی از روش های صرفه جویی در مصرف انرژی، جلوگیری از هدر رفتن انرژی حرارتی در ساختمان هاست وبهترین راه برای رسیدن به این هدف استفاده از عایق های حرارتی است. عایق برای جلوگیری از اتلاف سرمایه های ملی، کاهش مصرف انرژی و ایجاد آرامش نسبی در خانواده ها نقش مهمی دارد. عایق کاری مهمترین و اساسی ترین مسأله در کاهش مصرف انرژی در ساختمان میباشد. درین مقاله بر اهمیت عایق کاری نقش آن در کاهش مصرف انرژی، انواع عایق ها و همچنان قسمت های که در ساختمان باید عایق کاری شود اشاره شده است.

با در نظرداشت مطالب بررسی شده دریافتیم که هرساختمان عایق کاری شده در فصول مختلف سال با مصرف پایین انرژی هوای مناسب و مطبوعی خواهد داشت. در نتیجه بدون هزینه های گزاف میتوانیم درتابستان از هوای سرد درزمستان از گرمی مطبوع بهره مند شده و همچنان با پایین آوردن مصرف انرژی سوختی محیط زیست سالم داشته باشیم.

   درین مقاله با بکار گیری روش ( کتابخانه یی و انترنیتی ) ضمن مطالعه ماخذ معتبر داخلی و خارجی کار تحقیقی خویش را تکمیل نموده ایم . هدف اصلی این تحقیق استفاده از انواع عایق ها جهت کنترول انتقال حرارت از دیوارها، سقف و کف ساختمان، نحوه نصب آنها و همچنان تدریس این موضوع در پوهنتون های بخش انجنیری ساختمانی میباشد.

کلمات کلیدی: ساختمان، عایق حرارت، ضریب هادیت حرارتی، صرفه جویی در مصرف انرژی، عایق های مرکب.

مقدمه:

باتوجه به قیمت روزافزون انرژی مواد سوختی، یکی از موارد که باید در طرح و دیزاین ساختمان ها در نظرگرفته شود راه های درست مصرف انرژی می باشد. تحقیقــات روی مديريت انــرژی و حداقل ســاختن مصرف در ســال های اخیر بیشتراهمیت يافته است؛ اما برای دستیابی به شرايط مطلوب، عايق ها بايد ضخیم و چند لايه باشــند، اين حالت باعث می شود که وزن ساختمان سنگین و پیچیده شــود. از طرف ديگر نظر تمامی دانشمندان اين است که هوا به عنوان عايق به حد نهايی خود رســیده است؛ بنابراين توســعه عايق های با بازدهی بلند و جديد در ساختمان ها لازمی است. برای توسعه عايق های حرارتی جديد تلاش های زیاد صورت گرفته، که درین مقاله نیز بعضی از عایق های جدید با خصوصیات آن ها معرفی شده و نظر به خصوصیات ساختمان میتوان از این عایق ها استفاده کرد. عایق کاری حرارتی نقش اساسی در کاهش تبادل حرارت بین محیط گرم وسرد دارد و میزان اتلاف انرژی را بطور ملاحظه کاهش می دهد. بیشتر از 1/3 حصه حرارت به دلیل نبودن عایق حرارتی در ساختمان ها تلف میشود. عایق حرارتی ترکیبی از مواد است که مانع انتقال حرارت میشود. انتقال حرارت ممکن است از یک محیط به محیط دیگر توسط هدایت و یا تابش صورت گیرد. حرارت همواره از سیستم های که درجة حرارت بالاتری دارند به سیستم های که درجه حرارت کمتردارند جریان می یابد، عایق های حرارتی این جریان را به شدت کاهش می دهد. عایق حرارتی برای ثابت نگهداشتن درجهْ حرارت داخل ساختمان در فصول مختلف سال میباشد. عایق حرارتی به صورت چشم گیری به حفظ ذخایر تجدید نشدنی انرژی کمک نموده و تاثیر مستقیم در کاهش آلوده گی محیط زیست می گذارد.

تمام مصالح ساختمانی بخش از گرمی یا سردی را از خود عبور می دهند. در برخی مواد مثل فلز و شیشه این انتقال به راحتی انجام میشود. اما موادی مثل پشم، خزه حیوانات پارچه های ضخیم و هوای ساکن در برابر انتقال گرمی وسردی بسیار مقاوم هستند و به عنوان عایق استفاده میشوند. فکتورهای مهم در انتخاب عایق ها، میزان مقاومت حرارتی آنها است هرقدراین مقاومت بالاترباشد عایق حرارت را کمتر از خود عبور می دهد. پس به جای ضخامت عایق ها باید مقاومت حرارتی آنها مقایسه شود. عایق کاری مناسب بخش های مختلف ساختمان مانند سقف، کف و دیوار های جانبی باعث افزایش بهره برداری انرژی می گردد.

مواد و روش:

درین مقاله روش های عایق کاری حرارتی در ساختمان ها و انواع خواص عایق ها مورد بررسی قرارگرفته است.

امروزه در بازار برای انجام عایق کاری ساختمان ها گزینه های مختلفی وجود دارد. این عایق های مختلف طبیعتآ معایب و مزایای خود را دارند. درصورتیکه از خواص عایق ها آگاهی داشته باشیم به راحتی میتوانیم عایق مناسب کار خود را انتخاب کنیم، عایق ها میتوانند از نظرخواص کیمیاوی و میخانیکی متفاوت باشند. بنابرین باید درهنگام انتخاب عایق ها دقت کافی به خرچ داد. درقدم نخست میخواهیم 5 عایق رایج که در ساختمان های مسکونی استفاده میشوند معرفی نماییم.

 

  1. پشم شیشه  (Fiber glass):

پشم شیشه عبارت از مواد نسجی میباشد که از طریق ذوب شدن (مذابه) مواد خام شیشه یی درداش های شیشه سازی وکش نمودن آنها به شکل تارهای باریک بدست می آید. این عایق به شکل رول های پیچیده شده و پنیل ارایه شده که انعطاف پذیر، نرم و به راحتی بریده میشود. این عایق دربام های مسطح، شیبدار، سقف ها، دیوار خشتی ولوله یا نل های آب گرم استفاده میشود.

 

 

 

 

 

 

 شکل (1) - انواع مختلف عایق پشم شیشه [10]

 

عایق فایبرگلاس به علت ساختاری که دارد بسیار مناسب برای حرارت بوده، دارای قیمت پایین و در مقابل آتش بسیار مقاوم است (تحمل حرارتی آن در حدود 5500C  است). این نوع عایق ها دارای سوراخ های هوایی است که به صورت فشرده شده درکنارهم قرار دارند به همین دلیل اگرحتی از فاصله دور درمقابل رطوبت قرار گیرد به سرعت خراب میشود. به عبارت دیگرﭘﺸﻢ ﺷﯿﺸﻪ ﺟﺎذب رﻃﻮﺑﺖ بوده، در ﻣﺠﺎورت ﺑﺎ رطوبت اﺳﯿﺪ ﺳﯿﻠﯿﮏ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﻣﯽ ﮐﻨﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺎﻋﺚ رﺷﺪ ﻗﺎرﭼﻬﺎ و ﺑﺎﮐﺘﺮﯾﻬﺎ ﻣﯽ ﺷﻮد. اﯾﻦ ﻋﺎﯾﻖ ﺳﺎﺧﺘﻤﺎﻧﯽ دارای اﻟﯿﺎف ﺳﺮﺳﻮزﻧﯽ اﺳﺖ و ﭘﺲ از ورود ﺑﻪ ﺑﺪن ﺧﺎرج ﻧﻤﯽ ﺷﻮد. ﻟﺬا ﺗﻮﺻﯿﻪ ﻣﯿﺸﻮد از ﺗﻤﺎس ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﺑﺎ آن ﺟﻠﻮﮔﯿﺮی ﺷﻮد.ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻏﺒﺎرات آن باعث ﻣﺸﮑﻼت ﺗﻨﻔﺴﯽ میشود. هنگام نصب این عایق قسمآ از عینک های مخصوص، ماسک و دستکش جهت رعایت نکات ایمنی استفاده شود. وزن حجمی پشم شیشه معمولا (  (25-200)kg/m3 وضریب هادیت حرارتی آن درحدود (0.035 – 0.045)kcal/m h 0C می باشد[3].

  1. پشم سنگ ( Mineral wool):

پشم سنگ یک عایق حرارتی – صوتی با الیاف معدنی میباشد. ماده اولیه برای تولید پشم سنگ، سنگ دیاباز یا بازالت بوده که این ماده بازمانده فعالیت های آتش فشانی است. برای تولید پشم سنگ، بازالت را درحرارت 1500 درجه سانتی گراد ذوب نموده و با استفاده از روش های خاص آن را به الیاف های بسیار نازک تبدیل می کنند. %97 کل محصول پشم سنگ را این الیاف تشکیل میدهد، %3 باقی مانده آن رزین وروغن های مورد نیاز برای شکل دهی الیاف متناسب با نوع محصول مورد نیاز می باشد. پشم سنگ به اشکال تخته یی سخت ولحافی انعطاف پذیر پرس شده تولید میشوند[3].

 

 

 

 

 

 

 

 

شکل (2) - عایق پشم سنگ[8]

بین انواع عایق های که تا به حال در دنیا ساخته شده اند، پشم سنگ بی ضررترین آنهاست با محیط زیست سازگار بوده و برخلاف عایق پشم شیشه، پشم سنگ آسیبی به پوست نمی رساند. مقاوم در مقابل آتش، عدم انتشار گازهای سمی، نصب آسان وقابلیت بازیافت دوباره از مزایای این عایق می باشد. همچنان با تمام مصالح که در ساختمان وصنایع به کار می روند سازگار بوده وتماس آن با این مصالح مشکلی به وجود نمی آورد.از آن جاییکه پشم سنگ یک عایق سلول باز بوده بعد از نصب آن نیازمند یک پوشش بخارمی باشد یعنی ازنفوذ رطوبت، آب وبخار به عایق پشم سنگ با استفاده از پوشش های خارجی جلوگیری بعمل آید. وزن حجمی پشم سنگ درحدود (50 – 150 )kg/m3  بوده وضریب هادیت حرارتی آن کمتراز (0.04)W/m 0K میباشد [5].

  1. عایق سلولوزی:

این عایق را میتوان جزء آن دسته از عایق های در نظرگرفت که با محیط زیست سازگاری زیادی دارد. عایق سلولز از موادی مانند کاغذ مقوا، کارتن، کاه، براده چوپ با چسپاننده ها ساخته می شود اما عايق هاي سلولزي جديد، از بازیافت روزنامه با استفاده از ماشين هاي آسیابی و افزودن موادي كه باعث به تعويق انداختن آتش مي شوند، تشکیل شده است که کاربرد بسیار خوبی دارد. اخیرآ استفاده از عایق های سلولزی در جهان افزایش پیدا کرده است زیرا نتایج تحقیقات نشان داده که سلولوز بهتر ازعایق پشم شیشه ساختمان ها را در برابر خسارات ناشی از آتش سوزی محافظت می کند یعنی ساختار این عایق ازمواد فشرده تشکیل شده است که مانع ورود اکسیجن در آن میشود. بنأ عایق بسیار خوب درمقابل آتش سوزی است و همچنان قابلیت باز یافت دوباره را دارد. عايق كاری سلولزی باعث كنترول شديد قارچ ها، حشرات، آفت و جانورهای جونده در ساختمانها می شود. اين عايق كاری در صورت نصب صحیح و دقیق باعث کنترل رطوبت ساختمان نیز می شود [4].

تصویر(3) - عایق سلولزی[7]

نواقص این عایق درینست که برخی از افراد به دلیل مواد که در ساختن این عایق استفاده شده حساسیت دارند و همچنان اشخاص متخصص جهت نصب آن زیاد نیست. محصولات سلولوزی به چهار شکل اصلی تولید می شوند: سلولز خشك، اسپري سلولز، سلولز تثبيت شده، سلولز با ذرات كم که بسته به نوع و ساختار ساختمان انتخاب و نصب می شوند [2].

  1. فوم پلی ارتان (Polyurethane):

ضریب هادیت حرارتی فوم پلی یورتان درحدود 0.025W/m 0k بوده و در حال حاضر یکی از عایق های پر مصرف در صنعت ساختمان سازی می باشد. این ماده کیمیاوی از ترکیب دو ماده ایزوسیانات (Isocyanate) و پلی ال(Polyol)   که هر دو مایع هستند تشکیل می شود. این دو ماده در اثرعملیات کیمیاوی به صورت فوم در آمده و با گذشت چند دقیقه به جامد تبدیل می شود. فوم ترزیقی آن طوری است که ایزوسیانات و پلی ال به صورت مجزا در دو مخزن مجهز با پمپ و شیردهن کنترول فشار نگهداری شده و به منظور عایق کاری، این دو ماده با فشار و نسبت معین با استفاده از دستگاه مخصوص در محل مورد نظر تزریق می شوند. تعامل بین ایزوسیانات و پلی ال منجر به ایجاد فوم پلی یورتان شده و در اثر انبساط  فضا از این ماده پر می شود. پروسه تولید این فوم در محل اجرای عایق کاری صورت می گیرد و به علت حالت کف مانند خود تمام منافذ، درز ها و سوراخ ها را پر می کند و محل مورد نظر را به طور کامل عایق بندی می نماید.[6]

 

تصویر(4) - انواع عایق پلی یورتان [9]

 



 

 

 

4-1- مزایای عایق فوم پولی یورتان:

  • پلی یورتان مقاومت بالایی در برابر ضربه، میکروب ها، قارچ ها و باکتری ها دارد.
  • برای عایق کاری های حجیم و مکان های غیر قابل دسترس گزینه ی بسیارخوب به شمار میرود.
  • فوم عایق پلی یورتان در برابر رطوبت دچار آسیب نمی شود، بخار آب و رطوبت در این فوم نفوذ نمی کند و دچار خورده گی و سائیده گی نمی شود.
  • در برابر مواد اسیدی و حلال ها تخریب نمی شود، دوام و طول عمر این عایق بسیار بالاست.
  • وزن این عایق بسیار سبک بوده و وزن اضافی بر ساختمان وارد نمی کند.
  • این فوم به صورت درزگیر برای پر کردن درزها و شکاف های ساختمان نیز کاربرد دارد.
  • این نوع فوم ها به راحتی به ورق های گالوانیزه و لایه های پانیل می چسبند.
  • کثافت این فوم ها را می توان طبق نیاز تغییر داد.
  • این فوم در برابر تغییرات ناگهانی دما، انبساط و انقباض از مقاومت لازم برخوردار است.

4-2- معایب عایق پلی یورتان:

  • این فوم برای مکان هایی که نیاز به بازسازی و یا تعمیر ندارند مورد استفاده قرار می گیرد؛ زیرا در صورت چسبیدن به سطح، دیگر نمی توان آن را جدا نموده و یا پاک کرد.
  • هنگام استفاده از این عایق باید از پوشش های ایمنی استفاده شود؛ زیرا گازی که حین کار با این فوم ها در فضا پخش می شود سلامتی انسان را به خطر می اندازد.
  • قابلیت بازیافت فوم پلی یورتان به طبیعت بسیار طولانی است در حقیقت جزء مواد تجدید ناپذیر به شمارمی آید.
  1. عایق پلی استرین:

پلی استایرن یکی از بهترین گزینه ها برای عایق کاری حرارتی و صوتی در ساختمان های مسکونی و اداری وهمچنان در سقف های شیب دار و مسطح (مسکونی، صنعتی و کشاورزی)، دیوار های دوجداره، نمای خارجی ساختمان ها، سردخانه ها، کف و سقف ساختمان ها مورد استفاده قرارمی گیرد. به رنگ سفید و به شکل صفحات صلب هستند که از دانه های کوچک پلی استایرن تشکیل شده اند . این صفحات هوا را درون خود حفظ می کنند و اجازه عبور حرارت و آب را نمی دهند. ضریب هادیت حرارتی آن 0.036 W/m0k  میبا شد[7].

 

 

 

 

 

 

 

 

تصویر(5) - عایق پلی استرین [2]

5-1- مزایای استفاده از پلی استرین:

  • عایق های پلی استرین غیر قابل نفوذ در برابر رطوبت و بخار آب می باشند
  •  وزن این محصول کم ودرمقابل بار استحکام بالایی دارد.
  • پلی استرین استواربوده بنأ از آن می توان برای قالب گیری های متنوع نیز استفاده کرد.
  • غیر سمی است و صد درصد قابلیت بازیافت را دارا می باشد.
  • عایق پلی استرین را میتوان با گرم کردن به شکل های مختلف در آورد .
  • به راحتی میتوان آنرا همراه با اتصالات سیمی داغ استفاده نمود.
  • درمحیط که کاربن دای اکساید وجود دارد میتوان پلی استرین را عایق مناسب در نظر گرفت

5-2- معایب پلی استرین:

  • بزرگترین عیب این عایق اینست که قابل اشتعال است .
  • این عایق دارای مقاومت مناسبی در برابر حلال های آلی نیست.
  • عایق پلی استرین بسیار شکننده است و همین موضوع باعث میشود تا کاربرد آن بسیار محدود باشد.
  • این عایق قابلیت بازیافت دوباره را دارد ولی این کار ازنظر اقتصادی هزینه زیاد میخواهد.

روش های عایق کاری حرارتی ساختمان ها:

روش های گوناگونی جهت عایق کاری ساختمانها وجود دارد که می توان با توجه به شرایط هر ساختمان مناسب ترین و اقتصادی ترین روش را انتخاب نمود. با توجه به اینکه از چه نوع مواد عایق برای عایقکاری ساختمان استفاده شود، روش های عایق کاری مختلفی قابل تعریف است. عايق کاري ساختمان ها، می تواند 35 تا 55 فیصد از اتلاف حرارت ناشی از سقف، کف و ديوارهاي مجاور فضاي آزاد را کاهش دهد. انتخاب روش مناسب عایق کاری ساختمان نیازمند توجیه فنی اقتصادی می باشد و به عوامل مختلفی؛ مانند: وضعیت جدار، هزینه عایق کاری، نمای خارجی ساختمان و غیره بستگی دارد[3].

  1. روش های عایق کاری دیوار ها

1-1-عایق کاری با چوکات :



این روش برای عایق های مانند پشم شیشه که انعطاف پذیری زیاد دارند استفاده می شوند. با توجه به صلب نبودن عایق، عایق مستقیما بر روی دیوار نصب شده نمی تواند. بنابراین دیوارها بوسیله پروفیل های چوبی و یا فلزی قالب بندی می شوند و عایق حرارتی درمیان آن قرار می گیرد و در نهایت لایه نما (گچ یا پلستر) بر روی قالب اجرا می شود. از جمله مهمترین روش های عایق کاری با چوکات می توان به روش عایق کاری کناف، روش قالب بندی فلزی و رابیس اشاره نمود[1].

 

تصویر (6) - عایق کاری دیوار با چوکات [1] 

 

 

 

 

 

 

1-2-عایق کاری بدون چوکات:

این روش برای عایق های پلیمری مانند پلی استایرین که دارای صلبیت کافی هستند استفاده می شود. با توجه به عدم انعطاف پذیری این عایق ها، لایه نمای نهایی می تواند مستقیما بر روی عایق نصب شود و نیازی به چوکات و قالب بندی دیوارنمی باشد. از جمله مهمترین روش های عایق کاری بدون چوکات میتوان به روش دو دیوار و عایق دربین اشاره نمود [3].

 

تصویر(7) - عایق کاری دیوار بیدون چوکات [2]


 

 

1-3-عایق کاری با مصالح عایق:

در این روش از بلوک هایی با مقاومت حرارتی بالا بعنوان اجزای دیوار وزن بردار استفاده می شود. بنابراین خود دیوار دارای عایقیت کافی می باشد و نیازی به نصب عایق بر روی آن نیست. از مهمترین روش های عایقکاری به این روش می توان به بلوک های کانکریتی سبک گازی، لیکا و پرلیت اشاره نمود [9].

تصویر(8) - بلوک های کانکریتی سبک گازی ولیکا [7] 

 

 

 

1-4-عایق کاری با میتودهای جدید:

درحال حاضر تکنولوژی ساخت خانه های سریع و فابریکه یی در دنیا پیشرفت های شگفت انگیزی  داشته که ضمن اجرای یک ساختمان در کمترین زمان، عایقکاری مناسبی نیز دارند. از آن جمله می توان به روش های (Light Steel Frame - LSF)،  (Insulated Concrete Form Wall - ICF)و ساندویچ پنل (D-Panel) اشاره نمود. 

شکل (9) - سیستم های ICF   [10]

شکل (10) - سیستم ISF  و ساندویچ پنل[7]

 

1-5- نکاتی درمورد عایق کاری دیوار ساختمان ها:

دیوارهای ساختمان را می توان هم از داخل و هم از خارج عایق کاری کرد. در عایق کاری دیوارها از خارج، دیوارهای ساختمان نیز به همراه ساختمان گرم می شوند، در این حالت اینرشیای حرارتی ساختمان افزایش می یابد و در مواقعی که محیط داخلی ساختمان سرد شود، گرمای دیوارها محیط داخل ساختمان را گرم می کند که این باعث ثبات حرارتی ساختمان می شود. از این روش عایق کاری بیشتر درساختمان های مسکونی استفاده میکنند. در این روش تغییرات دمای داخل تاثیر کمتری از تغییرات دمای خارج ساختمان می پذیرد و آسایش حرارتی ساختمان افزایش می یابد[2].

شکل (11) - دیوار با عایق حرارتی پلی استایرین از داخل وخارج [2]

در روش عایق کاری دیوارها از داخل ساختمان، گرمایش ساختمان باعث گرم شدن دیوارها نمی شود و این باعث می شود که اینرشیای حرارتی ساختمان به سرعت کاهش یابد، از اینرو سرعت تغییرات دما در ساختمان بالا است. از این نوع روش عایق کاری دیوارها بیشتر در ساختمان های اداری استفاده می شود که نیاز است دمای داخل ساختمان به سرعت به دمای مطلوب برسد. بهتر است در این ساختمان ها از وسایل کنترل دمای داخل استفاده شود تا دما در طول مدت مورد نظر یکنواخت باقی بماند و آسایش حرارتی افراد تامین شود [2].

  1. عایق کاری دیوارهای زیرزمین:

دیوارهای زیر زمین را می توان، مانند تمام دیوارهای ساختمان، هم از بیرون و هم از داخل عایق کاری حرارتی کرد. عایق کاری از خارج آسان تر است و همچنان مانع از یخ زدگی دیوارها در زمستان می شود. عایق حرارتی قسمتی از دیوارهای که از زمین بیرون می مانند باید در مقابل ضربه و آتش سوزی مقاوم باشند، به همین منظور می توان ازعایق های تخته ای صلب استفاده کرد و روی آن ها را با تور سیمی یا رابیتس و پلستر سیمنتی پوشانید. همچنین برای جلوگیری از نفوذ رطوبت دیوار را توسط ورقه مسی یا فولاد گالوانیزه شده پوشانید. اگر بخواهیم عایق کاری با کیفیت عالی داشته باشیم بهتر است در محل برخورد دیوار و سقف، عایق حرارتی دیوار بر روی سقف برگردانده شود. در نقاط سرد سیر در قسمت پایین دیوار صفحات عایق باید به سمت خارج بر روی اساس برگردانده شوند [6].

  1. عایق کاری حرارتی سقف و بام ساختمان:

عایق کاری حرارتی بام ساختمان ها نظربه نوعیت بام به سه طریقه انجام می شود:

الف: بام بام های مسطح

ب: بام ها با شیب زیاد که شیب آن ها از زیر سقف نیز دیده می شود.

ج: بام های شیبدار که زیر آن ها سقف دو پوشه با فضای زیر شیروانی وجود دارد.

در عایق کاری حرارتی بام های مسطح عایق تخته ای صلب استفاده می شود که این عایق ها همراه با لایه رطوبت بر روی بام ساختمان اجرا می شوند. عایق کاری حرارتی بام های شیبدار که شیب آن ها از درون ساختمان نیز مشخص است می توان از همین روش استفاده کرد[1].

شکل (12) - عایق کاری خارجی بام مسطح [1]



عایق کاری حرارتی بام های مسطح ازداخل با استفاده از قطعات صلب عایق حرارتی بین تیرچه ها صورت می گیرد و روی عایق از زیر سقف با مصالحی مانند تخته گچی یا توری مصالح پوشانیده می‌ شود.

شکل (13)- عایق کاری داخلی بام مسطح [1]

در عایق کاری زیرشیروانی ها، عایق حرارتی در سقف کاذب و بین تیرچه های آن اجرا می شود. از انواع عایق های حرارتی مانند عایق های تخته ای و پتویی می توان درعایق کاری این سقف ها استفاده کرد؛ چنانچه از لایه رطوبت در عایق کاری سقف زیر شیروانی استفاده شود، این لایه باید در زیر و به سمت داخل (طرف گرم) ساختمان نصب شود. عایق حرارتی سقف باید تا روی دیوارهای خارجی امتداد داشته باشد اما باید دقت شود که مسیر عبور دودکش ها، کانال های تهویه، لوله های تاسیسات و از این قبیل مکان ها مسدود نشود. انتهای عایق های حرارتی باید محکم به هم فشرده شوند، بطوریکه عایق یکپارچه ایجاد شود. در مکان های نصب چراغ سقفی در سقف کاذب، تا فاصله ای 75 سانتیمتری اطراف را نباید عایق کاری حرارتی کرد، زیرا افزایش دمای اطراف چراغ ممکن است باعث ایجاد آتش سوزی شود. در اطراف دودکش ها نیز باید از موادی برای عایق کاری استفاده کرد که آتش نگیرد. پس از پایان عایق کاری حرارتی سقف و دیوارها باید در محل لبه های افقی و یا مورب و کناره های قائم با قرار دادن تخته های از چوبی، تخته لایه ای، فیبر و یا مقوا، عایق حرارتی را در بین تیرچه ها پوشانید، زیرا این امر باعث محکم شدن و عدم بیجا شدن عایق حرارتی می شود[7].



شکل (14) - عایق کاری بام شیبدار [2]

 

  1. عایق کاری کف زیرزمین:

کف زیرزمین و طبقات وسطی معمولا نیازی به عایق کاری حرارتی ندارد؛ اما در صورت لزوم عایق کاری کف نیز مانند عایق کاری دیوار ها وسقف ها انجام می شود. عایق کاری حرارتی کف طبقاتی که از زیر در معرض هوا قرار دارند با مصالح مانند پشم معدنی (پشم سنگ و پشم شیشه) انجام می شود. اگر بخواهیم در عایق کاری کف از لایه رطوبتی استفاده کنیم، این لایه باید به سمت کف ساختمان باشد یعنی در قسمت گرم عایق قرار گیرد. سمتی از عایق که در معرض دید قرار دارد با موادی؛ مانند: تورسیمی یا رابیتس پوشانده شده و سپس روی آن با گچ و یا سمنت گرفته می شود [2].

 

شکل (15) - عایق کاری کف  [2]

 

 

  1. عایق کاری حرارتی دروازه ها و پنجره ها:

پنجره ها و درهای خارجی باید کاملا درز بندی شوند. در مناطق دارای آب و هوای بسیار گرم و یا بسیار سرد که سرمایش و گرمایش خانه ها بسیار پر هزینه است، توصیه می شود از پنجره با شیشه های دو جداره و یا سه جداره استفاده شود. این پنجره ها علاوه بر اینکه مانع از اتلاف حرارت می شوند، به عنوان عایق صوتی نیز عمل می کنند و همزمان باعث ایجاد آسایش حرارتی و صوتی می شوند[3].

نتیجه گیری:

عایق کاری حرارتی ساختمان ها نقش مهمی در مطلوب سازی فضا و حرارت دارد. عایق کاری حرارتی باعث کاهش آلوده گی محیط زیست، مصرف و هزینه های مواد سوختی می شود. به منظور مقایسه عایق های حرارتی مختلف و انتخاب عایق ها با بهترین عملکرد حرارتی باید به میزان مقاومت حرارتی و ضریب هادیت حرارتی آن ها توجه کرد، هرقدرکه این پارامترها بیشتر باشد عایق حرارتی عملکرد بهتری دارد. عایق های حرارتی مختلف با ضریب حرارتی یکسان از نظر میزان کاهش اتلاف حرارت با همدیگر برابر هستند و تنها تفاوت آن ها در کاربرد شان می باشد.

بر اساس کود های بین المللی، تمام ساختمان های که ساخته میشود باید عایق کاری حرارتی شوند. یعنی سقف، کف و دیوارهای ساختمان باید عایق کاری شوند تا میزان اتلاف حرارت به حداقل مقدارممکن برسد. قسمت بیشتر انرژی که در ساختمان ها تلف می شوند به دلیل ضعف در ساختمان سازی و عدم عایق کاری آنها می باشد. بیشترین اتلاف حرارت درساختمان ها از طریق پنجره ها صورت می گیرد پس پنجره ها باید به طور کامل درزگیری شوند وهمچنان باید از پنجره های دوجداره که عایق حرارت هستند استفاده شود. با توجه به مطالب بررسی شده نتایج ذیل را جمع بندی می کنیم.

 

 

  1. مانع هدررفتن و اتلاف انرژِی.
  2. ایجاد شرایط مطلوب حرارتی درساختمان با استفاده ازمواد مناسب.
  3. کاهش خطرات در ساختمان مانند آسیب به تجهیرات، مقابله با آتش سوزی، خورده گی و ضربه.
  4. صرفه جویی در پول وسرمایه.
  5. کاهش مصرف منابع طبیعی.
  6. کاهش آلوده گی محیط زیست.
  7. حفظ منابع انرژِی برای آینده گان.

پیشنهادها:

بادرنظرداشت مطالب فوق پیشنهادهای ذیل می تواند جهت  بهبود روش های عایق کاری و نصب عایق ها در ساختمان مفید واقع شود.

  1. عایق کاری را به طور کامل روی تمام سطح انجام دهید؛ چرا که اگر تنها ۵% از سطح خالی بماند، ممکن است تا ۵۰% از کارایی عایق کاری کاسته شود.
  2. مواد عایق را باید خشک نگه داشت، زیرا به استثنای پلی استایرن که نسبت به آب مقاوم است، بقیه عایق ها در اثر رطوبت کارایی خود را پایین می آورد.
  3. اطراف کیبل های برق و لوازم الکتریکی را هرگز عایق کاری نکنید! ایمن بودن عایق کاری باید توسط یک فرد متخصص بررسی شود.
  4. هرگز عایق را فشرده نکنید، عایق باید پس از نصب همان ضخامت اولیه خود را داشته باشد در غیر این صورت مقدار مقاومت حرارتی آن کاهش می یابد و نمی توان آنطوریکه انتظار می رود جلو انتقال حرارت را بگیرد.
  5. در مکان های مرطوب نباید از عایق جاذب رطوبت استفاده کرد و در صورت اجبار باید بوسیله یک لایه رطوبتی از مصالح مرطوب محافظت کرد.
  6. در هنگام نصب لایه رطوبتی باید دقت کرد که پیوستگی بین عایق حرارت و رطوبت حفظ شود.
  7. در مکان هایی که امکان آتش سوزی وجود دارد از مصالح قابل احتراق نباید استفاده کرد و در صورت اجبار باید حتما توسط مواد ضد حریق آغشته و یا پوشانده شوند.
  8. در صورتی که از چند لایه عایق حرارتی بر روی هم استفاده شود، جهت قرار گرفتن لایه های عایق بالای هم باید عمود باشد.
  9. در هنگام استفاده ازعایق های معدنی ( پشم سنگ وپشم شیشه) باید حتی الامکان سطح عایق کاری شده صاف باشد و ضخامت  یکنواخت داشته باشد.
  10. در مکان هایی که امکان نفوذ رطوبت وجود دارد و در مناطق مرطوب باید سطح مجاورعایق حرارتی به خوبی تهویه شود تا از تجمع آب و تعرق جلوگیری شود.

منابع و مآخــذ

  1.  بامی، محمد شجاع، (1384) ، جزیات اجرایی ساختمان و عایق کاری حرارتی"  :موسسه آموزش آزاد مهندسان مشهد.
  2. براند، رونالد، (1379). جزییات معماری برای ساختمان های عایق بندی شده . مترجم : حسین مظفری ترشیزی (عضوهیت علمی دانشگاه تهران). انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم
  3. تیموری، محمدعمر، رودیشن، رابرت، نیمیتس، ماروش، حیدری، محمد جمعه، تیکاچووا، زوزانه .(2014). "چگونگی مصرف انرژی درساختمان های رهایشی". کابل : انتشارات رسالت کابل
  4. حمیدی، ذبیح الله وحسینی، عبدالواحد.(1382). مواد ساختمانی: چاپ پشاور.
  5. ASTM standards “thermal insulation” Annual book of ASTM-2000
  6. American Society of Heating, Ventilating, and Air Conditioning Engineers (ASHRAE). (2001). Handbook of Fundamentals, USA
  7. CRC Handbook of Thermal Engineering 2nd Edition Raj P. Chhabra CRC Press Published December 5, 2017 ISBN 9781498715270 - CAT# K25334
  8. Ltd. “KNAUF Insulation”. Official website.

http://knaufinsulation.ru/ru/products/ventiliruemyi-fasad. Read 31.10.2010

  1. Thermal Insulation Means Environmental Protection and Rockwool  Insulation Manufactures Association of Australia (FARIMA)199
  2. Nisson, J.D. and Dutt, G. (1985). The Super Insulated Home Book, John Wiley, N.Y., USA.

 

                          

 

 

 

 

 

 

 

 

علل بیطرفی افغانستان در جنگ جهانی اول و پیامد های آن  ·

 

پوهنیار نجيب الله احدی عضو کادر علمی ديپا رتمنت تاريخ پوهنحی تعـليم و تربيه

 

خلاصه:

نخست قابل اذعان و تصریح میدانم؛ که کشور عزیز ما افغانستان، موقعیت خوب استراتیژیک را در منطقه، از جمله در قاره ی آسیا دارا بوده و از لحاظ داشتن موقعیت استراتیژیکی اش  بخاطر رقابت های ابر قدرتهای شرق و غرب، رول بسزایی دارد.

سوال در این جاست که، افغانستان چگونه در جنگ نا برابر و خانمانسوز جهانی منحیث کشور بیطرف اعلان و حفظ موقعیت و موقف نمود؟ آیا این بیطرفی به نفع کشور افغانستان بود یا به ضرر آن؟ همچنان این بیطرفی به ابتکار خود دولت افغانستان بود یا در اثر فشار ممالک استعمار گر؟ همه و همه مسایلی اند که در متن مقاله هذا روی آن بحث صورت گرفته است.

همچنان نقش امیر حبیب الله خان منحیث زمامدار کشور؛ در حفظ و بقای این سیاست بیطرفی چگونه تجسم شد و امیر چگونه توانست با نماینده گان متحدین محتاطانه بر خورد نماید و هدفش از این نوع پالیسی چه بود؟ همه این مسایلی اند که در این نبشته بدان اشاره گردیده است.

عمده ترین اهداف مقاله علمی– تحقیقی هذا در بر گیرنده ی مطالب برجسته ی میباشد؛ میتوان از آن چینن بیان نمود: «نخست قابل تذکر میدانم، که معرفی تبهکار ترین جنگ بزرگ جهانی را که تا تاریخ 1914م در تاریخ بشریت بوقوع نپیوسته بود، با استفاده از مآخذ و کتب معتبر علمی و اکادمیک به معرفی گرفته شده است. ثانیا  بحث ما با استفاده از روش تحقیق، به شیوه استخراج، استنتاج و تحلیل از کتب نویسنده گان شهیر معاصر در مورد کشف حقایق  در رابطه به  تحولات، تغیرات و دگرگونیهای بنیادی جوامع بشری ساکن در کره زمین، در آن زمان از جانب قوت های دو بلاک رقیب (متحدین و متفقین) را در بر گرفته و حتی در مورد اثرات آنها تا الحال قابل محسوس بوده اند، تشکیل میدهد، مصداق و مدلل قول ما را تشکیل میدهد.

بدین منظور در سده بیستم اگر نظر اجمالی و یا دقت محسوس نماییم، با خواندن مقاله هذا میتوان به چگونگی و علل بی طرفی افغانستان در جنگ جهانی اول پی برد؛ زیرا افغانستان در آن زمان از جمله کشور های  محسوب میگردید؛ که موقعیت استراتیژیکی و جیوپولیتیکی خوبی آن باعث پیروزی و موفقیت یکی از طرفین میگردید. بدین لحاظ با نگارش مقاله مزبور میتوان به واقعیت های عینی و سیمای درخشان افغانستان و جهان آگاهی بیشتر کمایی نمود.

واژه های کلیدی: بیطرفی، افغانستان، جنگ جهانی اول، پیامدها، ابرقدرت، استراتیژی، جیوپولیتیکی.

مقدمه:

مسلماً جنگ جهانی اول از برجسته ‌ترین رخدادهای تاریخ بشر است و به گونه مستقیم و غیرمستقیم نقش بزرگی در تعیین تاریخ سده بیستم داشته‌ است. این جنگ پایان چندی از نظام‌ های پادشاهی اروپا را رقم زد و مایه نابودی چهار دودمان پادشاهی اتریش، آلمان، عثمانی و روسیه تزاری شد. در این موقع افغانستان بین بحران های سیاسی کشور های ابر قدرت قرار داشت و امیر وقت افغانستان به طرفداری هیچ کشور قدرتمند قرار نگرفت در سیاست خارجی اش بی طرفانه احراز موقعیت و موقف نمود.

البته مبنای منطقی اهمیت موضوع تحقیقی هذا در آنست که، «در جریان جنگ جهانی اول موقیعت جغرافیایی و اقتصادی افغانستان برای آلمان و متحدان آلمانی از اهمیت ویژه ی برخوردار بود، به طور درست آن با مطالعه اثر هذا درک درست از آن کرد». در چنین حال متفقین نیز دست بکار شدند تا از موقعیت استراتیژیک افغانستان بر علیه دشمنان اش استفاده کنند، بناءَ افغانستان و دربار امیر حبیب الله خان میزبان نماینده گان متحدین و متفقین گردید. این خود نشان دهندة اهمیت و موقف خوب افغانستان در منطقه  در جریان جنگهای عمومی میباشد.

در بخش پیشینه ی موضوع استدلال ما در آنست که: جنگ اول جهانی را میتوان از جمله موضوعات داغ تاریخ محسوب نمود. البته این موضوع در نزد تاریخدانان جهان جایگاه خاصی را به خاطر اثرات ناگوار اش دارا میباشد.

بدین اساس در مورد علل بیطرفی افغانستان در جنگ جهانی اول و پیامد های آن در داخل کشور و خارج از کشور تحقیقات تقریباً مشابه در این مورد صورت گرفته است؛ از آن جمله میتوان گفت که واقعاً مولف کتاب نگرشی بر تاریخ معاصر افغانستان منتشره سال 1384، نجم الدین فریاد افغان، در مورد بیطرفی افغانستان در جنگ جهانی اول، مطالب دقیق را درج اثر خویش نموده؛ اما بنده مطالب نگارشی اوشانرا با استفاده از روش تحقیق به تحلیل گرفته، فشرده و جان سخن استدلال نشر شده را درج مقاله نمودم، تا باشد ذهن خواننده محترم در یک نگاه اجمالی روشن گردد.

همین طور مولف دیگر محمد یاسین بیدار در کتاب خویش تحت نام هند، جنبش ها  و احزاب سیاسی،  منتشره سال 1370 در مورد ملاقات و کوشش های کشور های درگیر با شاه وقت افغانستان حبیب الله خان، بخاطر کشانیدن آن به یک جناح جنگی، بحث نموده مورد مطالعه قرار دادم؛ حقیقتاً اوشان به مسایل مهم اشاره نموده اند. اما بنده با استفاده از تجارب تخصصی خویش، مسایل و مطالب که از جانب شاه بخاطر رهانیدن آن از جنگ و بیطرف باقیماندن افغانستان در جنگ اول جهانی، با استفاده از تشکیل جرگه های مشورتی، توانستم، ترفند های دیپلیماتی شاه را برجسته و در دسترس نشر قرار دهم.

به مثابه فرضیه میتوان چنین ابراز نظر نمود: «شاید موقف افغانستان در جنگ خانمانسوز جهانی منحیث یک کشور بیطرف از جانب شاه وقت حبیب الله خان، شناسانده و جایگیر نمیشد؛ احتمال داشت با دخالت در جنگ یا طرفداری از یک جناح، به مفاد اش تمام میشد و یا سیاست افغانستان خوبتر از امروز با صلاحیت تر از دیروز و دارای اختیارات تام و قوت های شکست ناپذیری در بین ملل جهان به خود کمایی میکرد».

مواد و روش:

در تحقیق هذا  از لحاظ ماهیت و اهمیت با در نظر داشت همه ابعاد برجسته ی تحقیقی، با استفاده از روش کتابخانه یی که شامل تحقیق دست دوم صورت گرفته است و مواد استفاده شده جهت تحریر این مقاله علمی از مآخذ معتبر داخلی و خارجی بعد از مطالعه و تحلیل که ارتباط مستقیم به این موضوع داشت، نگاشته شده است.

سیاست خارجی امیر حبیب الله خان:

 زمانیکه امیر حبیب الله خان از درگذشت پدر و جلوس خودش بر مسند کابل به بریتانیا اطلاع داد، امیر جدید در نخستین مرحله از روش و سیاست بی اعتنایی در مقابل انگلیس کار گرفت و «لارد کرزن» نائب الحکومه هند بریتانوی از امیر تقاضا کرد تا به هندوستان سفر نموده و روبرو با وی ملاقات کرده به زعم خودشان از اراده نیک بریتانیا اطمینان حاصل کند و در ضمن معاهدات جدید را با دولت هند بریتانوی ترتیب دهند؛ ولی امیر خواست خواهش آنها را مستردکند. حکومت انگلیس به سرکرده گی (لونیس ویلیم دن) سکرتر امور خارجه حکومت انگلیس در1905م وارد افغانستان و در21 مارچ همین سال معاهده بین امیر حبیب الله خان و نماینده انگلیس به امضاء رسید (که موجب آن امیر حبیب الله خان تمام تعهدات را که پدرش در برابر انگلیس کرده بود تجدید نمود و وعده کرد که در جزئیات وکلیات امور از قبیل معاهدات در موضوع سیاست داخلی و خارجی و تعهدات که از طرف امیر و با پدر مرحوم او عقد گردید. امیر موصوف نیز به اساس موافقت و اتحاد رفتار نموده و رفتار خواهد کرد و هیچگونه حرکت خلاف و عده از او سر نخواهد زد).

به این ترتیب امیر را مثل اجدادش در میدان سیاست مغلوب ساخت و استقلال خارجی افغانستان را به انگلیس وا گذار شد و در عوض، انگلیس ها مبلغ (160000) پوند سالانه اعانه و کمک مالی به امیر میدادند و هم به امیر وعده دادند که با ورود اسلحه به افغانستان قید و قیود تحمل نگردد. بعد از آنکه هئیت بریتانیا افغانستان را ترک کرده رهسپار هند گردید. حکومت هند از امیر خواهش کرد اراده خویش را نسبت به سفر هند ابراز نماید؛ حبیب الله خان این دعوت را پذیرفت و در اوایل جنوری1907م با صد نفر درباریان، مامورین، افسران و عمله حضوری و سه نفر عسکر وارد هند شد و مدت قریب دو ماه را در آنجا سپری کرد و پس از مشاهدات خود، در هند بدین نتیجه رسید که افغانستان به ریفورم و اصلاحات احتیاج دارد.

امیر حبیب الله خان هنگام بروز جنگ جهانی اول، حافظ سیف الله خان نماینده بریتانیه در کابل احضار و به او اطمینان داد افغانستان بیطرفی خودش را حفظ میکند. به اساس راپور حافظ سیف الله و حبیب الله خان درحین ملاقات در قصر دلگشا به او گفت، (من دو رویه نیستم شما باید متیقین باشید و از طرف من به حکومت خود اطمینان دهید...که من دوست صمیمی بریتانیا هستم...) و هم به تاریخ 29 جنوری 1916م امیر در محضر عام بی طرفی افغانستان را اعلام کرد و گفت (وی نمیتواند از سیاست عنعنوی افغانستان در برابر همسایه های خویش انحراف نماید). به این ترتیب در حالیکه در افغانستان هیجان عمومی به طرفداری از ترکیه وآلمان بر ضد استعمار انگلیس احساس میشد و مردم سرحدات آزاد افغانستان منتظر اعلان جهاد بودند؛ مایوس گردیدند [4: 183].

موقف افغانستان در جنگ جهانی اول:

عامل عمده جنگ جهانی حرص کشور های استعمارگر اروپا و هم چشمی آنان بر سر مستعمرات یکدیگر بود، ولی در ظاهر قتل شاهزادة اتریش و خانم اوآرشودک و فرانسوا فردیناند در صربستان بود که در سال 1914م اتریش به صربستان اعلان جنگ داد که به تعقیب آن آلمان به طرفداری از اتریش به روسیه که طرفدار صربستان بود اعلان جنگ داد و کشور های زیادی به طرفداری هر یک از آنها (صربستان و اتریش) داخل جنگ شدند. در این جنگ کشور های که از اتریش دفاع و به طرفداری او داخل جنگ شدند بنام متحدین (آلمان، اتریش، هنگری، ترکیه، بلغاریا) و کشور هایکه به طرفداری صربستان داخل جنگ شدند متفقین (روسیه، انگلیس، فرانسه، ایتالیا، امریکا، جاپان، رومانیا، بلژیک، یونان، پرتغال....) یادگردیدند.

بناءً در این جنگ بزرگ جهانی یک بار دیگر اهمیت جغرافیایی و اقتصادی افغانستان مورد توجه عمیق قرار گرفت، قبل از همه انگلیس ها فوراً دست به کار شدند، «لارد هارد نیک» وایسرای هند توسط پیام مورخ 17 اگست 1914م خود به حبیب الله خان جریان جنگ را تشریح کرد و از امیر خواست که در این جنگ اعلان بی طرفی برای انگلیس ها در مجموع به متفقین خوشگوار بود: زیرا روسیه نیز با آنها بود. به اثر اعلان بی طرفی حبیب الله خان، روسیه از متصرفات خود در ترکستان که احساس خطر میکرد مطمئین شد[7: 222].

از سوی دیگر ترکیه در فکر آن شد که هیئتی را به افغانستان اعزام، بزرگان و امیران افغانستان را به جهاد علیه انگلیس و روسیه فراخواند. بخاطر اینکه هیئت با پرستیژتر و با وزنتر در داخل افغانستان شود آلمانی ها را نیز شریک این پروژه ساخت. در رأس هیئت اوسکارفون، نیدرمایر و اتروفون هنتینگ قرار داشت، اعضای هیئت یک تعداد مسلمان و مبارزین هندی مانند مهنداراپرتاب و نمایندۀ ترکیه کاظم بیک بود. هیئت مختلط در سال 1915م  وارد افغانستان شد، ملاقات های را با امیر و دیگران انجام داد. ولی هدف اصلی که کشاندن افغانستان در جنگ علیه انگلیس بود حاصل نشد؛ اما درد سری را به انگلیس و روسیه خلق کرد که متوجه سرحدات خود باشند.

در افغانستان حس آزادیخواهی تقویه گردید حیثیت امیر در نزد مردم پائین آمد او را طرفدار انگلیس و بی علاقه به آزادی شناختند و شاید این امر در کشته شدن او نیز بی تأثیر نبوده باشد[7: 225].

 

 

ملاقات نماینده گان کشور های درگیر در جنگ، با امیر حبیب الله خان:

 مرحله دوم مبارزین نیم قارة هند برای حصول استقلال شان پس از قیام سال1857م در اواخر قرن 19 اوایل قرن 20م است. این مرحله مبارزه که در جریان جنگ بین المللی اول به اوج و انتهای خود رسید. به اساس حزب کانگرس ملی هند دقیقاً در سال 1897م یعنی تقریباً یکنیم دهه پس از دومین شکست انگلیس در افغانستان (1878-1880م) آغاز گردیده بود و در همین مرحله دومین موج مهاجرت وطنپرستان هندی به افغانستان صورت گرفت.

با معطل شدن جنگ اول جهانی نیروهای محوری جنگ طوری می اندشیدند که امپراطوری بریتانیا در هند میتوانست با موضع گیری های حکومت افغانستان متزلزل شود. حکومت ترکیه و جرمنی علاقمند بودند که افغانستان به طرفداری قوت های محوری داخل جنگ شود. برای آنکه امیر افغانستان امیر حبیب الله خان را تشویق نموده باشند، هیئت را به افغانستان اعزام نمودند. قبلاً هیئتی تحت ریاست «ویلهلم و اسموس» برای تحریک کشور های ایران، افغانستان و هند علیه بریتانیا اعزام گردیده بود. هیئت در ایران پیروزی های بدست آورد. از جمله هیئت کپتان «اوسکارنیدر مایر» که یک دانشمند بود به قسطنطنیه اعزام شد تا مسئله آماده ساختن امیر افغانستان را به انور پادشاه (وزیر جنگ ترکیه عثمانی) مشوره نمایند[1: 42].

زمانیکه هیئت آلمانی ها آماده مسافرت به افغانستان میشدند، انقلاب هند مستقر در برلین پلان ویژه خودشان را برای کار در افغانستان به وزارت خارجه آلمان در فبروری 1915م مطرح نمودند. این پلان توسط مهندرا پرتاب مطرح گردیده بود. در نواحی (ممیوراندوم مهندرا پرتاب) در مورد کار در افغانستان گفته شده بود: وضع در هند آماده یک انقلاب بود، اگر ارتش افغانی به هند هجوم ببرد، امپراتوری بریتانیا در هند سرنگون خواهد شد.

در یاد داشت همچنان گفته شده بود که در صورت حملة افغان ها بالای هند، همکاری صمیمانة‌ هندی ها جلب گردد. زیرا خوف وجود داشت که هندوها حمله مسلمانهای خارجی را نپذیرند. برای این منظور قرار شد که مهندرا پرتاب به کابل برود به ارتش افغانستان بیپوندند و بدینوسیله به هندوها اطمینان دهد که حزب ملی هند یکجا با دربار کابل برای آزادی هند فعالیت مینمایند.

این پیشنهاد را وزارت خارجه آلمان پذیرفت. مهندرا پرتاب شخصی به نام «هریش چندرا» را که بریتانیوی و ایالات هند را اطلاع دهد. برای «هریش چندرا» همچنان هدایت داده شده بود که از هند به کابل به نزد «مهندرا پرتاب» نامه بفرستند همچنان خواسته شده بود که در هند اذهان عامه را برای پذیرفتن اقدام نظامی توسط افغانستان در قسمت سرحدات شِمال غربی آماده بسازند[2: 19].

بدین ترتیب هیئتی متشکل از آلمان ها، ترکها و انقلابیون هند عازم افغانستان شد. ریاست هیئت را شخصی به نام «ون هنتیک» که عضو هیئت آلمان در تهران بود به عهده داشت. اعضای هیئت عبارت بودند. از مهندرا پرتاب، مولوی برکت الله، ‌اوسکارنیدرمایر، بیکر،‌ ریدیهر و شش نفر افراد از عساکر انگلیسی که در جنگ بدست آلمان ها افتاده بودند، دوتن افغان به نام عبدالرحمن و سبحان خان اند به مصارف خود در این قضیه شرکت داشتند.

کشور ترکیه شخصی به نام کاظم بیک را به حیث نمایندة آن کشور عضو هیئت فرستاد هیئت به تاریخ 10 اپریل 1915م با مقادر زیاد طلا،‌ سلاح و مهمات به جانب کابل حرکت کرد مهندرا پرتاب 26 نامه از رایش آلمان عنوانی راجها، مهراجا و نوابهای هند با خود گرفت همچنان نامه عنوانی امیر افغان و پادشاه نیپال به اعضای قیصرآلمان گرفت[3: 140].

از همان لحظه رسیدن به کابل انقلابیون هندی با استقبال گرم حکومت افغان رو به رو شد و به قسم مهمانان خیلی ها محترم از ایشان پذیرایی و مواظبت صورت گرفت. هیئت ملاقات های با امیر حبیب الله خان انجام داد. همزمان با آن نامه انورپادشاه ترکیه به امضای 160 صاحب منصب عالی رتبه ترکیه به امیر حبیب الله مواصلت کرد که از او خواسته شده بود که علیه بریتانیا اعلان جهاد کند. برنامه و عدة کمک های نظامی به امیر نیز داده شده بود. با ادامه مشوره ها و صحبت ها با هیئت ترک و آلمان دربار و مشاورین امیر به دو دسته تقسیم شدند. یک عده طرفدار جهاد علیه انگلیس شدند و عدة هم خواستند که حالت بیطرفی را که به سود انگلیس ها بود بگیرند. کسانیکه طرفدار جنگ بودند عبارت بودند از: نصرالله خان معین السلطنت وزیر دفاع عنایت الله خان پسر بزرگ امیر، امان الله عین الدوله پسر سوم امیر، نادر خان لوی درستیز، محمود طرزی، محور سراج الاخبار. گروپ طرفدار عبارت بودند از: عبدالقدوس خان صدر اعظم، اعتماد الدوله بی بی حلیمه مادرامیر، دسته های سوداگران معامله دار با هندوستان از نظامیان و بیروکراتان بودند.

از طرف دیگر یک دستة 15 نفری از مبلغین کالج های لاهور هم به عنوان مهاجرین و فرار کننده گان از هند وارد کابل گردیدند. چون مولوی الله نوروز خان ملتانی و شهنواز خان برادرش عبدالمجید خان، مولوی ظفر خان و یک عده دیگر عضو جمعیت اشتراک انقلابی، مولوی محمد علی خان پروفیسور تاریخ، فضل قادر خان پشاوری، شیرعلی خان، محمد نعیم خان و چند نفر سرداران سدوزایی پنجاب و سرداران کویته و غیره ....

هدف آمدن عبیدالله سندی به کابل سهم گرفتن در جهاد به تحریک مردم افغانستان بود. او کاملاً مطمئین بود که افغانستان مناسب ترین جای برای متحد ساختن تمام نیروهای اسلامی برای حمله به هند و اخراج بریتانیا بود.

پس از رسیدن به کابل عبیدالله سندی توسط هیئت های آلمان، ترک و انقلابیون هندی دعوت به همکاری شدکه او پذیرفت پس از مذاکرات امیر و مقامات افغانی هیئت مؤفق شد دو سازمان را درکابل ایجاد کند:

  1. حکومت موقت هند.       2- جنودی ربانی «ارتش الهی»

حکومت موقت به تاریخ 1916م تأسیس گردید مهندرا پرتاب به حیث رئیس جمهور، مولانا برکت الله به حیث صدر اعظم و مولوی عبید الله سندی و زیر داخله پذیرفته شده بودند[5: 863].

هدف عمدة تشکیل حکومت مؤقت این بود که میان افغانستان و بریتانیا تصادم خلق کند و هند را آماده بسازد که یک شاهزاده افغان را به حیث پادشاه هند بپذیرد. طی ملاقات ها و مشوره های حبیب الله خان این افاده را داده بود که تحت شرایط عادی بدون کمک نظامی نمیتوانست داخل جنگ شود. چنانچه «نیدر مایر» نوشت: مطابق بیانیه امیر جنگ در صورت میتوانست آغاز شود که در حدود 20 الی 100 هزار عسکر آلمان و یا ترکی در افغانستان مستقر میشد. مهندرا پرتاب و دیگر انقلابیون همچنان به عین نتیجه گیری رسیدند که افغانستان نمیتوانست بدون کمک نظامی درکنار نیروهای محوری جنگ است. بدین ترتیب هیئت ترک و آلمان پس ازعدم پیروزی شان در قناعت دادن امیر افغانستان 1916م افغانستان را ترک کرد. البته هندی ها باقی ماندند.

حکومت موقت هند ساحه فعالیت های خود را درکابل توسعه داد و مساعی لازم به خرج داد تا موقف خود را استحکام بخشد و برای منظور موافقتنامة را با امیر به امضأ رسانید مطابق این موافقتنامه حکومت مؤقت پذیرفته بود در صورتی که افغانستان در جنگ داخل شود هندی ها آماده خواهد بود که شهزادة افغانستان عنایت الله به حیث پادشاهی هند بپذیرد پس از ناکامی تلاش های شان در قناعت دادن امیر افغانستان انقلابیون هندی تلاش نمودند تا با دیگر قدرت های خارجی تماس برقرار نمایند برای این منظور مهندرا پرتاب هیأت کوچکی مشتمل برسردار شمشیر سنگ و میرزا محمد علی و دو خدمتگار «ایه سنگ و عبدالقادر» را در ماه مارچ 1916م با دو نامه یکی عنوان گورنر ترکستان روس و دیگر عنوان تزار روس به روسیه فرستاد. همچنان حکومت موقت نماینده های را به ایران ترکیه، چین و جاپان فرستاد.

افزون برتأسیس مناسبات دیپلوماتیک با کشورهای خارجی حکومت مؤقت یک جسماً با رهبران پان اسلامیک برنامه های وسیع را جهت متحد ساختن نیروهای اسلامی چین ترکها و عربها در نخست رهبری خدام و افغانهای قبایل سرحدی توده های مسلمان و هندوی هندوستان برای بیرون راندن بریتانیا از هند روی دست گرفت.

گرچه انقلابیون هندی و رهبران پان اسلامیک هندی مثل هیئت ترک و آلمان پیروزی بنیادی در برنامه های شان برعلیه حکومت بریتانیا بدست آورده نتوانستند؛ اما اتحاد آنها با حکومت افغانستان تأثیرات عمیق بالای روابط افغانستان و انگلستان به جا گذاشت. امضای معاهدات امیر با هیئت آلمان معاهده مخفیانة را امضا نموده بود، که مطابق آن در بدل داخل شدن به افغانستان در جنگ آلمان ها متحد شده بودند که نیروی عظیم نظامی، مقادیر بزرگ سلاح و مقدار طلا بدسترس حکومت افغانستان قرار دهد که آلمانی ها نتوانستند بر این پیش شرط ها جامه عمل بپوشانند؛ بنابرآن افغانستان بی طرف باقی ماند. حکومت موقت هندی برای بریتانیایها این مسئله را روشن ساخت که حکومت افغانستان دیگر تحت الحمایه شان نخواهد بود[8: 540].

مکثی برجنگ جهانی اول و بی طرفی افغانستان:

 شروع جنگ جهانی اول، افغانستان را برای یک بار وارد صحنه سیاست بین المللی ساخت، در این جنگ ترکیه به طرفداری از آلمان از مفکوره پان اسلامیزم و احساسات مذهبی مسلمانان آسیای میانه و بر ضد روسیه تزاری و انگلیس استفاده کرده و هیئت را به دولت های اسلامی منجمله افغانستان فرستاد، تا به طرفداری از ترکیه داخل جنگ شود، در افغانستان طرفداران عصری ساختن کشور ضرورت حمایت از پشتیبانی ترکان عثمانی منحیث یک دولت بزرگ اسلامی و مدخل اروپا پیشوای عالم اسلام و اینکه تازه به اصلاحات آغاز کرده است توضیح نموده اند، از ورود هیئت با جوش و خروش استقبال کرده اند دولت ترکیه نماینده های دولت جرمنی را نیز جزء هیئت خویش ساخت، در اکتوبر1915م هیئت مختلط آلمان و ترکیه که تعداد آنان به 80 نفر میرسیدند داخل خاک افغانستان گردیدند؛ هیئت بعد از ورود به کابل در باغ بابر محصور نگهداشته شدند.

 افسران آلمان به حضور امیر حبیب الله خان اصرار میورزیدند، تا برای شروع جنگ علیه بریتانیا تاریخ را تعیین نمایند در مقابل، امیر آنان را به صبر و حوصله توصیه میکرد؛ آلمانی ها از این امر شکایت داشتند که گفتگو و مذاکرات شان با امیر در اخبار های انگریزی نشر میشد از این جهت آنها امیر را به دو رویی ملزوم می ساختند. واقعیت امیرافغانها هراس داشت ظاهراً با هیئت آلمان ابراز موفقیت مینمود: اما رای عامه جداً از جهاد طرفداری میکردند. رئیس هیئت از راه ایران به ترکیه باز گشت نمود. عده یی از ترک ها در بین افریدی ها و وزیر رفته ایشان را به جهاد تشویق کردند و برخی ازآنها از راه پامیر به داخل سینکیانگ رفتند و عده دیگرآنان که مقاصد اولیه خود را در افغانستان عملی کرده نتواستند مسلمان های ترکستان بخصوص ترکمن ها را تحریک میکردند که فتنه و بلوا را آغاز کنند.

در ختم جنگ جهانی اول نشست های افغانی امیر حبیب الله خان را تشویق کردند؛ تا مطالبه کند که افغانستان درکنفرانس صلح نماینده داشته باشد امیر مذکور سه هفته قبل از مرگ خود به امیر اصرار وآزادیخواهان در1919م به وایسرای هند نوشت که افغانستان درکنفرانس صلح پاریس باید آزاد و مستقل شناخته شود، ولی جواب آنکه بعد از قتل حبیب الله خان گرفته شد یک وعده مبهم بود.

تمام هیئت روشنفکر های هندی درکابل بودند و با حلقه های مختلف روشنفکران از قبیل: محمود طرزی، امان الله خان و عنایت الله خان (برادر امیر امان الله و ولیعهد امیر حبیب الله خان) و دیگران، تماس داشتند. این تماس ها موجب شد که مردم افغانستان برای نخستین بار ارتباط خود را با دنیای خارج مشاهده کنند. احساسات ضد انگلیسی و آزادیخواهی رونق گرفت و حرکتهای مشروطه خواهی و آزادیخواهی داخلی هم طغیان کرد[6: 31].

همزمان با بالا رفتن روحیات ضد استعماری و مبارزات، خواهان فساد در دربار امیرگسترش می یافت، فرو رفتن امیر در لذات حرمسرا و اعتیاد روز افزون او به خوشگذرانیها به گفته داکتر جاوید زمینه را برای تشدید اختلافات در دربار و سر انجام قتل امیر مساعد کرد.

حرم بزرگی که حبیب الله خان داشت، خود برای امیر درد سری عظیم بود و چون خودش هم آدم بسیار متجددی بود، هیمشه به فکر لباس و زیب و زیور اهل حرم بود و این کار به اندازه یی امیر را مشغول کرده بود که در اواخرکمتر به امور مملکت رسیده گی میکرد و همینها سبب شد تا اختلافی در بین حرم پیدا شود، مادر امان الله خان و عبید الله خان با امیر به مخالفت افتاد، مخصوصاً و قتی کنیز ها و مسایل رسیدگی و پرداختن به آنها در باغ چهلستون بین شان جنگ شدیدی واقع شد در اثر آن امیر امان الله خان عقده گرفته و رنجیده خاطر شد؛ بنابرآن با مخالفت شاه همدست گردیده و زمینه توطئه و دسیسه قتل امیرحبیب الله خان فراهم آمد شامگاه 20 فبروری سال 1919م امیر هنگام تفریح درحومة جلال آباد به ضرب گلوله به قتل رسید و پس از نبردی کوتاه بر سر جانشینی، سر انجام پسر سوم امیر، شهزاده امان الله توانست عمویش نایب السطنه نصرالله خان را از صحنه بدر کرده و تاج و تخت سلطنت را تصرف کند[9: 540].

اثرات جنگ جهانی اول، مداخلات متحدین و متفقین برافغانستان:

  به همه بهتر معلوم است که اثرات منفی جنگ جهانی اول تنها بالای کشور های درگیر در جنگ؛ بلکه بالای کشور های بیطرف به طور مستقیم و غیر مستقیم وارد گردید که از آن جمله میتوان افغانستان را نیز شمرد.

البته در این جنگ کشور های متحدین را (آلمان، اتریش، هنگری، ترکیه و بلغاریا) تشکیل میداد و کشور های متفقین را (بریتانیا، فرانسه،‌ روسیه، ایتالیا، امریکا، جاپان، رومانیه، سربستان، بلژیک، یونان و پرتگال) و غیره تشکیل میدادند. که تماماً آنها به نحوی از آنجا با کشور های همجوار و دور دست بخصوص افغانستان با روشهای دیپلوماسی خواهان همکاری و تطبیق نظریات شان میکوشیدند،که همه و همه روشهای دیپلوماسی و خواهشات آنها رفته رفته بالای افغانستان تأثیرات ناگوار وارد کرد.

ولی مداخلات آنها به طور مثال: حملات انگلیس در روز های اول این جنگ که بالای ترکیه (عثمانی) صورت گرفت خیلی مهم تلقی میشد، از اینکه ترکیه امپراتور رهبر خلافت اسلامی بود، بناءً در جهان اسلام خصوصاً موقف هندوستان که مستعمرة انگلیس بود تأثیرات بسیار منفی نمود.

در هند بر ضد انگلیس پارتی خلافت به میان آمد و تحریک مهاجرت آغاز گردید که مسلمانان از هند که دارالکفر است باید خارج شوند، این تحریک هنگامی قوت گرفت که شیخ الهند محمود الحسن و همراهان او به قبایل پشتون روآوردند تا از این طریق بر ضد انگلیس جهاد را آغاز کنند. انگلیس که در اروپا با یک جنگ شدید رو به رو بود در تشویش افتاد؛ تا در هند بر ضد آنان قیام صورت نگیرد.

قسماً مصداق قول ما مداخلات مستقیم انگلیس میباشد، که آنها با وسایل گوناگون به امیر خبر میدادند تا افغانستان را بی طرف نگهدارد. ولی این بار سنگین بر شانه های امیرگرانی می نمود، خصوصاً‌ وقتی که خلیفه اسلامی ترکیه و امپراتورآلمان هیئتی را به نزد امیر فرستاد و او را تشویق نمودند تا اعلان جهاد کند، امیر به شکل آنان را غافل نگهمیداشت و هم علمای دینی قبایل و هندوستان را مأیوس نمی گردانید و هم نمی گذاشت تا اختلاف در بار به حد شدید آن برسد.

امیر فوراً به سیف الله نمایندة انگلیس درکابل گفت تو به حیث یک مسلمان و افغان هرآنچه را در اینجا می بینی به شکل صادقانه آنرا به هند بنویس، در اینجا بحران عظیم است و من آن را خاموش می سازم،‌ باید آنان را تا وقتی که منافع داخلی ما در خطر مواجه نشده حفظ خواهم کرد. بالاخره در 16 جنوری سال 1916م امیر جواب نامه های وایسرای هند و پادشاه بریتانیا را نوشت و در مورد ازدیاد مستعمرات نیز یاد آور نموده نوشت که این یک تحقیر برای عزت و آزادی افغانستان است بی طرفی را دوام خواهد داد و به آن دوستی که اعلیحضرت شما یاد کرده اید همیشه به احترام خواهد دید.

در پایان جنگ امیر آرزو داشت تا در کنفرانس صلح افغانستان نیز دعوت گردد؛ ولی لندن در جواب امیر نوشت که در کنفرانس صلح کشور های اشتراک مینمایند که در جنگ عملاً اشتراک نموده بودند. به این ترتیب دستان امیر با آب سرد شسته شد و در داخل نیز عکس العمل هایی برایش پیدا گردید                [10: 238-239].

نتیجه گیری:

بالاثر تحقیقات کتابخانه یی در مورد موقف بیطرفی افغانستان در جنگ اول جهانی به این نتیجه میرسیم:

  1. افغانستان درگام نخست نسبت احراز موقعیت استراتژیک خود بین کشورهای آسیایی منطقه توجه دوگروه درگیر در جنگ یعنی گروه متحدین و هم گروه متفقین را به خود معطوف نموده بود.
  2. افغانستان در سیاست خارجی خود از استقلال کامل برخور دار نبود بناءً خواسته یا ناخواسته تحت نفوذ و فشار بیرونی یعنی سیاستگذاران انگریزی که عضو عمده گروة درگیر در جنگ یعنی متفقین،‌ قرار داشت و نمیتوانست منحیث کشورکاملاً مستقل حرکت کند، بدین ملحوظ مطابق خواست و تقاضای دولت بریتانیای کبیر اعلان بیطرفی کرد و تا اخیر این موقف را به نحوی از آنها حفظ نمود.
  3. از اینکه افغانستان قوه کافی نظامی، اردوی منظم و نیروهای هوای در اختیار نداشت؛ تا خود به نفع یکی از طرفین داخل معرکة جنگ گردد.
  4.  افغانستان محتاج کمکهای نظامی، اقتصادی و مالی بود و وعده چنین کمکها از جانب حکومت انگلیس به امیر حبیب الله خان سپرده شده بود بعداً از آن کمک ها خبری نشد.
  5.  امیر حبیب الله خان سیاستمدار خیلی زیرکی بود که، خود مجبور به بیطرفی از جانب متفقین به ویژه انگلیسها گردیده بود، اما هیچگاه هیئت اعزامی دولت ترکیه را که وارث خلافت اسلامی در جهان اسلام بود و آلمان را محتاطانه و با زیرکی خاص به اصطلاح گپ داد. مسأله را آنقدر طولانی ساخت که بالآخره به جواب کاملاً رد و نه قبول؛ بلکه مجبوریت و احتیاج خود را به نحوی مطرح ساخت که،‌ وارد جنگ شدن توپ و تانگ و قوه منظم نظامی،‌ میخواهد در این وقت فضا چنین نبود که ترکها و آلمانیها و سایر اعضای درگیر جنگ به امیر چنان کمک نظامی را که خود درگیر جنگ با متفقین بود برای کشانیدن افغانستان به جنگ علیه متفقین به وی داده بتوانند، بناءً امیر هوشیارانه موقف بیطرفی خویش را حفظ کرد.
  6. این موقف خطرات بس بزرگ حتی جانی یعنی قتل امیر را در شکارگاه کله گوش جلال آباد در پی داشت؛ زیرا که در داخل طرفدران جنگ و مخالفان جنگ عرض وجود کردند و اکثریت مردم به صفوف طرفداران جنگ پیوستند، به همه حال تا ختم جنگ جهانی افغانستان به حیث کشور بیطرف حفظ موقف سیاسی و نظامی نمود.

منابع ومآخــذ

  1. بیدار، محمد یاسین. (1370). هند، جنبش ها و احزاب سیاسی.کابل: مطبعه دولتی.
  2. جعفری، عباس. (1382). گیتاشناسی نوین کامل کشور های جهان. تهران:  مؤسسه جغرافیایی کارتوگرافی گیتاشناسی.
  3. حکیمی، محمود.(1382). نگاهی به تاریخ معاصر جهان یا بحران های عصرما. تهران: چاپخانه سپهر.
  4. فریاد افغان،‌ نجم الدین.(1384). نگرش برتاریخ معاصر افغانستان. پشاور: انجمن نشراتی دانش.‌
  5. فونلاو، تئودوراچ. و دیگران. (1374). تاریخ جهان، تحول اندیشه، تمدن و فرهنگ جهان. جلد دوم، مترجم عبدالرحمن صدریه. تهران:  انتشارات فردوس.
  6. کاظمی،‌ محمدکاظم. (1384). افغانستان در قرن بیستم. تهران: خیابان سمیه.
  7. کامگار، جمیل الدین.(1384). نگاهی مختصر به تاریخ افغانستان. ‌کابل: انتشارات میوند.
  8. لوتوس بکر، فردریک دنکاف.(1380). سرگذشت تمدن. تهران: انتشارات علمی و هرهنگی.
  9.  لیتل فیلد، هنری ویلسون. (1384). تاریخ اروپا از سال 1815. مترجم فریده قرچه داغی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  10. مهرین، مهرداد. (1384). اطلاعات عمومی دایرالمعارف مصور. جلد اول، تهران: انتشارات خشایار.

 

 

 

 

 

 

 

      نقش مدیران برآموزش خلاقیت در سازمان‌ها  ·

پوهنیار ابوریحان انتظار عضو کادرعلمی دیپارتمنت منجمنت واداره تشبثات پوهنحی اقتصاد

خلاصه:

     امروزه ما درحال گذار از جامعۀ صنعتی و ورود به جامعه اطلاعاتی هستیم. بشر امروز، هزاره سوم را درحالی آغاز کرد، که پیشرفت‌های اعجاب آورعلمی و فنی وی را احاطه کرده است. فن آوری اطلاعات بنیان‌های جامعه صنعتی را سست کرده تا ستون‌های جامعه اطلاعاتی را برپا کند. همان‌گونه گذر از عصر کشاورزی و ورود به عصر صنعت، چالش ها و مشکلاتی را برای بشر به‌وجود آورد، گام نهادن به عصر اطلاعات نیز برای بشر چالش زا خواهد بود؛ اما این بار بشر می بایست با چالش‌های عمیق تر و قدرتمند تر دست و پنجه نرم کند. عصر اطلاعات نیازمند سرعت، انعطاف پذیری، خلاقیت و نوآوری است.

    با شتاب روز افزون تحولات و دگرگونی‌ها در دنیای کنونی که عصر اطلاعات و ارتباطات است و به دلیل بی‌ثباتی و تغییر پذیری و نیز غیر قابل پیش‌بینی بودن این تغییرات، آنچه که کشورهای جهان به ویژه کشورهای درحال توسعه را درجهت افزایش بهره‌وری، پیشرفت و ترقی آنها مدد می‌رساند، همانا استفاده از فرصت‌ها در رقابت با سایرکشورهاست و این امر میسر نمی گردد مگر با درایت و خلاقیت مدیران و نیز تأثیر مدیران در پرورش و آموزش خلاقیت کارکنان که با کمک یکدیگر در جهت رشد و بالنده گی سازمان خود و در نتیجه، جامعه بکوشند.  سازمان های این دوره نیز باید بدین موضوع توجه کنند، تنها عامل مؤفقیت سازمان در عصر اطلاعات کارکنان و مدیران هستند. مدیران این دوره نیازمند هوشمندی، تخصص و دید وسیع تری برای مقابله با چالش‌های فراروی خود خواهند بود. دردنـیـای سـازمـانـی امـروز مدیران‌خلاق، سازمان‌های‌خلاق وکارکنان‌خلاق اضلاع مثلث  خـلاقـیـت هستند که مي‌توان تأثير نقش مديران خلاق را در رأس اين مثلث قرار داد.

 در حقیقت پایه و اساس جوامع توسعه یافته خلاقیت است. مدیران نه تنها با استفاده از خلاقیت مسائل خود را شناسایی می‌کنند؛ بلکه راه حل این مسائل را نیز از طریق خلاقیت می‌جویند. خلاقیت و نوآوری شامل جذب نیروهای خلاق و نوآور در سازمان، تأمین امکانات مناسب تحقیقاتی و مالی درکوشش های نوآورانه به کارگیری نتایج حاصل از فعالیت‌های خلاقانه و دادن پاداش مناسب به افراد  خلاق است. همچنان مدیران خلاق وهوشمند باید به اصل تفکرنقادانه و تفکر خلاق ، توجه داشته باشند. در تفکر خلاق و نقادانه، فهمیدن بهتر از آموختن است. مدیران خلاق باید امکانات موجود را ارزیابی نموده و از چالش‌های موجود فرصت‌های بدیع را خلق نمایند، و هرمدیر باید دارای سه  وجه اساسی باشد "تخصص، مهارت  ودانش  و بینش خلاقانه " این مثلث پیشرفت برای هر مدیر است. مدیران با داشتن چنین مؤلفه ها می‌توانند به ارتقاء پیشرفت سازمان خود و در نتیجه به ترقی جامعه کمک کنند.

 درکل نتایج و یافته‌های رساله هذا را می‌توان چنین جمع بندی کرد که خلاقیت نقش بسزای درمدیریت سازمان‌ها داشته که نقش آن را میتوان در سه بعد جامعه خلاصه کرد . خلاقیت و نوآوری باعث افزایش رشد پایدار و توسعه اقتصادی شده، بهره وری را درتمام موارد فوق الذکر بالا می برد، باعث گسترش فناوری اطلاعات و تکنولوژی شده و عملاٌ باعث ایجاد کالا وخدمات جدید می‌گردد . از اینرو سازمان‌ها نیاز مبرم به خلاقیت در مدیریت خویش دارند.

واژه‌های کلیدی : خلاقیت و نوآوری، مدیران خلاّق، سازمان‌های خلاّق، کارکنان خلاّق وتکنیک‌های عمومی خلاقیت.

مقدمه:

 با پیشرفت روز افزون دانش و فناوری وجریان گسترده اطلاعات، امروزه‌ جامعه‌ ما نیازمند آموزش ‌مهارت‌ هایی‌ است‌كه با کمک آن بتواند همگام با توسعه علم و فناوری به پیش برود. هدف‌ باید پرورش‌ و آموزش انسان‌هایی‌ باشد كه‌ بتوانند با تفکر خلاق‌ با مشكلات‌ روبرو شده ‌و به‌ حل‌آن‌ها بپردازند. به‌ گونه یی كه ‌انسان‌ها بتوانند به خوبی‌ با یكدیگر ارتباط ‌برقراركرده‌ و با بهره‌گیری ‌از دانش جمعی‌ و تولید افكار نو مشكلات‌ را از میان ‌بردارند. امروزه‌ مردم‌ ما نیازمند آموزش ‌‌خلاقیت هستند كه با خلق ‌افكار نو به‌ سوی‌ یك‌ جامعه‌ سعادتمند قدم‌ بردارند.

رشد فزاینده‌ اطلاعات‌، سبب‌ شده‌ است‌كه ‌هر انسانی ‌از تجربه‌، علم ‌و دانشی‌ برخوردار باشد كه‌ دیگری ‌فرصت‌ كسب‌ آن‌ها را نداشته ‌باشد، لذا به‌ جریان‌ انداختن ‌اطلاعات‌ حاوی‌ علم‌ و دانش‌ و تجربه ‌در بین ‌انسان‌ها یكی ‌از رموز مؤفقیت‌ در دنیای‌ امروز است‌. هیچ‌كس ‌قادر نیست‌ به‌ میزان ‌اطلاعات ‌واقعی ‌هركس‌كه‌ درگوشۀ‌ ذهن ‌او نهفته ‌است ‌پی ‌ببرد. این‌ اطلاعات ‌زمانی‌ به‌ حركت‌ درمی ‌آید كه‌ انگیزه یی ‌قوی‌‌ سبب رها شدن آن به‌ بیرون ‌ذهن شود، سپس جریانی ‌از علم‌ و دانش ‌و تجربیات‌ جاری می‌‌شود كه‌ همین‌ امر زمینه‌ ساز نوآوری‌ و خلاقیت‌ خواهد بود،[3: 29].

یكی از شرایط‌ لازم‌ برای‌ پدیدار شدن ‌افكار نو، وجود آرامش ‌برای ‌مغز است‌. به‌ همین ‌خاطر لازم‌ است‌ انسان‌ها بكوشند درجامعه‌ شرایطی‌ پدید آید كه ‌در بستر آن‌ مغز بیندیشد و تكامل یابد و سبب ‌ساز افكار نو شده‌ و شرایط ‌برای‌ سازنده گی‌ در جامعه‌ مهیا شود. همچنین سـازمـان‌هـا بـرای بقاء و تداوم نقش مثبت و سازنده خود نیازمند افکار، اندیشه ها، نظرات تـازه و نـو هـستند؛ تا با دریافت دیدگاه‌های نو مبتنی بر تحقیقات میدانی، اندیشه و تـئوری‌هـا بـتـوانـنـد پـویـایـی خـود را تـضـمـیـن کـنـنـد وگـرنـه رو بـه زوال و نابودی هستند. خلاقیت در سازمان‌ها می‌تواند به ارتقای‌کمیت وکیفیت خدمات، کاهش هزینه ها، جلوگیری از اتلاف منابع، کاهش بوروکراسی، افزایش رقابت، افزایش کارایی و بهره وری، ایجاد انگیزش و رضایت شغلی درکارکنان منجر گردد. و بر مبنای آن « خلاقیت » عاملی مؤثر درعرصه مدیریت است، به‌ویژه آن که به تحولاتی عمیق در روش‌ها، سیاست‌ها و راهکارهای سازمانی و تولیدی می‌انجامد. مدیران خلاق وکارآفرین، همراه با سازمان‌های کارآفرین قادر اند توان خلاقه افراد شاغل را (کارمندان، کارگران و صنعت گران ) را شگوفا سازند،[6: 34-35].

 درکل سـازمـان‌ها محتاج خـلاقـيـت و نـوآوري هـسـتـنـد. سـازمـان‌هـا به خودي خود يک مفهوم هستند که با وجود نيروي انساني (مديران و کارکنان ) حرکت، پويايي و پيشرفت را رقم مي زنند. بايد اذعان نمود كه انسان بيشتر موجودي خلاق است تا مبدع؛ زيرا خلاقيت انسان عمدتاً برگرفته از يك الگو يا طرح تغيير يافته از چيزهاي قبلي است. پس می‌توان گفت که وفق دادن سازمان ها با تغییرات و تحولات روز جهان، رشد و پیشرفت تجارت بستگی به مدیران خلاق دارد، هنر مديرخلاق استفاده از خلاقيت ديگران و پيدا کردن ذهن‌هاي خلاق است.

مواد و روش :

      همانا برای اهل علم و فن مدیریت بهتر معلوم است، که خلاقیت به معنای خـلق‌کـردن چـیـزی تـازه و مـنـحـصـر بـه فـرد اسـت کـه به گونه‌یی مناسب و مفید، موجب حل یک مسأله، سوال یا نیاز علمی، صنعتی، اجتماعی و مانند آن باشد.

طوریکه موضوع علمی هذا را ( نقش مدیران بر آموزش خلاقیت در سازمان‌ها) تشکیل می‌دهد، قابل اذعان است، باید در این مورد چنین ابراز کرد: که مدیران خلاق در ایجاد فرصت‌های شغلی مناسب فضاسازی محیط سازمانی برای تلاش بیشترکارکنان و بالا بردن بازده سازمان نسبت به مدیران غیرخلاق کارآمدترعمل می‌کنند. آنان در این راه به گونه‌یی ابتکاری در رفع تنگناها و مشکلات می‌کوشند. مدیران در پرورش خلّاقیّت و نوآوری و ایجاد زمینه برای گسترش این ویژگی‌ها نقش حسّاس و مهم دارند. آنان برای دست یافتن به خلّاقیّت باید توانایی ترکیب ایده‌های نو را با روشی مناسب و با حفظ پیوستگی بین ایده‌ها برای آفرینش و تحقّق اهداف و خواسته‌های سازمان را داشته باشند. نویسنده ای اعتقاد دارد ایده ها وقتی پرورش می یابند که افراد با:

 الف) پدیده ای نو، (ب) مسائل جدید، (ج) و افرادی که متفاوت با آنها فکر می‌کنند مواجه شوند. بنابراین مدیران برای استفاده ازخلّاقیّت دیگران و بیدارکردن ذهن‌های خلّاق باید فضای مناسب ایجاد کنند و خود نیز ویژگی‌های خاصّی داشته باشند،[3: 19].

 گروه از مدیران دارای یک ویژه گی برجسته هستند و آن اهل تفکر خلاق بودن است. آنها درباره‌ پیامدهای ثانوی هرتصمیم با استفاده از ذهن و قدرت تفکر، از خود ابتکارات شایسته ای بروز می‌دهند، و با حمایت، پشتیبانی و تشویق لازم خـلاقـیت سایر افراد را تبارز می‌دهند، همچنان به کارکنان وقت کافی می‌دهند یعنی، هر روز، مدّت زمانی را برای اندیشیدن آنان اختصاص داده تا فرصت داشته باشند روی مسائل و ارائه راه حل برای آن‌ها تمرکز کنند. این کار به مدیران امکان جستجوی افکار جدید و خلاق را می‌دهد.

ماهیت و مفهوم خلاقیت:

 (خـلاقـیـت)یـا آفـریـنـشـگـری از واژه (creativity) و بـه مـعـنـای خلق کردن است. در اصـطـلاح به معنای پدید آوردن چیزی از چیز دیگر به گونه‌یی منحصر به فرد است. لذا خلاقیت به معنای خـلق کـردن چـیـزی تـازه و مـنـحـصـر بـه فـرد اسـت کـه به گونه ای مناسب و مفید، موجب حل یک مسأله، سوال یا نیاز علمی، صنعتی اجتماعی و مانند آن باشد.

 ازخلاقیت به وسیله صاحب نظران تعاریف گوناگونی ارائه شده است، که بسیاری مشابه و بعضی متفاوت هستند، در واقع می‌توان گفت هنوز اتفاق نظری جامع و مانع درتعریف این مفهوم وجود ندارد، لیکن آنچه نسبتاً عده زیادی از دانشمندان پذیرفته اند اینست که، خلاقیت عبارت است از به کارگیری توانایی‌های ذهنی در تلفیق عناصر کهنه برای ایجاد یک فکر یا راه حل نو و ارزشمند و هدفدار. «گیلفورد و فلدمن » معتقدند که خلاقیت را باید نوعی از تفکر به شمار آورد، زیرا ایده خلاق نوعی فکر و تصور است. در برخی دیگر از تعاریف، خلاقیت معادل با «حل مسایل (problem solving)» تلقی شده، که در اشکال مختلف هنری، علمی و اجتماعی ظاهر می‌شود. بدین ترتیب، خلاقیت چیزی جز حل کردن مسایل، مشکلات، تعارضات یا بن بست ها نیست. اما آیا هر حل کردن یا خلق کردنی را می‌توان یک «پدیده خلاقه» نامید؟ در این باره صاحب نظران معتقدند که هر پدیده خلاقه ای حتماٌ باید واجد عنصر «تازگی و نو بودن» باشد تا امتیاز خلاقیت را پیدا کند،[3: 17-18].

 در کنار این ویژگی، باید به عنصر «مناسب و مفید بودن» خلاقیت نیز توجه کرد؛ زیرا تازگی و جدید بودن یک پدیده، بی‌آن که دارای منافع و فوائدی باشد، ارزش چندانی نخواهد داشت. بنابر این از مجموع این نظرها می‌توان نتیجه گرفت که:

 «خلاقیت به معنای خلق کردن چیزی تازه و منحصر به فرد است که به گونه ای مناسب و مفید موجب حل یک مسأله، سوال یا نیاز علمی، صنعتی و یا اجتماعی شود.» همانطورکه گفته شد از خلاقيت تعريف‌هاي زيادي شده است. پس در آخرین تحلیل می‌توان گفت که:

  • خلاقيت يعني تلاش براي ايجاد يك تغيير هدفدار در توان اجتماعي يا اقتصادي سازمان.
  • خلاقيت به كارگيري توانايي‌هاي ذهني براي ايجاد يك فكر يا مفهوم جديد است.
  • خلاقيت عبارت است از طي كردن راهي تازه يا پيمودن يك راه طي شده قبلي به طرزي نوين.
  • خلاقیت یعنی توانایی پرورش یا به وجود آوردن یک انگاره یا اندیشه جدید (در بحث مدیریت نظیر به وجود آوردن یک محصول جدید است)،[ 19: 3-6].

ضرورت و نقش خلاقیت:

ضرورت خلاقیت از دو بعد مورد بررسي قرار مي‌گيرد:

الف: بعد مادي: نقش و جايگاه خلاقيت تا جايي است كه درمغرب زمين ميگويند يا مرگ يا خلاقيت و اساساً انسان را حيوان خلاق مي نامند.

ب: بعد معنوي: ضرورت خلاقيت از اين بعد ناشي ازمقام وجايگاه بالاي انسان به عنوان خليفه است. بديهي است كه انسان بايد بالفطره خلاق باشد،[2: 49].

نقش خلاقیت ازجنبه های متعددی مورد بررسی قرار می‌گیرند که برخی از آن‌ها عبارت انداز:

 1. نقش خلاقیت درافزایش رضایت شغلی:- خلاقیت درکار موجب افزایش راندمان شغلی وحرفه ای می شود وخود مستلزم وجود ایده مناسب و برنامه‌ریزی قوی است. خلاقیت ورزی درعرصه کار و تلاش به افزایش روحیه نشاط وتنوع طلبی منتهی می‌شود. فرآیند این عمل افزایش انگیزه‌کاری است وتأثیر مضاعفی بر افزایش رضایت شغلی دارد. اگر بستری برای اندیشیده خلاق درمحیط کار وجود داشته باشد، به افزایش روحیه استقلال و اعتماد به نفس درشاغلین کمک می کند.

2. نقش خلاقیت درتقسیم فرصت‌های شغلی:- معمولاً مشاغل جدید، با ایجاد فرصت‌های شغلی در جامعه همراه است. این رویداد را می‌توان نوعی حق انتخاب بین مشاغل تعبیرکرد. درمحیط‌های اجتماعی حامی اشتغال خلاق، به افراد ضمن بهره مندشدن از سیاست‌های حمایتی و قانونی، فرصت مستقیم خلق مشاغل جدید و سازنده داده می‌شود. ازین حیث ضریب اشتغال نیز بالا می رود. حرفه یی شدن مشاغل می‌تواند فرایند جستجوی فرصت‌های شغلی را تسریع کند. حرفه ای شدن مشاغل یعنی کار یا حرفه در طول زمان به اوج تحول و تکامل خویش رسیده و از آن مشاغل، سود بیشتری به دست آید.

3. نقش خلاقیت درایجاد مشاغل جدید:- یکی از معضلات اشتغال درکشور ما افغانستان این است که نظام تربیتی جامعه،کودکان و نوجوانان را طوری هدایت نمی‌کند، که کار وشغل را درسازمان‌ها یا محیط‌های غیردولتی بجویند. البته این امر به خودی خود چیزبد نیست، بلکه وابستگی شدید به آن آسیب زا خواهد بود. درجوامع توسعه یافته، حوزه اشتغال صرفاً به امکانات دولتی محدود نشده و به تعبیری نوعی خلاقیت در این عرصه مشاهده می‌شود. درگرایش به کار وتولید استقبال از اندیشه های نو وحمایت مادی و فزیکی از این اندیشه درخانواده به بروز توانایی‌ها و قابلیت‌های تولیدی افراد خانواده کمک می‌کند؛ اما صاحبان مشاغل آزاد نیز می‌توانند با تغییر و توسعه شغل خود امکان اشتغال زایی را چندین برابر سازند.

4. نقش خلاقیت در ایجاد ارتباط بین واحدهای شغلی:- اگر محیط اجتماعی و سازمانی، ازحسن توجه و علاقه به خلاقیت برخوردار باشد به سرعت پیوندهایی بین محصولات وفن آوری های مختلف ایجاد می‌شود. به عنوان مثال تلفیق دو محصول بی سیم و تلفن به اختراع موبایل منجر شده است،[3: 34-37].

روش های ایجاد خلاقیت:

1- استفاده از تمثيل: مدیر به کارکنان کمک کند؛ تا با استفاده از چيزهايي که قبلاً مي‌دانستند در موقعيتي مشابه به اطلاعات، حقايق و اصول تازه‌يي دستيابند. به آن‌ها نشان داده شود، چگونه محصولات علمي براساس موقعيت‌هاي مشابه شکل گرفته اند.

2 - توجه دادن به کمبودها و خلا در دانش: از کارکنان خواسته شود، بجاي آنکه به دانستني‌هاي انسان بپردازند، آنچه را که براي انسان مجهول مانده است بررسي کنند. مهارت‌هاي کارکنان را براي جستجوي شکافهاي ناشناخته ها و مجهولات توسعه دهند.

3- تقويت تفکر در باره امکانات واحتمالات:- فرصت‌هايي ايجاد شود تا به سوالاتي؛ مانند: چطور، اگر، يا از چه راه‌هايي پاسخ داده شود وحتي خود وادار به پاسخ دادن آن‌ها شود. هنگام گفتن مسئله به کارکنان فرصت انديشيدن به راه‌هاي مختلف حل مسئله داده شود.

4- استفاده از سوالات محرک: استاد/ مدیر بايد بيشتر به گزاره‌هاي پرسشي که نياز به درک عميق دارد توجه کند. وسوالاتي که نياز به ترجمه، تفسير، تعريف، اکتشاف وتجزيه وتحليل دارد استفاده کند. علاوه بر آن، ايجاد فرصت‌ها، تشويق به مطالب زندگي افراد خلاق، تقويت تعامل با اطلاعات قبلي، تقويت مهارت‌هاي مطالعه خلاق، ايجاد ابهام وتقويت آن، استفاده از روش اکتشافي نیز نقش مؤثری را خواهند داشت                [ 3: 90-91].

 موارد ايجاد پايداري در خلاقيت:

  لازم است تا موارد زير در سازمان مورد توجه کارکنان، کارشناسان و مديران قرار گيرد:

1- ايجاد انعطاف پذيري و اصلاح نظام ارزيابي عملکرد: مقررات و ضوابط سنتي و خشک از بروز خلاقيت در سازمان جلوگيري مي‌کند. همچنين لازم است؛ تا نظام ارزيابي عملکرد از حالت سنتي و نرماليته تغيير پيدا کند و به گونه‌اي نباشد که مانع خلاقيت و نوآوري کارکنان و کارشناسان شود. مديران بايد با ايجاد انعطاف، محدوديت‌هاي تحميل شده بر کارکنان و کارشناسان را کاهش دهند و زمينه را براي تقويت خلاقيت در آنان آماده سازند. در يک سازمان خلاق و نوآور ارزيابي کارکنان بر اساس حضور فزيکي آنان صورت نمي‌پذيرد؛ بلکه تمام منابع سازمان بر اساس شاخص‌هاي تعالي و پيشرفت کارکنان و کيفيت فعاليت ها وخدمات وميزان نوآوري ارزيابي مي‌گردند.

2- تفويض اختيار: تفويض اختيار و اعطاي مسئوليت به‌کارکنان، اين امکان را به آنان مي‌دهد، که از تجارب خود بياموزند، آنان را درخلق ايده‌ها و راهکارهاي جديد ياري مي‌دهد و احساس مسئوليتشان را در تحقق اهداف سازمان بالا مي‌برد. لذا بايستي مديران با دادن اختيارات، مسئوليت انجام کار و نحوه انجام آن را به کارکنان و کارشناسان سازمان واگذار نمايند و ترتيبي اتخاذ کنند که رسيدگي و نظارت فزيکي به حداقل ممکن برسد و کارکنان و کارشناسان حاصل کار خود را مشاهده نمايند.

3- اطلاعات: زيربناي تصميمات درست، استفاده از اطلاعات لازم براي تصميم گيري مي‌باشد. لذا بايد اطمينان پيدا کرد که کارکنان و کارشنانسان به اطلاعاتي که براي انجام کارشان لازم است دسترسي داشته باشند. اتخاذ تصميمات درست، اجراي آنها را ميسر مي‌سازد و موجب پايداري انگيزش در کارکنان و کارشناسان سازمان خواهد بود.

4- تعيين حدود اهداف و انتظارات: اهداف وانتظارات سطح پايين انگيزه لازم را درکارکنان و کارشناسان ايجاد نمي نمايد. همچنين بالا بودن انتظارات ممکن است موجب شکست و يأس آنان شود؛ لذا ضروري است تا انتظارات و اهداف سازماني را در حد مناسب تنظيم نمود.

5- ترغيب ريسک پذيري: مديران بايستي ريسک پذيري را در موقعيت هايي، که نتايج شکست قابل تحمل است، تشويق نمايند. اين عمل کمک مي‌کند؛ تا تصميمات و اقدامات به مرور زمان از جامعيت بيشتري برخوردار شوند.

6- ايجادجومناسب: مديران بايستي فرصت لازم را براي بيان نظرات تمام کارکنان و کارشناسان فراهم آورند. از انتقادهاي سخت گيرانه پرهيز کنند و براي ايده‌ها و عملکردهاي خوب، ارزش و پاداش مناسب قائل شوند.

راه هاي عمده تقويت خلاقیت در سازمان:

بـرای بـهـره مـند شدن ازخلاقیت منجر به نوآوری ودست یافتن به شگوفایی که همانا تـحـقـق هـدف هـای تـرسـیـم شـده سـازمانی است. صاحب نظران راهکارهای متعددی را مطرح ساخته اند که برخی ازمهم ترین آن راهکارها عبارتند از:

 -1 ایـجـاد فـضـای خـلاق: فـضای محرک خلاقیت به معنی این است، که مدیر باید همیشه آمـاده شـنیدن ایده‌های جدید از هر کس در سازمان باشد. در واقع سازمان باید در جستجوی ایـن گونه فکرها باشد و تنها منتظر ارائه اندیشه جدید نماند. برای اینکه خلاقیت به وقـوع بـپـیـونـدد بـاید چنان نگرشی وجودداشته باشد تا از پیشنهادهایی که مبتنی بر تـغـییر شرایط موجودند استقبال کند و ملاک اصلی پیشنهاد دهنده آن چیزی است که مدیر در عـمـل انـجـام مـی‌دهـد نـه سـخـن او. لذا هـر فـکـری بـایـد بـه طـور جـدی مـورد دقـت و تـحـلیـل قـرار گـیـرد و در صـورت بـه کـار گـرفـتـه نـشـدن، دلیل رد آن به دقت برای پیشنهاد دهنده تشریح گردد.

 -2 دادن وقـت بـرای خـلاقیت: موضوعات انحرافی (غیر اصلی) محیط کار، اغلب مدیران و کـارکـنـان را از خـلاق بـودن بـازمـی دارد. بـرخـورد بـا مـسـایل فوری و فوتی ممکن است بیشتر وقت روزانه فرد را بگیرد، اغلب، فرصتی که باقی می‌ماند یا اندک است یا هیچ فرصتی برای تفکر خلاق نمی‌ماند. همه سازمان‌ها از این روش پیروی نمی‌کنند، سازمانی ممکن است وقت یا جای مخصوصی را بـرای خـلاقـیـت اخـتصاص ندهد ولی افراد را به برنامه‌ریزی درکار خود برای یافتن فـرصـت جـهـت تـفـکـر خـلاق تـشـویـق کـنـد. ضـمـن ایـنـکـه بـه مـسـایـل روزه مـره بـایـد پـرداخـت؛ ولی اغـلب ارزش دارد حداقل به بعضی از افراد سازمان برای خلاق بودن فرصت داده شود.

 -3 بـرقـراری سیستم پیشنهادها: روش هایی برای ارائه پیشنهادها فراهم شود. برای مـثـال، صـنـدوق پیشنهادها را می‌توان در هر واحدی قرار داد. فرم‌های مخصوص دریافت نـظـرات و پـیـشـنهادهای را تهیه و در اختیار افراد گذاشت و جایزه نقدی یا تقدیرنامه هایی برای پیشنهادها مفید و سازنده در نظر گرفت ودادن پاداش کافی نیست، کارکنان بـایـد اعتقاد پیدا کنند که مدیر واقعاً به ایده های آنان نیاز دارد ولازمه چنین اعتقادی در کـارکـنـان ایـن است که مدیر هر پیشنهادی را به طور جدی مورد بررسی قرار دهد و اگر فکری پذیرفته نشد علت آن را برای صاحب فکر و پیشنهاد دهنده آن توضیح دهد.

 -4ایـجـاد واحـد مخصوص خلاقیت: این گونه واحد وقت شان را صرف یافتن ایده های جدید بـرای ارائه خـدمـات یـا سـاخـتـن مـحـصول می‌کنند و گاهی تحقیق محض انجام می‌دهند. این گـونـه تـحـقـیـقـات بـرای پـیشرفت دانش، بدون تلاش برای یافتن کاربرد فوری آن صـورت مـی‌گـیـرد. البـته بعدها این اندیشه‌های محض می‌تواند جنبه کاربردی داشته بـاشـد؛ ولی امـروزه تـحـقـیـقـات کـاربـردی بـیـشـتـر معمول و مورد توجه است،[22: 33-34].

  نقش مدیران برآموزش خلاقیت در سازمان:

      نقش مدير در مجموعه‌هايي كه خلاقيت و نوآوري از ضروريات و عامل اصلي است بسيار مهم و حساس است؛ زيرا مدير مي‌تواند توانايي و استعداد خلاقيت و نوآوري را در افراد ايجاد، ترويج و تشويق كند و يا رفتار و عملكرد اومي‌تواند مانع اين امرحياتي شود. هنر مدير خلاق عبارت است از استفاده از خلاقيت ديگران و پيدا كردن ذهن خلاق است، مدير خلاق بايد فضايي بيآفريند كه خودش بتواند خلاق باشد و افراد سازمان را نيز براي خلاقيت تحريك كند و اين فضا، فضايي است كه از كار روزمره به دور است و به نحوي تفويض اختيار مي‌كند؛ تا هر كسي خود مشكل خودش را حل كند. براي اين كه افراد در سازمان به تفكر بپردازند بايد محيطي ايجاد شود كه در آن به نظريات و انديشه‌ها امكان بروز داده شود. يكي از شيوه‌هاي بسيار مهم و پرجاذبه پرورش شخصيت انسان‌ها و همين طور خلاقيت و نوآوري و حتي رشد اجتماعي مشورت است و بدون ترديد افرادي كه اهل مشورت هستند از عقل و فكر بيشتري برخوردارند و آنان كه اهل آن نيستند از اين امتياز بهره‌اي ندارند. يك سازمان خلاق تا اندازه زيادي به خودكنترلي كاركنانش وابسته است، خودكنترولي خودش را در خواستن و تمايل براي ارائه ابتكار و خلاقيت به نمايش مي‌گذارد.

 مديران مي‌توانند هر سه مؤلفه خلاقيت يعني تخصص، مهارت‌هاي تفكر خلاق و انگيزش را تحت تأثير قراردهند. اما واقعيت آن است كه تأثيرگذاري بر دو مؤلفه اول بسيار دشوارتر و وقت گيرتر از انگيزش است. انگيزش دروني را مي‌توان حتي با تغييرات جزيي درمحيط سازمان به طور قابل ملاحظه‌یی افزايش داد. اين بدان معنا نيست كه مديران بايد بهبود تخصص و مهارت‌هاي تفكر خلاق را فراموش كنند؛ اما زماني كه اولويت بندي در اقدام مطرح مي‌شود، آنها بايد بدانند كه اقدامات مؤثر بر انگيزش دروني، نتايج فوري تري را موجب خواهند شد.

 مدیرانی که کارکنان را کنترل و محدود می‌کنند، عملکرد خلّاق آنان را کاهش می دهند و بر عکس آنان، که ازکارکنان پشتیبانی می‌کنند عملکرد خلّاق آنان را تقویت می‌کنند، زیرا به احساسات و نیازهای آنان توجّه می کنند، آنان را تشویق می‌کنند؛ تا خواسته های خود را بیان کنند، به خصوص بازخوردهای اطّلاعاتی مثبت و امکانات پرورش مهارت‌ها را برای آنان فراهم می‌کنند. به کارکنان وقت کافی می‌دهند یعنی، هر روز مدّت زمانی را برای اندیشدن آنان اختصاص می‌دهند تا فرصت داشته باشند روی مسائل و ارائه راه حل برای آنها تمرکز کنند. این کار به مدیران امکان جستجوی افکار جدید را می‌دهد. این نوع عملکرد مدیران به طور معمول انگیزش درونی را افزایش می‌دهد و میزان تسلط برخود، و ابتکار عمل شخصی کارکنان را بالا می برد. امّا وقتی مدیران از نزدیک بر کارکنان خود نظارت می‌کنند و بدون مشارکت آنان تصمیم می‌گیرند. انگیزش آنان را کاهش و عملکرد خلّاق آنان را تنزیل می دهند.

تکنیک های رشد خلاقیت در سازمان:

يکي از بهترين راه‌ ها براي رشد خلاقيت، خبره شدن در آن حوزه است. با داشتن درک عميق از موضوع، قادر خواهيد بود، که به تفکر درباره راه‌ حل‌هاي ابتکاري و نوآورانه براي مسائل بپردازيد. به گفته «رابرت استرنبرگ» روان‌شناسِ شناختي، خلاقيت را مي‌توان چنين تعريف کرد. «...فرايند به وجود آوردن چيزي که هم بديع و تازه باشد و هم با ارزش و به درد بخور». خلاقيت به معني يافتن راه‌هاي جديد براي حل مشکلات و نزديک شدن به شرايط است. خلاقيت، مهارتي نيست که فقط منحصر به هنرمندان، موسيقي دانان يا نويسندگان باشد. بلکه مهارت سودمندي است که در همه مردم مي‌تواند وجود داشته باشد،[25: 23]. راهنمایی زیر به افزایش خلاقیت شما کمک می کنند.

1ـ نسبت به رشد خلاقيت متعهد باشيد: نخستين گام اين است که خود را به طور کامل وقف رشد و توسعه توانائي‌هاي خلاقانه خود کنيد. از تلاش دست برنداريد. هدف گذاري کنيد، روي کمک ديگران حساب باز کنيد و براي رشد مهارت‌هاي خود، زماني را در هر روز کنار بگذاريد.

2ـ خبره شويد: يکي از بهترين راه‌ها براي رشد خلاقيت، خبره شدن در آن حوزه است. با داشتن درک عميق از موضوع، بهتر قادر خواهيد بود، که به تفکر درباره راه‌حل‌هاي ابتکاري و نوآورانه براي مسائل بپردازيد.

3ـ براي کنجکاوي خود ارزش قائل شويد: يکي از موانع متداول بر سر راه خلاقيت، کم اهميت دادن به کنجکاوي است. هنگامي که کنجکاوي شما نسبت به چيزي برانگيخته مي‌شود به جاي آن که خود را سرزنش کنيد، به تحسين خود بپردازيد و به خود پاداش دهيد. براي خود اين فرصت را به وجود آوريد که به کشف موضوعات تازه بپردازيد.

4ـ باور کنيد که خلاقيت به خودي خود با ارزش است: رشد انگيزه‌هاي دروني بسيار اهميت دارد. اين باور را درخود تقويت کنيد، که خلاقيت به خودي خود ارزشمند است حتي اگر به دستاورد خاصي منجر نشود.

5ـ خطرپذير باشيد:- براي تقويت مهارت‌هاي خلاقانه خود، بايد آماده خطرپذيري باشيد. ممکن است تلاش‌هاي شما هميشه به موفقيت نيانجامد؛ امّا مطمئن باشيد که تقويت استعدادهاي خلاقانه و دستيابي به مهارت‌هاي تازه در آينده به دردتان خواهد خورد.

6ـ به خود اعتماد داشته باشيد: بي‌اعتمادي به توانائي‌هاي خود، مانع خلاقيت مي‌گردد. به همين دليل، تقويت حس اعتماد به نفس اهميت زيادي دارد. پيشرفت‌هايي که به دست آورده‌ايد ثبت کنيد، از تلاش‌هاي خود خوشنود باشيد و هميشه در صدد يافتن راهي براي تحسين خلاقيت خود باشيد.

7ـ زمان لازم را براي خلاقيت درنظر بگيريد: اگر زمان لازم و کافي را براي رشد استعدادهاي خلاقانه خود اختصاص ندهيد، در اين کار مؤفق نخواهيد شد. در هر هفته زماني را براي تمرکز بر روي يک نوع پروژه خلاقانه کنار بگذاريد.

8ـ نگرش‌هاي منفي را کنار بگذاريد: براساس يک مطالعه پژوهشي، نگرش مثبت مي‌تواند توانايي شما در تفکر خلاقانه را افزايش دهد. بدين خاطر، بر روي حذف و کنار گذاشتن افکار منفي يا خود انتقادي که مي‌تواند مانع رشد مهارت‌هاي خلاقانه شما گردد، تمرکز کنيد.

9ـ بر ترس خود از شکست غلبه کنيد: ترس از اشتباه کردن يا شکست خوردن از پيشرفت شما جلوگيري مي‌کند. هرگاه چنين افکار و احساسي به وجود آمد، به خودتان يادآور شويد که اشتباهات، خود بخشي از فرايند است. با وجودي که گاهي اوقات ممکن است با موانعي در مسير خلاقيت خود رو به رو شويد؛ امّا نهايتاً به اهداف خود خواهيد رسيد.

10ـ براي به دست آوردن ايده‌هاي جديد از يورش فکري استفاده کنيد: يورش فکري روش متداولي در محيط‌ علمي و حرفه‌اي است؛ امّا مي‌تواند به عنوان ابزاري قدرتمند براي رشد خلاقيت نيز مورد استفاده قرار گيرد. قضاوت‌هاي خود را کنار بگذاريد و شروع به نوشتن هر ايده و راه‌حلي که به نظرتان مي‌رسد بکنيد. هدف از اين کار، توليد هر چه بيشتر ايده در يک دوره زماني کوتاه است. سپس بر روي پالايش و روشن‌تر کردن ايده‌هاي خود تمرکز کنيد؛ تا به بهترين گزينه ممکن دست يابيد.

11ـ بدانيد که اغلب مسائل راه‌حل‌هاي متعدد دارند:-بار بعد که به حل مسأله‌ پرداختيد، سعي کنيد به دنبال راه‌حل‌هاي مختلف بگرديد. به جاي آن که مستقيماً به سراغ نخستين ايده‌یی که به فکرتان رسيد برويد، کمي تامل کنيد و به راه‌هاي ديگر براي نزديک شدن به مسأله فکر کنيد. اين کار ساده، راه خوبي براي ايجاد مهارت‌هاي حل مسأله و تفکر خلاق در شماست.

12ـ براي فعاليت‌هاي خلاقانه خود دفتر يادداشت تهيه کنيد: براي پيگيري فرايند خلاقيت در خود و ايده‌هايي که به نظرتان رسيده است، دفترچه يادداشتي درست کنيد. وجود اين دفترچه کمک شاياني به بازتاب دستاوردهاي شما و در نظر گرفتن راه‌حل‌هاي احتمالي ديگر خواهد بود. ايده‌هايي که در اين دفترچه ثبت مي‌شوند مي‌توانند در آينده الهام بخش شما گردند.

13ـ نقشه ذهني ايجاد کنيد: (نقشه ذهني) وسيله خوبي براي مرتبط ساختن ايده‌ها و جستجو براي پاسخ‌هاي ابتکاري و خلاقانه به سوالات است. نقشه ذهني چنين درست مي‌شود: ابتدا موضوع يا واژه اصلي را روي کاغذ بنويسيد. سپس عبارات يا ايده‌هاي مرتبط را پيرامون آن بنويسيد و به آن پيوند دهيد. اين روش با وجودي که شبيه يورش فکري است امّا به شاخه شاخه شدن ايده‌ها کمک مي‌کند و امکان مشاهده چگونگي ارتباط آن‌ ها با هم را فراهم مي‌سازد.

14ـ خود را به چالش بکشيد: فرايند رشد مهارت‌هاي خلاقانه، پايان پذير نيست. بنابراين، چالش مداوم خود به منظور رشد بيشتر قابليت‌ها و توانائي‌هايتان بسيار اهميت دارد. به جستجوي رويکردهاي پيچيده‌تر برآئيد، چيزهاي جديد را امتحان کنيد و از به کارگيري همان راه‌حل‌هايي که در گذشته استفاده کرده‌ايد اجتناب نمائيد.

15ـ براي خلاقيت، فرصت ايجاد کنيد: علاوه بر جستجوي منابع الهام‌بخش، بايد خودتان نيز فرصت لازم را براي خلاقيت ايجاد کنيد؛ مثلاً: در دست گرفتن يک پروژه تازه يا پيدا کردن ابزارهاي جديد براي استفاده در پروژه‌هاي فعلي.

16ـ سناريوهاي متفاوت را در نظر بگيريد: به هنگام تمرکز بر روي حل يک مسأله، از سوالات «چه مي‌شود اگر... » براي در نظر گرفتن سناريوهاي احتمالي استفاده کنيد. اگر اين راه را در پيش گيريم نتيجه‌اش چه خواهد شد؟ با نگاه کردن به اين سناريوهاي مختلف، بهتر مي‌توانيد به راه‌حل‌هاي خلاقانه براي مسائل دست يابيد.

17ـ از روند نما استفاده کنيد:-هنگامي که پروژه جديدي را در دست مي‌گيريد، روند نمايي (فلوچارت) براي نمايش پروژه، از ابتدا تا انتها، بکشيد. به مسيرها يا دنباله مختلف رويداد هايي که ممکن است اتفاق افتد نگاه کنيد. روند نما به شما کمک مي‌کند که محصول نهايي را بهتر مجسم کنيد و مشکلات احتمالي را از ميان برداريد ،[1: 248-254].

نتیجه‌گیری:

چنانچه می‌دانیم گسترش و سرعت تغییرات در سطح جهان باعث شده که خلاقیت بیش از پیش اهمیت یابد. کشورها و سازمان‌ها فقط با ابتکار و نوآوری می‌توانند خود را با شرایط جدید وفق داده و همگام با دگرگونی‌ها به پیش روند، واضح است در دنیای پیچیده کنونی سازمان‌های، که بتوانند از فرصت‌های پیش رو به بهترین نحو استفاده کنند، در رقابت با سایرین مؤفق تراند و این امر، جز با افزایش خلاقیت و نوآوری امکان پذیر نیست.

نقش مدیر در آموزش خلاقیت خیلی مهم و حساس است مدیرخلاق باید فضای بیآفریند، که خود بتواند خلاق باشد و افراد سازمان را نیز برای خلاقیت تحریک کند. از مهمترین راهکارهای ایجاد و افزایش خلاقیت درکارکنان  انتصاب متناسب افراد متخصص، ارتقاء بخشیدن مهارتهای تفکر و ایجاد انگیزش درمیان کارکنان است که باید توسط مدیران آنها به کار بسته شود. ایجاد هماهنگی مناسب با کارکنان، دادن آزادی عمل وعدم اجبار شغل نامناسب به افراد همچنین تفویض اختیار نیز از عوامل افزایش انگیزش درونی به شمار میروند.

ترکیب اندیشه های متفاوت، ایجاد گروهای کاری وحمایت متقابل اعضای گروه ، تجربیات و مهارتهای تفکر خلاق افراد را ارتقاء بخشیده و در نتیجه  اشتیاق را به کار و دستیابی به هدف افزایش میدهد. پاداش و تشویق، ارتقای شغلی، اعتنا واعتماد، عدم ارزیابی بی مورد و وقت گیر، حمایت سازمانی، ایجاد فضای کاری آرام و بدون ترس و بیم، تقویت همکاریهای متقابل، وایجاد جذابیت کاری برای کارکنان همه ازجمله عوامل هستند که مدیران با تأثیر بر آنها و نیز اثرگذاری بر روی مؤلفه های تخصص، تفکر خلاق و انگیزش می توانند به ارتقا و پیشرفت سازمان خود و در نتیجه ترقی جامعه کمک کنند. در نتیجه خلاقیت و نوآوری در اینوع سازمان ها باعث شگوفایی  شده و سازمانها را در موارد ( مانند: تنوع در اشتغال ، افزایش بازده کار و شغل، پویایی افراد و تلاش بیشتر به کار، صرفه جویی در پول و سرمایه ، کاهش وابستگی به مشاغل دولتی، توسعه و گستردگی در آینده ، ایجاد فرصتهای شغلی، ایجاد فضای رقابت ، ایجاد مشاغل مؤلد در جامعه ، اصلاح مشاغل غیر مولد، بازدهی ابتکارفرصت کسب سود بیشتر و ...) کمک می کند.

  در حقیقت پایه و اساس جوامع توسعه یافته خلاقیت است. مدیران نه تنها با استفاده از خلاقیت مسائل خود را شناسایی می کنند، بلکه راه حل این مسائل را نیز از طریق خلاقیت  می جویند. خلاقیت و نوآوری شامل جذب نیروهای خلاق و نوآور در سازمان، تأمین امکانات مناسب تحقیقاتی و مالی درکوشش های نو آورانه، به کارگیری نتایج حاصل از فعالیت های خلاقانه و دادن پاداش مناسب به افراد خلاق است همچنان مدیران خلاق و هوشمند باید به اصل  تفکر نقادانه و تفکر خلاق ، توجه داشته باشند. در تفکر خلاق و نقادانه، فهمیدن بهتر از آموختن است. مدیران خلاق باید امکانات موجود را ارزیابی نموده و ازچالشهای موجود فرصت های بدیع را خلق نمایند، هرمدیر باید دارای سه وجه اساسی باشد "تخصص، مهارت  ودانش  وبینش خلاقانه " این مثلث پیشرفت برای هر مدیر است. مدیران با داشتن چنین مؤلفه ها می توانند به ارتقاع پیشرفت سازمان خود و در  نتیجه به ترقی جامعه کمک کنند.

درکل می توان جمع بندی کرد که خلاقیت نقش به سزای درمدیریت سازمانها داشته که نقش آن را میتوان در سه بعد جامعه خلاصه کرد: خلاقیت و نوآوری باعث افزایش رشد پایدار و توسعه  اقتصادی شده ، بهره وری را درتمام موارد فوق الذکر بالا می برد، باعث گسترش فناوری و اطلاعات و تکنولوژی شده و عملاً  باعث ایجاد کالا و خدمات جدید می گردد . از اینرو سازمانها  نیاز مبرم به خلاقیت در مدیریت خویش دارند.

پیشنهادها:

از آنچه مطرح شد، دانستیم که خلاقیت و نوآوری استعدادهای است که در همه انسان‌ها وجود دارد. این استعداد محتاج زمینه ها و بسترهایی است که با تلاش،کوشش فردی و جمعی در شرایط و وضعیت گوناگون بروز و ظهور می‌یابد. خلاقیت و نوآوری پدیده یی است، که محتاج مدیریت نمودن، برنامه داشتن، هدفمند بودن می‌باشد و با اراده فردی و جمعی، خود باوری، رنج و تلاش به ثمر نشسته، شگوفایی و پیشرفت را به ارمغان می‌آورد. پس به همین منظور در ارتباط موضوع پیشهنادهای ذیل صورت می‌گیرد:

1- هرگاه خلاقیت و نوآوری شعار گونه  و احساساتی باشد هیچگاه ما را به پیشرفت و شگوفایی در تولید علم، خدمات و بهره جوی مادی و معنوی  نمی رساند و به تعبیر مشهور((با حلوا حلوا کردن دهان شیرین نمی‌شود)) پس بیآیید با کوشش و تلاش مستمر، اصالت دادن به علم و دانش واقعی، مدیریت نمودن عمیق و کارآمد از این نعمت خدا دادی و الهی بهره فراوان گیریم.

2- مکاتب و دانشگاه ها مؤثرترین زمینه برای انکشاف خلاقیت می باشد، پس باید در چنین مکان توجه خاصی صورت بگیرد تا استعدادها از بین  نرود.

3- مدیران باید خود را همراه با فراگردهای امروزی مدیریت هماهنگ سازد؛ تا باعث ایجاد وتقویت خلاقیت در سازمان ها گردد.

4- مدیران باید از سبک تصمیم گیری مشترک در سازمان استفاده نمایند؛ زیرا اینوع تصمیم گیری کارکنان را برای دریافت راه حل بهتر وا می دارد و ذهن های خلاق را رشد می دهد.

5- باید امکانات و لوازم جهت ساخت محیط‌های خلاق در مدیریت، که می تواند روند خلاقیت را تسریع نماید، ایجاد گردد.

6- کورس‌های آموزشی جهت یافتن استعدادهای پنهان خلاقیت در بین مردم و افراد جامعه که می‌تواند خلاقیت را گسترش دهد باید ایجاد گردد.

7- باید زمینه برای گرد آوری اشخاص خلاق که در خارج از کشور به سر می برند فراهم گردد .

8- ایجاد یک واحد مخصوص اداری تحت عنوان واحد خلاقیت در مؤسسات و سازمانهای خصوصی و دولتی که بیشتر به عرصه تولید و خدمات فعالیت می نمایند.

9- تعیین امتیازات و جوایز تشویقی برای اشخاص خلاق و مبتکرکه در سازمان ها و مؤسسات فعالیت می نمایند.

10-  اگركارگران را بصورت دوامدار و مرتب در چرخه آموزش هاي كوتاه مدت و بلند مدت و اطلاعات در رابطه به پيشرفتها و راه هاي استفاده مؤثر از منابع قرار دهيم ما را در جهت اجرا وعملي كردن خلاقيت كمك ميكند.

11- اگر مسئولان از خلاقيت و نوآوري كاركنان قدرداني كنند و كاركنان را بيشتر تشويق كنند به نظر ميرسد كه اين كار شان باعث بوجود آمدن فضاي مناسبي براي ايجاد خلاقيت و نوآوري بين كارمندان وكارگران ميشود.

12- اگر كاركنان وكارمندان از مفيديت ها و مزاياي خلاقيت از طريق دوره هاي آموزشي و ايجاد بازديد هاي عملي از صنايع مؤفق در جريان گذاشته شوند، امكان اين ميرود كه كارگران و كارمندان از منابع و امكانات شركت بصورت بهتر استفاده كنند.

   13- براي نهادينه كردن خلاقيت بايد كه يك سلسله آموزش هاي مفيد و تخصص فنی، برگزاري سمينار هاي آموزشي و ميزان مهارت افراد و همچنين تجربه افراد را فزايش داد و بوجود آوردن انگيزه در افراد با استفاده از تشويق  و امتيازاتي كه در توان شركتها است براي تشويق افرادئيكه از خود خلاقيت و يا كدام نظري كه موجب افزايش سطح خلاقيت و نوآوري و در پي آن باعث بهبود خلاقيت گرديده باشد، استفاده كرد.

 

 

مآخـــذ

1- آقایی، جلیل صمد.(1380). تکنیک‌های خلاقیت فردی و گروهی. تهران : نشر مرکز آموزشی و دولتی.

2- آقایي فشاني، تيمور.(1377). خلاقيت و نوآوري در‌‌انسان‌ها و سازمان‌ها. چاپ اول، تهران: انتشارات ترمه.

3- آقايي فشاني، تيمور.(1390). خلاقيت و نوآوري با نگرش سیستمی. چاپ دوم، تهران: انتشارات ترمه.

   4- حسینی، خسرو امید .(1385). خلاقیت و نوآوری. چاپ اول، تهران: نشر ساقی.

   5- رجبيان تابش، آزاده.(1390). مبانی و اصول کارآفرینی. چاپ اول، تهران: مؤسسه کتاب مهربان نشر.

  6- سلطانی، تیرانی.( 1387). نهادی کردن نو آوری و سازمان. چاپ اول، تهران: انتشارات کوهسار.

  7- صافی، احمد. (1378). طرح و نوآوری های خلاقیت مدیران مدارس. جلد سی و پنجم، تهران : نشر فصلنامه  ای مدیریت در آموزش و پرورش.

   8- علي شاه، حسيني.(1384). كارآفريني. چاپ اول، تهران: انتشارات آپيژ.

   9- لوالیه ، توماس. ( 1385). مدیریت نوآوری. مترجم: منوچهر انصاری، تهران : نشر سازمان مدیریت صنعتی.

  10- متین، حسین زارعی .(1388). مبانی سازمان و مدیریت. چاپ پنجم، تهران : نشر دانشگاه تهران.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

        تأثیر­گذاری حماسه­ی گیلگمش بر مهمترین حماسه­های جهان      ·

 

پوهنیار حسین رادفر عضو کادر علمی دیپارتمنت زبان و ادبیات فارسی دری پوهنحی تعلیم و تربیه

خلاصه:

حماسه و حماسه سرایی یکی از ویژه گیهایی است که ملل مختلف برای بیان باورها و اعتقادات و نیز برای ابراز افتخارات خویش به آن دست یازیده اند و این نوع ادبی را بهترین وسیله، برای فروکش نمودن احساسات خویش دانسته اند.

در میان ملت های مختلف در طول تاریخ، حماسه های گوناگونی ایجاد گردیده است که هر یک آنها به نوبه ی خود در آسمان ادبیات جهان خودنمایی می کنند. قدیمترین، حماسه یی که بشر را تا حال یادگار است، منظومه یی است که بر روی دوازده لوح، توسط سومریها در بین النهرین و در حدود سه هزار سال قبل از میلاد مسیح نوشته شده است. این لوحهای شکسته از کتابخانه­ی آشور بانی پال (قرن هفتم قبل از میلاد) پیدا شده است و در حال حاضر در موزیم بریتانیا حفظ و نگهداری می­شود. این منظومه را «جورج اسمیت» در سال 1862 میلادی خواند و به زبان امروزی گردان نمود.

از دیگر حماسه های مشهور جهان می توان به حماسه ی ایلیاد و اودیسه ی هومر شاعر توانای یونانی­ها، حماسه ی مهابهاراتا که سروده ی صدها شاعر بی نام و نشان هندی در زمانهای مختلف است (تقریبا از 200 قبل از میلاد تا 200 بعد از میلاد) و رامایانا که در قرن سوم قبل از میلاد، توسط «والمیکی» شاعر هندی و به زبان سانسکریت سروده شد، حماسه ی رومی «انه ائید» که توسط ویرژیل در قرن اول قبل از میلاد سروده شد و نیز حماسه ی  شاهنامه ی فردوسی که در حدود سال 370 هجری قمری توسط ابوالقاسم فردوسی شروع و در سال 400 به پایان رسید، اشاره کرد.

اهمیت اساسی این تحقیق در این است که به یافتن وجوه اشتراک محتوایی و تأثیر حماسه ی گیلگمش بر سایر حماسه های جهان می پردازد؛ زیرا تاکنون پژوهشی که تأثیر قدیمترین حماسه ی جهان را بر سایر حماسه های ملل جست و جو کرده باشد، از قلم پژوهنده و نویسنده یی دیگر نتراویده است.

همچنین هدف عمده ی این تحقیق جستن راهی برای نزدیکی هرچه بیشتر فرهنگ ها و اقوام و کشورهایی که صاحبان اصلی این حماسه ها هستند، می باشد؛ تا از این طریق به همسویی و همدلی انسانهایی که روزگاری در کنار هم می زیسته اند، کمک شایانی نماید.

واژه های کلیدی: حماسه، گیلگمش، اسطوره، فرهنگ، سرزمین، مردم.

مقدمه:

فرهنگ های مختلف در روزگارانی بسیار دورتر از امروز، حول یک تمدن بشری جمع شده و به مرور زمان با افزایش جمعیت و کمبود منابع معیشتی از هم جدا شده و هر یک به گوشه یی از جهان رهسپار گردیده اند. این رخداد را می توان در قدیمترین و بهترین یادگارهای انسانهای گذشته یعنی حماسه های آن مردم جست و جو کرد و از این طریق به یافتن جلوه­های مشترک آنها نائل گردید. از این رهگذر باید نخست به کهنترین حماسه های جهان مراجعه کرده و با مطالعه ی سایر حماسه ها، این همسویی را یافت.

اگرچه پژوهش در حماسه های جهان، جهت یافتن اشتراکات فرهنگی، امری است که باید بسیار قبلتر از این توسط ادبا و پژوهنده گان صورت می گرفت؛ اما متأسفانه این مهم از دید صاحب نظران مخفی مانده است. باید خاطر­نشان کرد، پژوهش هایی که به صورت دو به دو در مورد حماسه­های جهان انجام گرفته است در خور توجه است؛ اما تحقیقی که با دید جمعی و از کهن به جدید در این زمینه صورت گرفته باشد تا کنون از خامه ی دانشمندی تراوش ننموده است. تنها یک اثر پژوهشی تحت عنوان «انواع ادبی» که توسط سیروس شمیسا در سال 1387هجری خورشیدی به زیور چاپ آراسته شد، به طور خلاصه و در چند صفحه ی محدود به بررسی حماسه های جهان پرداخته است که آن هم از دید تأثیر قدیمترین حماسه به سایر حماسه های جهان نبوده و تنها به گوشه هایی محدود از حماسه ها اشاره شده است.

مواد و روش:

از آنجایی که اساس این پژوهش در دایره­ی ادبیات تطبیقی قرار می گیرد؛ لذا رویکردی را که برای پیشبرد آن مد نظر گرفته شده است نیز بر مبنای نظریه های مکتب های ادبیات تطبیقی و به خصوص بر پایه­ی نظریه­ی مکتب فرانسوی که در آن به بررسی محتوایی آثار ملل مختلف و یافتن وجوه اشتراک و افتراق محتوایی می پردازد، استوار گردیده است. از این لحاظ در ظل این نظریه به کتابهای معتبری که قریب به اتفاق آنها را منابع دست اول تشکیل می دهد رجوع گردیده و از طریق آنها به تحلیل و بررسی محتوایی مهمترین حماسه­هایی که جهان را یادگار است، پرداخته شده است.

موارد تأثیر گذاری حماسه ی گیلگمش بر سایر حماسه های جهان:

1-در جست و جوی جاودانه گی، مهمترین شاخصه ی حماسه ی گیلگمش را تشکیل می دهد. گیلگمش برای رسیدن به گیاه حیات، به اعماق دریا می رود و با سختی های بسیار، گیاه حیات را می یابد؛ اما قبل از خوردن، ماری آن گیاه را از چنگ او می رباید. او سپس برای یافتن راز مرگ به دنیای مردگان به نزد برادر خویش «انکیدو» می رود تا راز مرگ را از او جویا شود.  

در سایر حماسه های جهان نیز ما میل به جاودانه گی و حیات ابدی را به وضوح دیده می توانیم به حیث نمونه:

  • در حماسه ی ایلیاد که توسط هومر شاعر توانای یونان نوشته شده است مادر «آشیل» بعد از اینکه آگاه می شود که تنها فرزند او قادر به فتح شهر تروا است و بعد از فتح آن شهر خواهد مرد، در صدد نامیرایی فرزند خویش می شود و او را در دریای مرگ غوطه می دهد تا اینکه رویین تن گردد[11: 324].
  • در حماسه ی شاهنامه فردوسی نیز آورده شده که اسفندیار جهت نامیرایی، توسط زردشت، رویین­تن گردید[7: 532].
  • در منظومه ی «انه ائید» نیز «انه آس» توسط غوطه خوردن در خون اژدهایی که می­کشد، رویین­تن می­گردد[10: 118].

2- در حماسه ی گیلگمش، قهرمان حماسه (گیلگمش) با اژدها و یا هیولایی بزرگ و مهیب می جنگد و آن را می کشد؛ طوری که گیلگمش به همراه انکیدو با گذشتن از جنگل درختان سدر به «خومبابه» رسیده و او را که نمادی از ظلم و ستم است، نابود می کند[9: 34].

  • رستم یکی از قهرمانان  شاهنامه ی فردوسی دیو سپید را می کشد[7: 402]
  • اسفندیار نیز که یکی دیگر از قهرمانان شاهنامه فردوسی است از سد اژدها می گذرد. (همان: 510)
  • در حماسه ی اودیسه که این حماسه نیز توسط هومر نوشته شده است «اولیس» در بازگشت از جنگ تروا مورد خشم خدایان حامی شهر تروا قرار می گیرد و توسط غولی بزرگ در غاری زندانی می شود که یک چشم در پیشانی خود دارد. او این غول را کور کرده و از چنگال او خود و یارانش را می رهاند[12: 112].
  • قهرمان حماسه ی انه ائید نیز اژدهایی را از پای در می آورد[10: 119]
  • در واریانت ترکمنی حماسه ی گوراوغلی: گوراوغلی برای رسیدن به «آغه یونس پری» از سد اژدهایی که نگهبان دژ است می گذرد و به «آغه یونس پری» می رسد[4: 239].

3- در حماسه ی گیلگمش از گیاهی عجیب و جادویی سخن گفته شده است که خاصیت جاودانه گی دارد و هر کسی که آن را بخورد به حیات ابدی می رسد.

  • در شاهنامه ی فردوسی و در داستان اسفندیار به یک عبارت او توسط خوردن انار رویین تن می­گردد که به این ترتیب انار درختی مقدس به حساب خواهد آمد[6: 76].
  • در قسمت دیگری از شاهنامه ی فردوسی و در داستان سیاوش آورده شده است که از خون سیاوش گیاهی سبز نمود که به گیاه سیاوشان معروف گردید و این گیاه خاصیت دارویی داشت. (همان)
  • در بخش داستان رستم و اسفندیار از مردمی که درخت گز را می پرستیدند، یاد شده است.(همان)
  • در منظومه ی اودیسه: «اولیس» توسط گیاهی جادویی از جادوی زن جادوگر رهایی می یابد. (گیاهی که بعد از خوردن آن یاران او از شکل خوک دوباره به شکل انسانی خویش در می آیند.) [12: 265].

4- قهرمان حماسه ی گیلگمش، موجودی غیر طبیعی است؛ چنان که دو سوم وجود گیلگمش جنبه ی انسانی ندارد[9: 22].

  • «انه آس»، قهرمان حماسه ی «انه ائید» نوشته ی «ویرژیل»، فرزند الهه معروف یعنی «آفرودیت» است[6: 76].
  • در ایلیاد: مادر آشیل یعنی «تتیس» از الهه گان است[همان].
  • در حماسه ی فردوسی اگر چه به صراحت قهرمان را خدا و یا فرزند خدا نمی داند اما نشانه های امداد خدایی در آنها است. چنانکه پدر رستم در کوه البرز توسط سیمرغ (امداد الهی) پروده می­شود. (همان)
  • سیمرغ (امداد الهی) رستم را در کشتن اسفندیار کمک می کند[همان].

5- در حماسه گیلگمش گروهی از خدایان چند گانه ی آنها از گیلگمش حمایت می کنند و گروهی با او مخالف هستند. چنانکه «شمش» حامی گیلگمش و «انو» و «ایشتر» مخالف او هستند.

  • در ایلیاد و اودیسه ی هومر: «زئوس» و «آفرودیت» طرفدار مردم تروا و برخی چون «هرا» و «آتنه» طرفدار مردم یونان هستن[همان: 78].

6- پیشنهاد ازدواج توسط خانم ها: در حماسه ی گیلگمش «ایشتر» که ایزد بانوی عشق است به گیلگمش پیشنهاد ازدواج می دهد ولی او به ایشتر بی اعتنایی می کند.

  • در حماسه ی مهابهاراتا: «کریشنا» به «گوپی ها» که دختران شبانها هستند بی اعتنایی می کند.   [6: 78].
  • در منظومه ی اودیسه: «اولیس» در بازگشت از شهر تروا به جزیره یی وارد می شود و مورد عشق الهه ی آن جزیره، قرار می­گیرد که به او در صورت ازدواج وعده ی جاودانه گی می دهد؛ ولی اولیس قبول نمی کند و هفت سال توسط او زندانی می شود[12: 421].
  • در شاهنامة فردوسی و در داستان سودابه و سیاوش: سیاوش به عشق سودابه ارزش نمی دهد و مورد تهمت او قرار می­گیرد[6: 78].
  • در شاهنامة فردوسی و در داستان رستم و تهمینه: این تهمینه است که به رستم پیشنهاد ازدواج را می­دهد. فرقی که داستان رستم و تهمینه با سایر موارد فوق دارد این است که رستم پیشنهاد تهمینه را می­پذیرد[7: 387].
  • در حماسه ی «انه ائید»: ملکه ی کارتاژ عاشق «انه آس» می شود؛ اما او قبول نمی کند و به این ترتیب جنگ بین مردم روم و کارتاژ آغاز می گردد[6: 78].
  • در حماسة کوراوغلو و در داستان «سفر قارص کوراوغلو» در مورد عشق «حوری خانم» نسبت به عیواض خان چنین آورده شده است: «حوری خانم،‌ قبلاً تعریف عیواض خان را از این و آن خیلی شنیده، اما تا به امروز سیمایش را ندیده بود. حال مشاهده می کرد که واقعاً‌ هم لایق تعاریفش است و از یوسف کنعان در زیبایی باج می خواهد. نه یک دل بلکه صد دل، عاشقش شد. از زلف سیاهش سه تار مو جدا کرد و روی سینة مرمرینش فشرد و خواند:

دئه، سن هاندا، بورا هانــــــدا            (بگو تو کجـــــا و اینجــــا کجـــــا؟)

آدی بللی خان ائیــــــــوازیم!             (اسمش معروف عیواض خان مــــــن!)

جوشار، ده لی کونول جـــوشار               (می جوشد دل دیوانه، می جــــــوشد)

جوشوبان حددینــــــدن آشار              (می جــوشد و از حدش خارج می شود)

 حـــــــــوری آپارسین اوتاغا               (حـــوری تــــــو را به اتاقش بـــــرد)

آدی بللی خـان ائیـــــــوازیم!             (اسمش معـــــــروف عیواض خان من!)

                                                                                                                     [3: 393]

7- در حماسه ی گیلگمش، او به اعماق زمین و دنیای مرده گان می رود.

  • در منظومه ی اودیسه: «اولیس» به زیر زمین سفر می کند تا با «تیرزیاس» غیبگو ملاقات کند.   [12: 398]
  • در منظومه ی «انه ائید»: «انه آس» به زیر زمین و جهان مرده گان می رود[6: 79].
  • در کمدی الهی دانته: از اعماق زمین و دنیای سه گانه ی دوزخ، برزخ و بهشت، سخن گفته شده است. (همان)

8- در حماسه ی گیلگمش، او به حیث قهرمان داستان به سفرهای مخاطره آمیزی چون گذشتن از دریای مرگ،‌ دنیای مرده گان و جنگل درختان سدر می پردازد.

  • در منظومه ی اودیسه: «اولیس» در بازگشت از شهر تروا از مناطق بسیار پرخطری چون: جزیره ی غولان، دریای خطرناک، جزیره ی زن جادوگر، اعماق زمین و... می گذرد.
  • در شاهنامه ی فردوسی: رستم و اسفندیار از هفت خوانهای خود که با دشواریهای زیادی همراه است می گذرند.
  • در حماسه ی کوراوغلو از سفرهایی چون: سفر استانبول، سفر ارزروم، سفر بایزید، سفر قارص، سفر دربند، سفر توقات، سفر نخجوان، سفر روم و... نام برده شده که در تمامی آنها قهرمان حماسه یعنی کوراوغلو، با خطراتی بس عظیم دست و پنجه نرم می کند و بر مشکلات فایق می آید[2: 427 ].

9- فریب دادن یکی از کارهایی است که در حماسه ی گیلگمش دیده می شود. گیلگمش برای اینکه «انکیدو» را از دشت به قصر خود بیاورد، زن زیبایی را مأمور فریفتن او می کند و از این طریق، موفق به جداکردن انکیدو از دشت و صحرایی می شود که با تمام وجود مشتاق آن است[9: 25].

  • در شاهنامه ی فردوسی: رستم، سهراب جوان را فریب می دهد و از دست او رهایی می یابد         [7: 471].
  • در منظومه ی ایلیاد: مردم یونان با نیرنگ و از طریق جابه جا شدن در اسپ چوبین، وارد شهر تروا می شوند[11: 678].
  • در شاهنامة فردوسی و در داستان اسفندیار: اسفندیار نیز با فریب،‌ رویین دژ را فتح می کند         [7: 623]

10- پیشگویی و خواب، آینده را در حماسه ی گیلگمش به قهرمان داستان نشان می دهد و با تعبیر خواب گیلگمش توسط مادرش، مشکلات قهرمان داستان حل می گردد[9: 29].

  • در شاهنامه ی فردوسی: سام، زنده بودن زال را در کوه البرز به خواب می بیند[6: 84].
  • در شاهنامة فردوسی و در داستان اسفندیار: جاماسپ حکیم، کشته شدن اسفندیار را به دست رستم برای گشتاسپ پیشگویی می کند. (همان)
  • در منظومه ی ایلیاد: کشته شدن آشیل را در جنگ تروا، پیشبینی کرده بودند. (همان)
  • در حماسه ی کوراوغلو: در داستان «سفر بایزید کوراوغلو»، زمانی که عیواض و یارانش در چنگ دشمن گرفتار شده اند و کسی نیست که به یاری آنها بشتابد و آنها در آستانة کشته شدن قرار دارند؛ «نگار خانم[1]»‌ خوابی می بیند و از طریق این خواب است که آنها متوجه می شوند که عیواض به درد سر افتاده است و باید به کمک او بشتابند[3: 299].

11- در حماسه ی گیلگمش عدد «هفت» از ارزش و اهمیت خاصی برخوردار است؛ طوری که در چندین مورد در این حماسه، به کار رفته است؛ مثل: هفت شب و هفت روز، هفت بالاپوش و... .

  • در منظومه ی اودیسه: «اولیس» هفت سال توسط الهه یی که عاشقش شده بود زندانی شد.                [12: 540].
  • در شاهنامه ی فردوسی: از هفت خوانهای رستم و اسفندیار یاد شده است.
  • در حماسة گوراوغلی نیز عدد هفت نمادی از چانس زیاد و فراوانی به حساب می آید. در واریانت آذربایجانی و در مجلس« کوراوغلو و بولوبیگ» چنین می خوانیم: «کوراوغلو گفت: خانم، نیم تنة هفت گوسفند، نان هفت من آرد، آش هفت من برنج و هفت مشک شراب غذای من است.» [3: 367].

12- در حماسه ی گیلگمش از طوفان شدید آمدن و جاوید شدن «اوته نه پیشتم» یاد شده است.

  • در وندیداد: اهورا مزدا، جهت از بین بردن اهریمن طوفان شدید می­فرستد[6: 80].
  • در اساطیر یونان: «زئوس» خدای ابرها، جهت ظلم زیاد مردم، طوفان می فرستد. [همان]
  • در اساطیر هندی: «مانو» «برهما» را که به شکل ماهی جلوه­گر شده بود، یاری کرد و توسط او از طوفان بزرگ خبر شد. (همان)

13- در حماسه ی گیلگمش از ربوده شدن زنها در آغاز داستان توسط گیلگمش یاد شده است؛ طوری که او معشوقه را نزد محبوبش راه نمی دهد و کسی را نیز قدرت مقابله با او نیست[9: 22].

  • در منظومه ی ایلیاد: مردم یونان جهت ربوده شدن «هلن» توسط «پاریس» به سوی مردم تروا لشگر کشی می کنند[11: 56].
  • در شاهنامة فردوسی و در داستان اسفندیار: خواهران او را می ربایند و اسفندیار برای رهایی آنها به ارجاسپ حمله می­کند[7: 807].
  • در منظومه ی رامایانا: «سیتا» که زن «راما» است توسط «رامانا» دزدیده می شود و راما به همکاری فرمانروای شادیها به نام «سون»، «سیتا» را نجات می دهد[8: 365].
  • در حماسة گوراوغلی نیز ربوده شدن زنها توسط زورمندان، دیده می شود. در واریانت ترکمنی و در داستان «انتقام گوراوغلی از عرب ریحان»،‌ می خوانیم که: زن کاکای گوراوغلی که به نام «گل اندام[2]» مسما است،‌ توسط عرب ریحان دزدیده شده و به عربستان برده می شود[5: 342].

14- در حماسه ی گیلگمش وجود فردی راهنما به نام «سی دوری سابیت» قهرمان داستان را راهنمایی می­کند.

  • در منظومه ی اودیسه: «اولیس» توسط راهنمایی فردی به نام «هرمس» از جادوی زن جادوگر، رهایی می یابد [12: 635].
  • در شاهنامه ی فردوسی: رستم و پدرش همواره مورد تفقد و راهنمایی سیمرغ که حیثیت راهنما را دارد قرار می گیرند[6: 78].
  • در واریانت ترکمنی حماسه ی گوراوغلی: گوراوغلی همواره توسط شاه مردان و حضرت خضر علیه­السلام کمک و راهنمایی می گردد[5: 380 ].

15- در حماسه ی گیلگمش چون مردم به درگاه خدای بزرگ دعا می کنند خدا نیز دعای آنان را می پذیرد.

  • در منظومه ی رامایانا: پدر «رام» از خداوند فرزند می خواهد و خدا به او چندین فرزند از جمله «راما» را می دهد. (8: 3)
  • در شاهنامه ی فردوسی: رستم همواره به خدای خود التجا می کند و از او یاری می جوید و خداوند نیز دعای او را اجابت می کند[6: 81 ].
  • در حماسه ی گوراوغلی: گوراوغلی نیز در تمام امور از خداوند بی نیاز، مدد می جوید.

16- در حماسه ی گیلگمش، مرگ سرنوشت محتوم قهرمان مرکزی حماسه است و با وجود اینکه گیلگمش در راستای رسیدن به حیات جاوید می کوشد اما فرجامی جز مرگ در انتظار او نیست.

  • در شاهنامه ی فردوسی: اسفندیار رویین­تن، سرانجام توسط رستم کشته می شود و رستم نیز اگرچه رویین­تن نیست اما بالاخره به وسیله ی «شغاد» کشته می شود.
  • در حماسه ی انه ائید: انه آس رویین­تن نیز که به وسیله ی خون اژدها نامیرا شده؛ به دلیل نقطه ی ضعفی که دارد و آن همانا، همان برگی است که به پشت او چسپیده بوده و مانع از رویین­تنی قسمت پشت او شده است، کشته می شود[10: 513 ].
  • در حماسه ی ایلیاد هومر: «آشیل» رویین­تن نیز با ضربه ی تیری به پاشنه ی پایش که تنها عضو ضربه­پذیر او است، می­میرد[11: 724].
  • در واریانت آذربایجانی کوراوغلو، که از مهمترین واریانتهای این حماسه است؛ کوراوغلو توسط «شمخال» کشته می شود[3: 486].

17- نبرد و پیکار قهرمان حماسه با عضوی از خانواده اش، از دیگر شاخصه های بارزی است که می توان در حماسه ی گیلگمش دید؛ طوری که در این حماسه، گیلگمش با برادر خود انکیدو به نبرد و مبارزه پرداخته و او را شکست می دهد.

  • در شاهنامه ی فردوسی: رستم که قهرمان مرکزی این حماسه را تشکیل می دهد با سهراب که پسرش است در عالم ناشناسی به نبرد پرداخته و تراژدی ترین حادثه ی این حماسه را که کشته شدن پسر توسط پدر است را رقم می زند[7: 450].
  • در واریانت آذری حماسه ی کوراوغلو: کوراوغلو نیز در حالت نا­شناسی با «عیواض» که فرزند خوانده­اش است، می جنگد[3: 247].

18- در حماسه ی گیلگمش، قدرت بازو و توانایی جسمی قهرمان حماسه به اندازه یی است که کسی را یارای مقابله با او نیست[9: 29].

  • در شاهنامه ی فردوسی: رستم آنچنان قدرتمند است که کسی توانایی شکست دادن او را ندارد.
  • در حماسه ی ایلیاد هومر: «آشیل» بر تمام حریفان خود فایق گشته و هرگز طعم شکست را نچشیده است.
  • در حماسه ی اودیسه ی هومر: «اولیس» از توانایی های خاص و قدرت و توانایی فوق العاده یی برخوردار است.
  • در حماسه ی کوراغلو: تمام خانها و شاهان از قدرت جنگاوری کوراوغلو در هراس هستند و کسی جرأت جنگیدن با او را ندارد.

19- نحوه ی تولد قهرمان حماسه در حماسه ی گیلگمش، خارق العاده است؛ به گونه یی که دو سوم بدن گیلگمش، مانند سایر انسانها نیست[9: 127].

  • در حماسه ی ایلیاد هومر: تولد «آشیل» به گونه یی است که پدرش انسان و مادرش از الهه های سرزمین یونان است.
  • در واریانت ترکمنی و اوزبیکی حماسه­ی گوراوغلی: گوراوغلی در گور از مادر مرده اش متولد می­شود [4: 236 ].
  • در شاهنامه ی فردوسی: تولد رستم نیز به گونه یی استثنایی رقم می خورد و او به کمک و راهنمایی سیمرغ از پهلوی مادرش رودابه متولد می گردد[7: 326 ]

نتیجه گیری:

مهمترین ویژه گی حماسه ی گیلگمش همانا میل به زنده گی همیشه گی و جاوید است که قهرمان داستان به دنبال آن می باشد. میل به حیات ابدی یکی از خواستهای فطری هر یک از افراد بشر در طول تاریخ بوده که این پدیده در ملل مختلف، به اشکال و با داستانهای مختلف بیان گردیده است.

از طرفی در حماسه ی گیلگمش به رابطه ی انسان با طبیعت و در برخی موارد به گریز انسان از طبیعت به سمت شهرنشینی که گوشه یی از واقعیت مدنیت سازی انسانها است و مجدداً علاقه ی او به سمت گرایش به طبیعت اشاره شده است.

به طور عموم این حماسه را می توان نقطه ی آغازین حماسه سرایی هایی دانست که شکل مکتوب به خود گرفته است. منظومه یی که تلنگر و سرمشقی شد برای سایـر ملل که حماسه های خویش را با توجه به فرهنگ و باورهایشان جنبه ی کتابت داده و الگوبرداریهای مفید از این حماسه­ی زیبا نمایند.

در این حماسه که یکی از زیباترین حماسه های جهان است تصویرهای زیبایی از اعتقادات و باورهای مردم در دوران ماقبل تاریخ انعکاس یافته است. بسیاری از این تصویرها، اعتقادات و رسم و رواجها با توجه به ارتباط فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و تجارتی میان اقوام مختلف به یکدیگر انتقال کرده و در سایر حماسه های جهان نیز متبلور شده است. از رب النوعهای گوناگون گرفته تا اعمال خارق العاده یی که در این منظومه ها قابل مشاهده است.

پیشنهادها:

اساس این پژوهش بر پایه­ی ادبیات تطبیقی گذاشته شده است؛ اما با توجه به اینکه در این پژوهش کوشش گردیده است تا موارد تأثیرگذاری حماسه ی گیلگمش بر سایر حماسه های مهم جهان بررسی گردد؛ لذا تنها به تحلیل محتوایی مشترکات این حماسه ها پرداخته گردیده است. به همین منظور جای این را دارد که در تحقیقاتی جداگانه به تحلیل و تجزیه و بررسی افتراقات محتوایی بین حماسه های جهان با قدیمترین حماسه­ی بشری نیز پرداخته شود. از طرفی دیگر دانش پژوهان و محققین دانشمند اگر به بررسی سبکی بین اینگونه حماسه ها بپردازند نیز خالی از لطف نبوده و مسلماً برای ادبیات و فرهنگ های مختلف حایز اهمیت وافر خواهد بود.

همچنین می توان پایه های نظری سایر مکاتب ادبیات تطبیقی را نیز مد نظر گرفته و با رویکرد به آنها به پژوهشی از زوایه­یی نو در بین این گروه از حماسه های جهان پرداخت.

 

 

منابع و مآخـــذ

  1. آلیگیری، دانته. (1378). کمدی الهی. ترجمه: شجاع الدین شفا. چاپ هفتم، تهران: امیرکبیر.
  2. اوزون، انور. (1388). کوراوغلو در ادبیات ملل. ترجمه: داریوش آشوری. تبریز: ندای شمس.
  3. تهماسب، محمد حسین. (1387). حماسة کوراوغلو. ترجمه: ولی راعی شجاعی. تبریز: اختر.
  4. رئیس نیا، رحیم. (1366). کوراوغلو در افسانه و تاریخ. تبریز: نیما.
  5. سارلی، اراز محمد. (1389). گوراوغلی. ویرایش: محمود عطا گزلی. گرگان: مختومقلی.
  6. شمیسا، سیروس. (1387). انواع ادبی. تهران: چاپ سوم، انتشارات میترا.
  7. فردوسی، ابوالقاسم. (1388). شاهنامه. به کوشش عبدالله اکبریان راد، تهران: چاپ دوم، انتشارات الهام.
  8. میکی، وال. (1379). رامایانا. ترجمه ی امر پرکاش، تهران: چاپ اول، انتشارات الست فردا.
  9. نامعلوم. (1388). افسانه ی گیلگمش. ترجمه: دکتور داوود منشی زاده. چاپ اول، تهران: اختران.
  10. ویرژیل. (1369). انه اید. ترجمه: میرجلال الدین کزازی. چاپ اول، تهران: مرکز.
  11. هومر. (1378).ایلیاد. ترجمه ی سعید نفیسی، تهران: چاپ دوازدهم، انتشارات علمی و فرهنگی.
  12. هومر.(1378). اودیسه. ترجمه ی سعید نفیسی، تهران: چاپ سیزدهم، انتشارات علمی و فرهنگی.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                       

 

                     نگاه مختصری بر ویژهگی های سبک فردی فراغی    ·

مطالعه موردی دیوان اشعار فراغی

 

پوهنیار همایون محمودی عضو کادر علمی دیپارتمنت زبان و ادبیات ترکمنی پوهنحی تعلیم و تربیه

خلاصه:

مخدوم قلی فراغی یکی از چهره های تابناک و اثر گذار خلق ترکمن بوده، که  در  قرن 18 میلادی زیسته است. او به زبان های فارسی و عربی تسلط داشته، از ایجادیات ادبی وی برای ما تنها مجموعه اشعارش تحت عنوان « دیوان مخدوم قلی فراغی» به میراث مانده است، که به زبان مادری اش سروده است. اشعار فراغی تنها در بین مردم ترکمن نه، بلکه در بین تمام ملت ترک زبان از اهمیت خاصی برخوردار است. فراغی در سرایش اشعار از پیچیده گی های ادبی گسیخته به زبان ساده شعر سروده است، که این خود سبب به وجود آمدن سبک برای شاعران زمان خودش و پیروانش یعنی شاعران  بعد از زمان خودش نیز شده است.

محققان قرن 18 را دوره تجدید حیات ادبی نیز یاد کرده اند، که فراغی با ایجادیات خود توانست صفحه جدیدی را باز نماید. فراغی در بیانات خود از اسلوبی کار گرفته که تفاوت های لهجه چغتایی و زبان ترکمنی خیلی واضح و صراحت دارد. در این مقاله روی سطح زبان، سطح فکری و سطح ادبی تمرکز صورت گرفته است.

واژه های کلیدی: سبک، سبک شناسی،  سبک فردی، سطح زبانی، سطح فکری، سطح ادبی.

مقدمه:

امروزه سبک شناسی به عنوان یک رشته ی مستقل و بنیادی در تحلیل آثار هنری و ادبی مطرح و از اهمیت شایانی برخوردار است. سبک را شیوه ی بیان در گفتار و نوشتار دانسته اند. سبک، در واقع سامان و حرکت تفکر آدمی درباره ی چیزها و پدیده ها است. از این رو داشتن سبک، یعنی گفتن و نوشتن آنچه به خودی خود در اندیشه ی آدمی می گذرد ویا بیان امری آنچنان که به راستی احساس و اندیشه شده است، می باشد. چون رفتار و کردار آدمی از تفکر او سر می زند؛ سبک در اندیشه و رفتار اخلاقی و سلوک اجتماعی انسان پدیدار می گردد. با توجه به این واقعیت است که از سبک زنده گی سخن می گویند. منظور از سبک زنده گی، این حقیقتی است که هر فرد ویا هر انسانی خاستگاه فکری و نگرش و بینش خاص خود را دارا است، که زاده ی شرایط فردی و موقعیت اجتماعی او می باشد و در همان حال نظر و عمل او از آن تأثیر می پذیرد و در سایه ی آن مسائل و واقعیتهای زنده گی را می نگرد و آنها را به خدمت می گیرد.

در عالم سبک شناسی شعر، ما به دو نوع سبک رو  برو هستیم، سبک دوره یی و سبک شخصی. همه شاعران به نوعی دارای یکی از این سبک ها هستند؛ اما عده یی کمی از آنها به سبک شخصی که آرزوی هر شاعر است دست یافته اند.(1: 12).  اما این سبک شخصی چیست و چگونه حاصل می شود؟ اگر به تعریف سبک نگاه بکنیم در می یابیم که : « سبک روش خاص گوینده و نویسنده است که به وسیله آن افکار خود را بیان می نماید» (3: 23). همچنان داکتر شمیسا در کتاب سبک شناسی شعر خود می گوید که: « طیفی از عاطفه و احساس به واحد فکر اضافه شده موجب اختلاف در سبک می شود. از این رو سبک شناسی بررسی چگونگی محتوای عاطفی آثار ادبی است». (5: 146). داشتن سبک خاص کار هنرمندان خلاق است و فقط هنرمندان خلاق می توانند دارای سبک شخصی باشند.

مخدومقلی فراغی، شاعر اندیشه گرا، مبارز و سخت کوش بی نظیری است. شهرت او از قلمرو ملتش گذشته است. صدای او و ندای رسا و حق طلبانه اش به مثابه آئینه حقیقت نمای در تفکر، احساس او، صدها سال بعد فراتر از هر نوایی به گوش میرسد. او ترانه سرایی است که سخنان شگرفش برای همیشه در گوش زمانه جاودان میماند و با محموله از انسانیت و معنویت تا ستاره ها راه می یابد. اینکه ما صدای انسانی او را پس از گذشت روزگاران زیاد میشنویم وبا خواندن اشعارش از غم و آلام خویش میکاهیم و بر بار امید و نشاط مینشینیم، این خود میتواند دلیلی واضح باشد بر بزرگی و عظمت وی، چون اندیشه و پندار های او از محدوده زمانش فراتر می رود. بخاطر بررسی این گونه اندیشه های او، اشعاری او را از دیوان وی که در سال های گذشته از طرف شیفته گان وی به چاپ رسیده بر می گزینیم.

فراغی از جمله شخصیت های ادبی قرن 18 بوده که با ایجاد دیوان خود در تاریخ ادبیات ترکمنی صفحه جدیدی باز را نمود. بعد از ایحاد دیوان فراغی شاعران زیادی از سبک وی پیروی نمودند. فراغی اسلوب خاصی که در نگارش اثر خود بخرچ داده، تغییراتی که با گذشت زمان در لهجه های چغتایی و زبان ترکمنی  آمده است، در اثر خود به گونه واضح بیان داشته است. او در اثر خود از پیچیدگی های ادبی گسیخته به زبان خود مردم و به زبان ساده  سخن رانده است. بدین لحاظ او دیدگاه های خود چه از لحاظ تصوفی و چه از لحاظ اخلاقی همه بیانات او سرمشق زنده گی مردم قرار گرفت.  همچنان  فراغی در اثر خود واقعیت های عینی جامعه را به زبان عام فهم به مخاطبان خود بطور ساده بیان داشته است و مردم خود را به راستی، ‌صداقت،‌ یک پارچه گی،  وطن دوستی، دین داری دعوت می نماید.  چون فراغی از جمله شاعران ماهری بحساب می آید که در سرودن شعر به زبان ساده هنر استادانه و خلاق خود را بکار برده است که این مسئله از جمله ویژه گی های وی در ایجادیات خود او محسوب می شود. بقول زرین کوب: « نقادان لفظی را میستایند که مراد نه آهنگ حروف است نه ظاهر وضع لغوی؛ بلکه مقصود تاثیریست که لفظ در ذهن و قلب دارد».(2: 56)  بناءً  گفته میتوانیم که فراغی با ایجاد اثر خود توانسته فکر خویش را برای مردم خود به زبان ساده بفهماند، از این رو فراغی با ایجاد دیوان خود سبک جدیدی را از خود به جا گذاشته است که در تاریخ ادبیات ترکمنی از اهمیت بیشتر برخوردار است. بدین لحاظ در این تحقیق، دیوان فراغی را از لحاظ سبک فردی وی به بررسی می گیریم و در می یابیم که چگونه خلاقیت را در ایجاد دیوان خود بکار برده است. چون سبک هر نویسنده نمایانگر طریق به تصویر کشیدن اندیشه سخنور و کلید گشایش اسلوب بیان شاعر در افاده معنا به ذهن مخاطب او ست.  دانستن این مسئله در رشد زبان ادبیات ترکمنی و  به دانشجویان این رشته کمک زیادی  می نماید؛ تا با شیوه های بیان شخصیت های ادبی آشنایی بیشتر حاصل نمایند و با راز و رمز های این اثر ایجاد شده پی برده، از مزایایی ان بتوانند استفاده اعظمی نمایند.

مواد و روش:

در این تحقیق روش که استفاده شده،‌ روش توصیفی و تحلیل محتوای بوده که به صورت مطالعه کتابخانه یی انجام گرفته است. در این تحقیق بخاطر یافتن سبک فردی فراغی محتوای متون دیوان وی را مطاله نموده،‌ هنجار های زبانی که در شکل گیری کلمات بکار رفته، شیوه گزینش کلمات، ترکیب کلمات، نگرش وی در سطح فکری و سطح ادبی در خلق  اثر بکار رفته و موضوعات مختلف به بررسی گرفته می شود.

سطح زبانی:

سطح زبان مقوله گسترده است،‌ از این رو به سه سطح کوچکتر تقسیم می گردد: سطح آوایی، سطح لغوی، سطح نحوی میباشد.

الف:‌ سطح آوایی:  سطح آوایی را سطح موسیقیایی متن نیز می نامند؛ زیرا در این مرحل متن را به لحاظ ابزار موسیقی آفرین بررسی می کنند. موسیقی بیرونی یا کناری به وسیله وزن و قافیه و ردیف بررسی می شود. موسیقی درونی به وسیله صنایع بدیع لفظی مطالعه می شود. علاوه از این مسایل کلی تلفظ حروف مانند: ب، پ، و،‌ ر، ... تخفیف لغات،‌ مشدد،‌ تلفظ های کهن و جوان در قسمت مورد دقت قرار می گیرد و برخی از سبک شناسان انواع هجا ها و اتصال آنها را (CC    یا  VC ) و چند هجای بودن کلمات نیز توجه دارند.

در بررسی سطح آوایی اشعار  فراغی نخستن چیزی که  متوجه می شویم عبارت از وزن هجای است، که بیشتر مورد استفاده قرار گرفته است. علت استفاده بیشتر این در اشعار فراغی ساده سازی اشعار و سرودن شعر به زبان عامه مردم است. با این کارفراغی خواسته از پیچیده گی های ادبی و پیچیدن صناعات بدیع چه لفظی و معنوی بگریزد و ازهمین لحاظ است که اشعار فراغی در دل مردم ترکمن نشسته در اکثر موضوعات اشعار فراغی را به عنوان مثال یاد می کنند. از همین رو شمیسا به نقل از رنه ولک می گوید که: « تاثیر کلی شعر مبتنی بر آهنگ آن است»[7: 146].

موسیقی بیرونی یا وزن: در بررسي وزن شعر تركمني بايد به نكاتي چند توجه داشت: وزن قديم و اصيل اشعار تركي همان وزن هجايي است و بعدها با گذشت زمان اشعار متعدد مکتوبی به وزن عروضي ایجاد و در ادبيات مورد استفاده قرار گرفته است. قديمي‌ترين نمونه‌هاي شعر تركي نشانگر اين حقيقت است كه تركان از دير باز با وزن هجايي شعر مي‌سروده‌اند. وزن هجايي در زبانهايي چون فرانسوي و ژاپني نيز كاربرد دارد. همچنين گفته شده، كه وزن شعر فارسي در دوران پيش از اسلام هجايي بوده است. معيار وزن هجايي همانگونه كه از نامش پيداست «هجا» يا «بخش» است[6: 22] همچنان که گفته شد.

اساس هجا در زبان تركمني مصوت است و هر مصوتي با چند صامت ملحق  می شود يك هجا را تشكيل مي‌دهند؛ بنابراين هجا در زبان تركمني داراي 1 الي 4 صداست. در وزن هجايي، هجا - صرف نظر از تعداد صداهاي آن – از ارزش وزني يكساني برخوردار است. وزن اشعار هجايي عموما از 2 تا 20 هجا در حال تغییر است؛ اما در زبانهاي تركي تنها اوزان 5 تا 16 هجايي مورد استفاده قرار گرفته است. در وزن هجایی كمتر از 5 هجا بندرت مي توان معناي كاملي را گنجانيد و اوزان بيشتر از 16 هجایی  نيز غالباً به علت طول زياد مصراع، ويژه گي آهنگين خود را از دست داده و به قالب نثر گرايش مي‌يابند. هنگام خواندن شعر هجايي پس از هر چند هجا وقفه يا درنگي خفيف احساس مي شود ( در  ترکمنی«دينغي») یاد می گردد، اين وقفه‌ ها يا درنگ ‌ها مصراع را به دو يا چند قسمت تقسيم مي‌نمايند كه هر يك را يك ركن ( در ترکمنی«سانام») مي‌ناميم. مثال:

بييك داغ‌لار / بييك‌ليگنگه / بويسانما         گؤوچده سوو/ بولان زر دك/ بولار سن [11: 581 ]

در حقيقت همين ويژه گي نظم در تقطيع، عامل اصلي ايجادكننده وزن هجايي است. بديهي است كه با توجه به اين اصل، هيچ وزني نمي‌تواند از يك ركن تنها حاصل شود و اوزان هجايي تماما از 2 تا 5 ركن تشكيل مي شوند. وزن شعر فوق 11 هجايي است و از 3 ركن تشكيل شده كه دو ركن اول چهارهجايي و ركن آخر سه‌تايي است.

اين وزن، تركيبي از دو 7 هجايي است و آن را مي‌توان وزن 7 هجايي مضاعف دانست:

عشق يورگيمده قايناپ               يانديردي دردي مني

                    تـوتـونيـم  بـادا بـريپ              بولوت‌غا قاردي مني   [همان: 438]

پركاربردترين و شناخته شده‌ترين وزن شعر هجايي در زبان‌هاي تركي به دو صورت 4/4/3 و 6/5 تقطيع مي‌شود. تقطيع سوم آن يعني 4/3/4 امروزه رايج نيست.

     

         گلن گـچـر / قـونان گـوچر/ آدمزاد        يـوري سـن هـم / بير منزله / يـتـرســن

        يالانچي‌دا / يگدير قالسا / ياغشي آد         بو دنياگه / گلميش بولسانگ / اوترسن [همان، 358]

با بررسی این اشعار درمی یابیم که وزن هجای از پر کار برد ترین وزن در دیوان فراغی است. چون اوزان 7، 8،11 هجايي در ادبيات سنتي تركمنها شناخته شده ‌ترين وزنها مي‌ باشند. وزن هجايي به عنوان اصيل‌ترين معيار شعر، يكي از مواريث كهن ادبيات تركمني است كه حفظ و توسعه آن، منوط به امعان نظر و بذل توجه شاعران و پژوهشگران امروز تركمن است.

موسیقی کناری یا قافیه: در اشعار فراغی موسیقی کناری یا قافیه با در نظر داشت قالب های شعر وی مراعات شده و مردف ( قافیه حررف ردیف) هم ذکر شده است که خود سبب غنی شدن موسیقی شعر را غنی می سازد. مثال:

کیشی سانغینی ایلار توتان ایشین روان گورسه    

                               سونگین گوزلاب ساغینیب سوز لار هر ایشینده زیان گورسه [همان:  694]

در مصراع نخست کلمه «روان» و در مصراع دوم کلمه « زیان»‌ قافیه هستند و کلمه های «گورسه» در مصرع های ذکر شده ردیف هستند.

همچنان در بیت دیگری نیز جهت زیبایی موسیقی شعر فراغی چنین می نگارد:

ای دلبر جمالینگده جوره خال لار مسکنی           زبانینده شکر ازگن دهن ده بال لار مسگنی   [همان،‌ 632]

در بیت فوق کلمات «‌خال لار و بال لار» قافیه می باشد و در کلمات « مسگن» ردیف بوده که در زیبایی موسیقی شعر افزوده است.

موسیقی درونی یا صنایع بدیع لفظی:‌ در دیوان فراغی بخاطر دل نشین شده اشعار از سجع و تکرار بیشتر استفاده شده است ولی در مورد اشعار که انتخاب نمودیم  استفاده از جناس ملاحظه نشده است. اگر کل دیوان فراغی را به بررسی بگیریم از انواع جناس خیلی کم استفاده شده است.

سجع:‌ سجع در بدیع لفظی به سه نوع ( متوازون،‌ متوازی و مطرف ) می باشد. 

سجع متوازی: کلمات مانند « بویان و قایان»‌ کلمه های سجع متوازی حساب می شود. مثال:

امیدلی عاشقلاره وصل امیدین قطع اتدینگ          عاشقلاره جبر آندان بولغایمو بویان ای دوست.

مخدوم قلی بیر مخلوق من عاشقم سن معشوق      گردیسنگ ایسته گیم یوق بارایین قایان ای دوست

[همان، 69]

 

 

سجع مطرف: کلمات مانند « صدجان/ زیان » در ابیات زیر به ملاحظه می رسد. مثال:‌

گوزیمه هرگز سن سیز گورینمز جهان ای دوست      نه جهـان بلــکی تنده گـر بـولسـه صد جان ای دوست

دوســت لارغـه بـو ایش بی وفـــالیق ارمســمو       جـــانه جبرینگ آرتدیردینگ آجدیقچه زبان ای دوست

 [همان،  69]

تکرار: تکرار روش دیگری است که هماهنگی در کلام را باعث می شود. تکرار انواع دارد که عبارت اند از: تکرار واج ها، تکرار هجا ها، تکرار کلمه و غیره [15: 168].

‌ تکرار عین واژه مانند:  سن/ سن،‌ خرمن/ خرمن،‌ قطره/ قطره.

هم حروفی: تکرار یک صامت (س) در یک بیت. مثال:

سن- سن آرایش جهان هم جان سندن بی خبر          سن جهانه دولی سن جهان سندن بی خبر 

تکرار کلمه: تکرار کلمه در کلام. مثال: 

آلتون می سن، کموش می سن، در می سن          یاعرش می سن، یا کرس می سن، نامه سن

     یا یاقوت مینگ، یا مرجان مینگ، زرمی سن          یا چراغ مینگ، یا روشـــن مینگ، نامه سن

[12: 441].

 ب: سطح لغوی: ملاحظه و بررسی لغات ترکمنی،‌ ترکی کهن (چغتایی) و دور نزدیک،‌ فارسی،‌ عربی و یا اسم مرکب و بسیط، اسم معنی یا ذات،‌ حروف اضافه،‌ نوع گزینش واژه ها در محور جانیشینی،‌ واژه های مترادف،‌ صفت.... گاهی بسامد برخی از لغات در آثار شاعران توجه برانگیز است و از این رو در تعیین سبک شخصی راهگشاست. هنرمند یا شاعر رفتار ذهنی خاصی با برخی از کلمات دارد یعنی معنی خاصی را یا احساس خاصی را به آن حمل می کند و به طور کلی اگر گفته شود،‌ برخی از نویسندگان علاقه خاصی دارند و به بهانه های مختلف آن را تکرار می نمایند.

لغات عربی: در اشعار فراغی کلمات عربی به کثرت استفاده شده ،‌ کلمات مکرراً‌ در اشعار وی به چشم می خورد عبارتند از : حج، عجز،‌ عاقل،‌ اخلاص، مستغرق،‌ خیال،‌ قتل‌، غفلت،‌ زیان،‌ معشوق،‌ عشق که همه لغات معمول در زبان ترکمنی هستند.

لغات فارسی: استفاده لغات فارسی در اشعار فراغی نماینگر تاثیر زبان فارسی در زبان ترکمنی می باشد. کلمات که بطور معمول در زبان ترکمنی استفاده می شود مانند کلمات پیشه،‌ زلف،‌ زمین،‌ آسمان، آتش،‌ پنهان، خلوت، آشکار،‌ ... می باشد.

 

 

لغات مرکب: لغات مرکب خیلی کم به نظر می رسد. مثلاً‌:‌‌ پای بند،‌ تیر مژگان، غاشی کمان ... وغیره.

ترکیب های اصافی: ‌ سرو درخت،‌ یای قاشینگ،‌ سیاه غاش.

اسم معنی: در مقابل اسم ذات کم است مانند: بخت، صبر، فکر،‌ عقل، جان، دوستلیق(دوستی)، گناه، قهر، ....

اسم ذات: در مقابل اسم معنی تقریباً‌ سه برابر است. اسم ذات مانند: گل،‌ بلبل،‌ کوز (چشم)، تخت،‌ شاه،‌ غاش( ابرو)، کرپیک( مژه)، پروانه، کونگل، گوهر، آی(ماه)،‌ غان(خون)، کمان،‌ لشکر،‌ سرو، درخت،‌ زبان،‌ پشته،‌ فیل، باغ، شکر، یوز(روی)، طعم، عمان(دریا)، اوت( آتش)، ... .

ج: سطح نحوی: بررسی جمله از نظر محور هم نشینی و دقت در ساخت های غیر متعارف، کوتاه و بلند بودن جملات، کاربرد های کهن دستوری ویا آوردن برخی مطالب ( گزارش خواب، ...) آوردن دو حرف اضافه در پس و پیش متمم، صرفه جویی در آوردن بعضی حروف،‌ افعال مرکب، افعال پیشوندها و پسوندها،‌ افعال مرکب،‌ ... .

قسمی که در اشعار فراغی ملاحظه شد، افعال پیشوند در کلمات « نافرجام»‌ و یا ترتیب مصراع با آوردن کلمات مقروضی در اشعار فراغی به ملاحظه می رسد. مثال:‌

گله بان اربابه دونوب بولموش اربابلار امیر       شاه لاره یوقدور اطاعت ایلی نافرجام اولور

[11:  562].

در ضمن بخاطر محور همنشینی کلمات آوردن «گر»‌ به اختصار در جمله بندی ها و کوتاه ساختن آنها در اشعار فراغی اهمیت سبکی پیدا کرده است. مثال:

گر امیرینگ گر وزیرینگ عقلی کوتاه خام اولور         اول امیرینگ آدی آخر خلق ارا بدنام اولور

[11: 562].

گاهی سیاق عبارات و طرز جمله بندی،‌ نحوه بیان مطلب به لحاظ جمله بندی جلب توجه می نماید و این گونه نوشته ها تا حدی وجه ی سبکی می دهد. همچنان در جمله بندی کلمات و دل نیشی و زیبایی کلام که قبلاً‌ در زبان ترکمنی چنین ملاحظه نشده در بیت زیر به چشم می خورد. نمونه مثال:‌

آسمان دیر لر زمینده، زمین دیر لر آسمانده          بیر – بیریگه گمان ده گمان سندن بی خبر

کلمه «‌ زمین و آسمان« و  همچنان کلمه « گمان«‌ مکرراً‌ آمده که نشاندهندة ویژه گی های فراغی محسوب می شود[11:  689].

سطح فکری:‌

در سطح فکری اثری که مورد مطالعه قرار می گیرد،‌ دیده شود که اثر درون گرا است یا ذهنی؟ یا برونگرا و عینی؟‌ به سطح پدیده ها تماس دارد یا به درون و عمق پرداخته است؟ شادگراست و غم گرا؟ خرد گراست یا عشق گرا(عرفانی)؟ چه فکر خاصی را تبلیغ می کند؟ آیا نویسنده احساسات ملی گرایانه یا مذهبی دارد؟ نویسنده یا شاعر بدبین است یا خوش بین؟ تلقی او به مسایل مانند مرگ،‌ زنده گی،‌ عشق،‌ صلح،‌ جنگ، چگونه است؟ آیا نویسنده دید فلسفی دارد؟ ....

اگر اشعار فراغی را به از جهت موضوع تقسیم کنیم، یک بخش آن شعر های عرفانی- تصوفی می باشد. در این اشعار او منحیث یک شاعر نه،‌ بلکه به صفت یک شاعر عارف تبارز میکند و اندیشه و پندار های او از چند محدود مطرح در شعر زمانش فراتر می رود، او یک شاعر انسان دوست،‌ شاعر بلند بینش می باشد. بخاطر بررسی این گونه اندیشه های او، اشعاری را برگزیده ایم و نظرات عرفانی او را در این اشعار می توان ملاحظه کرد.

طريقت يسويه یکی از جمله است که  در قرن ششم هجري قمري كه توسط خواجه احمد يسوي (فوت 562 هـ .ق) به وجود آمد، نقطه ‏عطفي در عرفان  ادبیات تركمن ها‌ محسوب مي‌شود. ‏تأثير خواجه احمد يسوي بر ادبيات و عرفان تركمن‌ها و ساير اقوام ترك‌ زبان بر هيچ محققي پوشيده نيست. ‏طريقت يسويه در پيدايش طريقت‌هايي همچون طريقت نقشبنديه (قرن هشتم)، حيدريه در خراسان (قرن سيزدهم)، بابايي و ‏بكتاشي در آناتولي نقش اساسي داشته است.‏ در بين مشايخ طريقت يسويه و نقشبنديه به شخصيت‌هاي را در می یابیم که در جهان اسلام از جمله شخصت های پرآوزه یی بوده اند،  که یکی از این شخصیت ها «خواجه يوسف همداني» (فوت 535 هـ .ق) است. اكنون مقبره‌ي او در مرو زيارتگاه اهل ‏دل و مشتاقان عرفان و تصوف است. تركمن‌ها او را با نام «يوسف بابا» مي‌شناسند. اين شخصيت چنان تأثيري بر مريدان ‏خود گذاشت است که هنوز هم مشتاقانی زیادی دارد. ‏( 8: 19).

مختومقلي در شعري نام خواجه يوسف همداني را مي‌آورد:‏

                        سلطان‌ ويس‌، پهلواني‌            حـكيم‌ آتا ســـليمانــي‌‏

                        خوجه‌ يوسف‌ همداني‌            شول‌ شاه‌ كنعان‌ ايچينده [11:  48]‌

ترجمه: «او ويس قرني، اسم محمود آتا، حكيم سليمان آتا و خواجه يوسف همداني در سير عوالم‌اند.» ‏

خواجه يوسف همداني، پير و مرشد خواجه احمد يسوي و خواجه عبدالخالق غُجدواني (فوت 575 هـ .ق) است.‏ مشايخ طريقت يسويه ترك بودند و تعالم آن به زبان تركي ارائه مي‌شد. بسياري از مشايخ اين طريقت، حسن ‏قاراوول آتا معروف به گؤزلوك آتا، حكيم سليمان آتاي باقيرغاني و فرزندانشان، تركمن بودند. [8: 24].

 

 

 

مختومقلي در شعر «يار چكر» مي‌فرمايد:‏

غم‌ چكيپ‌، آخرت‌ اويون‌ قازانلار        حقيقتـي‌، شــريعتـــي‌ دوزنلر
               جفا چـكيپ‌، حـق‌ يولوندا گزنلــر        سحر توروپ‌، طاعتلارين‌ يار چكر [11:  65]   

 ترجمه: رادمرداني كه غم آخرت داشتند، حقيقت و شريعت را به نظم درآوردند. آناني كه در طريق حق‌اند، سحرگاهان به ‏طاعت مشغول مي‌شوند.

با توجه به اينكه تمامي آثار مشايخ طريقت يسويه به تركي است، تركمن‌ها به اين آثار علاقه‌ي بسياري نشان مي‌دهند.‏ امروزه طريقت نقشبنديه در بسياري از كشورهاي آسياي ميانه، ايران، افغانستان، پاكستان، هند، تركيه، عراق و… كار ‏مي‌شود. در ايران طريقت نقشبنديه، گذشته از اقوام ديگر، در ميان تركمن‌ها نيز از دير بار رواج دارد.‏ قراين شعري حضرت مختومقلي حاكي از اين است كه وي طريقت نقشبنديه داشته است.      [8: ‌ 24].

حضرت مختومقلي، انساني پاك با روح متعالي بود كه در خانواده‌  روحاني به دنيا آمد و از همان اوان كودكي تحت تربيت ‏پدر خود بود.

                  دعا قیلسام جبرو جفا اکثر دیر        علم اوگرادن استاد قبلام پدر دیر  [11: 22]

 در همان زمانها بود كه سفرهاي روحاني ميسر شد. وي در شعرهاي «بير نان‌ گتيردي» و «اويان‌ دييدي‌لر» ‏به اين موضوعات اشاره دارد. نظر مختومقلي درباره‌ي طريقت مراد از طريقت در عرفان سيري است كه فرد با نظارت و راهنمايي مراد و مرشد و التزام كامل شريعت به حقيقت دست ‏مي‌يابد. اين فرد را عارف مي‌گويند. به عقيده‌ي اهل طريقت، تا مريد در راهي كه مي‌رود شريعت را نگاه ندارد، طريقت او ‏هيچ است و به حقيقت ختم نمي‌شود.

 فراغی در این مورد می فرماید:

          مخـدومقـلــي، خـدا تـوفيق برنده         سـحر توروپ، يالنـگيز يول‌لار يؤرنده،
                    طريقت‌نينگ راست يولوغا گيرنده         يولون شيطان اوُروُپ، ديو پاچ اتمه‌سين [11: 37]                ترجمه: اي مختومقلي، اگر خداوند توفيق بيداري سحر و عبادت سحرگاهان را دهد و به راه راست طريقت هدايت فرمايد؛ ‏شيطان را رهزن طريق و تاراج‌گر شرع‌اش قرار ندهد.‏

ابوالقاسم قشيري گويد: «شريعت التزام به عبوديت است و حقيقت مشاهده‌ي ربوبيت.» و در عرفان، طريقت زماني اعتبار دارد كه سالك در سلوك خود - همان التزام كامل شرع است – به سيري نايل شود كه به عرفان و شناخت و حقيقت كه همان وصول به قرب الهي است، منتهي شود[9: 33].  مختومقلي در شعر «يار چكر» مي‌فرمايد:

غم‌ چكيپ‌، آخرت‌ اويون‌ قازانلار           حـقـيـقـتـي‌، شــريـعتــي‌ دوزنــلر

            جـفـا چـكيپ‌، حـق‌ يولوندا گـزنلر         سحر توروپ‌، طاعتلارين‌ اير چكر [13: 137].

ترجمه: رادمرداني كه غم آخرت داشتند، حقيقت و شريعت را به نظم درآوردند. آناني كه در طريق حق‌اند، سحرگاهان به طاعت مشغول مي‌شوند.  

مقام عرفانی فراغی:

عرفان در اشعار فراغی جایگاه مهمی را داراست. وی در بسیاری از شعر هایش از رهبران این گروه به نیکی یاد کرده و تلاش می کند کرامات آن ها را به مردم بازگو کند. هر چند تعدادی از شعر های فراغی در نگاه اول چنین معلوم می شود که عاشقانه است ( عشق زمینی) است؛ مانند شعر « نامه سن» که در قسمت های آخر این معلوم می شود که مضمون عارفانه دارد:

    مخدوم قلی گچ ناموس دین کارینگ دین     ال گوترگین بو وفاسیز کارینگ دین

جهـان دولـی سـن غـافل سن یارینگ دین       یا مسـت مـی سن یا شیدا می نامه سن [ 12: 431].

همچنان تعدادی از محققان اشعار فراغی را از جهت موضوع به بخش های عرفانی و تصوفی تقسیم بندی نموده اند. از این رو محترم استاد فرزاد در یکی از مقاله هایش تحت عنوان نگرش کوتاه بر اشعار مخدومقلی فراغی به نقل از رحیم ابراهیم یکتن از محققین چنین نگاشته است: « سفر روحی مخدومقلی با سرایش شعر « تورغیل دیدی لر» آغاز می شود و به چند نکته عرفانی شعر فراغی اشاره می نماید»          [14: 133]

بیر گیجه یاتیردیم تونینگ یاریندا              بیر تورت آتلی گیلیب تورگیل دیدیلر

خبر یمز سنـــگا فـرصت جایینده              شــو ییر ده ارلر بــارگیـــل دیــدیر لر  [13: 156]

او در خواب می بیند که چهار اسب سواره وی را از خواب بیدار نموده، بدون اینکه چیزی در مورد سفر به بگویند او را با خود می برند. بعداً سوار اسبی می سازند و به مجلس یاران می برند. فراغی وقتی که در مجلس می نشیند می پرسد که دوستان کی ها اند؟ می گویند که اینان : حضرت محمد (ص)، چهار یار باصفا، ویس القرن، سلیم خواجه، رنگی بابا، بابا سلمان و بهاوالدین نقشبند هستند. بعد می گویند که هر نیازی داشته باشی بخواه. تمام اهل مجلس به حق فراغی دعا می کنند و از حضرت محمد (ص) می خواهند، که مراد این پسر ( مخدوم قلی فراغی) را بدهد[14: 135].

         رسول الله آیتدی یا شاهمردان           ایـا سـلیم خــواجــه، یـا بابا سـلـمان

         ابوبـکر صدیق یا عمر، عثمان             بو قولونگ مقصدینی بیرگیل دیدیلر [13:  156]

قبولی دعا در مجلس روحانی میرید را از شراب روحانی مست کردن و هوش او را بودن است و دل و جانش را جلوه های محبوب سرشار کردن است. فراغی نیز از پیاله می نوشد، خودش چنین ذکر می کند.

 

ســلیم بـابـا، سـلـمـان  بـویـوردی مـرده       پیـالـه نــی تـوتـیـب سـالـدیـلـر درده

گیتدی عقل و هوشیم یاتدیم شو ییر ده          عرشده فرشده نه بار، گورگیل دیدیلر [همان:  156]

خلاصه مطلب این که فراغی در این سفر روحی به فلسفه وحدت الوجود رسیده است. چون خود او می گوید که به هر سو می بیند، جلوه های خداوند (ج) به نظر می آید.

     یل بولدوم یوگوردوم ییر دامارینه             نـظـریم تـوقـونـدی عـرشیـنـگ کمرینه

     «جبروت عـالمینه، جلیل سـریـنـه          گیلیب اوزونگ غراب گورگیل« دیدیلر [همان: 157]

عرفان به هرچه در این دنیا می نگرد، خدا را در آن می بیند و همواره او را مدنظر دارند. این را در اصطلاح عرفان « وحدت وجود» می گویند.

سطح ادبی:

توجه به بسامد لغاتی که در معانی ثانوی( مجازی) به کار رفته اند. مسایل علم بیان از قبیل تشبیه، استعاره، کنایه و سمبول. مسایل بدیع معنوی از قبیل ایهام و تناسب و به طور کلی زبان ادبی اثر و انحراف های هنری و خلاقیت ادبی در زبان. از دید فرمالیست ها در ادبیات اصل ادیبیت است. یعنی طرز بیان و نحوه ارایه موضوع به صورت ادبی، هرجه ادیبیت اثر مشخص تر باشد اثر ادبی تر است.  علاوه بر این در بررسی نوع ادبی (حماسه، تراژیدی، غنا، ...) تصرف نویسنده در قرارداد های ادبی، قوالب شعر، مسایل علم معانی همه و همه راهگشا هستند.

در این سطح هم در متنی توجه به مسایل خاصی ممکن است پیش بیاید. مسایلی که امروزه در ادبیات جدید مطرح است گاهی با مسایل ادبی متون نظم و نثر کهن متفاوت است و به طور کلی مسایل مربوط به فصاحت و بلاغت در هر سبکی سیر دارد. مثلاً  در اشعار حافظ صنایع مورد توجه است، ولی در سبک دوره خراسانی صنایع ادبی چندانی معمول نبوده است یا شیوه های جدید رومان نویسی امروزه اساساً در حکایات و داستان های قدیم مطمع نظر نبوده اند.

صنایع بدیع معنوی:‌

تضاد:‌ فراغی از کلمات بدیع معنوی در اشعار خود چندان استفاده زیاد نگرده است؛ ولی کم و بیش در اشعارش بچشم می خورد. مثلاً:‌

     هو دییب من زار افغان گیجه کوندیز اغلارام

                                                    گر اشیتسه زاریمی قارون اونودار فعلینی [11:  624]

قسمی که در شعر بالا ذکر گردیده کلمه « گیجه – گوندیز (شب و روز)»‌  بکار رفته است و در انتقال معنا هیچ مشکل ایجاد نمی کند.

تناسب: یکی از صناعت های بدیع معنوی بوده، که در ادبیات کهن استفاده آن در اشعار کم بیش به نظر می رسیده،؛ مانند: روی معشوق که از لحاظ سرخ و سفید با آتش و ارغوان تناسب دارد ویا آوردن کلمه دهن یار و نشان دادن تناسب بین غنچه (در ضمن لب لعل)‌ مروج بوده است.

فراغی نیز در اشعار خود از آوردن تناسب به طریقه خود بهره برده سطح ادبی اشعار خود را بالا برده است و در اشعار کلمات غاشی / یای ( ابرو / کمان)،‌ غمزه / اوق( مژگان/ تیر)، سایل / محروم،‌ گون/ آی( آفتاب/ ماه)، ... وغیره.  مثال:

بیر دلبره دوش گلدیم غمزه سی اوق غاشی یای        گون حیراندیر گورکیندن، خجالت ده دولغان آی

[همان ،‌ 191]

قسمی در بیت بالا ملاحظه می شود کلمات «‌غمزه سی اوق، غاشی یای»‌ و  ایجاد تناسب میان « گورک و گون و آی ( جبین و آفتاب و ماه)»  وجود دارد.

 یکی از قالب های شعری که  بیشتر در دیوان فراغی به کار رفته، قالب شعر «‌غوشغی» است وزن و آهنگ این قالب شعری هجای می باشد. این قالب شعر از نوع اشعار غنایی بوده در بیان احساس و عواطف بیشتر استفاده می شود. در ضمن این قالب شعر، یکی از قدیم ترین قالب های شعری بوده در کتاب دیوان لغات الترک محمود کاشغر ضبط شده است. نام دیگر این قالب شعر در زبان ترکمنی « دورتلمه » ( چهارتایی) یا چهار پاره می باشد. بخاطر وضاحت این قالب شعری یکی از اشعار فراغی را بنام « هوشی یاندیر»‌ انتخاب نموده به معرفی میگیریم. شعر هوشی یاندیر از لحاظ قافیه متناسب به زبان ادبی ترکمنی بوده و قواعد قافیه آن با شعر فارسی و عربی را نمی توان برای آن اعمال کرد.  چون علت اصلی آن دلیل کثرت واج ها و مصوت ها می باشد. مصوتهای دخیل از تلفظ زبان مبدا تغییر می کند؛ بدین سبب تفاوت مصوت در قافیه های شعر ترکمنی فراوان است و در دو گروه قافیه سالم و ناسالم جای می گیرد.

    وقت اولور کی بیر یل دوشر سریمه              خیال هجوم ایلاب هوشی یاندیرار

    یورگیم جوش برسه عقلیم جمع بولسا           فکر باسار قایغی خوشی یاندیرار [13: 103]

ترجمه:‌ گاه گاهی بر سر غالب آید که هجوم خیال،‌ هوش را می سوزاند. اگر دل به جوشش آید و عقل جمعیت خاطر یابد، فکر و عضه به سراغم اید و خوشی را بسوزاند.

فراغی در اشعارش به کرات از ناسازگاری عقل و عشق سخن گفته است که این شیوه ی بیان او زاییده ی ذوق و تجربه عارفانه اش می باشد. اگر چه مطالعات در اثار عرفانی ادب فارسی نیز در خلق مضامین عقل ستیزانه موثر است. نحوه بیان او برخاسته از روح و روان خود اوست. این گونه اشعار است که علاوه بر داشتن ارزش تطبیقی ادبیات ملل دیگر اسلامی،‌ مثل فارسی و عربی باعث استحکام هویت ملی و قومی می گردد و از سوی دیگر یگانه گی امت اسلامی با وجود اختلاف زبانی و نژادی گوشزد  می گردد. نمونه های از ستیز عقل در دیوان فراغی:

       گل کونگلوم گوزله گیل عالم جهانی        سویله،‌ نیچون بویله جوشا دوشوپ سن

     ایل لر سنـگا حیـران سین هـم ایل لره      یا عقلینگ آلدیریب چاشا دوشوپ سن    [11: 126]

ترجمه: بیا ای دل، ‌جهان را بنگر؛ بگوی که چرا این گونه به جوش آمده. مردم حیران تو و تو حیران ایشان. یا هوش از دست داده و سرگشته.

بطور کلی باید گفت که متون مختلف در دوره های سبکی و انواع ادبی فرق می کند. بدیهی است که در بررسی یک متن داستانی از ادب معاصر توجه به مختصات بدیعی چندان مهم نیست. خود متن سبک شناس را راهنمایی می کند. چون ساختار شناسی روش خاص ندارد. وانگهی هر سبک شناس به مسایل خاص توجه دارد [10:  147].

            بیر غمه اولاشدیم گیتدیم هوشم دان     بو درد بیله دالی بولوپ قالیب من [11: 271]

ترجمه:‌ گرفتار غم گشتم و از هوش رفتم‌، در این درد دیوانه وشیدا گشتم.

نتیجه:

اشعار فراغی در سطح زبانی ویژه گی خاصی دارد. تنها خوصیات فردی وی در سطح آوایی، لغوی بیشتر  می باشد. ولی خصوصیات فردی وی در سطح نحوی در اشعاری که انتخاب گردیده کمتر دیده شده است. کلمات کهن ترکمنی؛ مانند: ( تموغ) در اشعار وی خیلی کم دیده شده است. دیوان فراغی به دلیل مخاطبان وی مردمان عام اند و هم به علت تعلیمی بودن تعداد اشعار وی از نظر زبانی به طور ساده بیان گردید است. میزان بکار گیری کلمات عربی و فارسی در تعادل بوده و بیشتر در مفهوم امروز که در زبان ترکمنی قابل استفاده است بکار گرفته شده است. در سطح نحوی از کلمات مرکب و  پیشوند دار بکار گرفته شده، کلمات خیلی ساده بوده است. مهمترین سبک فردی فراغی در سطح فکری وی بوده که بنابر ضرورت وقت زمان اکثراً مسایل تصوفی و عرفانی و مسایل مذهبی را با کلمات دلنشین بیشتر بیان کرده است. اشعار عرفانی وی از نظر معنایی به سطح بلند سروده شده که علت آن ترویج دین اسلام که بیشتر بخاطر رسیدن به روحانیت بیشتر طریقت نقشبندیه را برگزیده است.  فراعی همیشه با مردم زیسته و با سرنوشت آنان در آمیخت و همیشه غمخوار و شفا بخش بزرگ التیام روحی و معنوی مردم زحمتکش بود. او در غم و شادی مردمش شریک بود و زنده گی خود و مردمش را در اشعارش به تصویر کشیده است. او از اندیشمندانی است که میتواند به صورت مستقل نفوذ کند. تفکرش وسیعتر از زمانش است. زبان مخدوم قلی کلاسیک و متعلق به گذشته است؛ ولی آنچه مشهود است زیبایی و رسایی این زبان به ساده ترین شکل است. اگرچه عرفان از عناصر اصلی شعر مخدوم قلی است، آثار عرفانی این شاعر صمیمی ، پند گونه، خیرخواهانه و اصلاح طلبانه است، برای گفتن واقعیت ها به صورت مستقیم با خواننده اش حرف میزند و بسته به سطح فکر خواننده اش با او به راحتی ارتباط برقرار میکند. 

در شعر مخدوم قلی از گزافه گویی ها و وصف های خیالی، که در شعر شاعران عصر غزونوی و دروه های بعد فراوان است ، دیده نمی شود. هر چه هست عشق به خداست و وصف ذات او. عرفان مخدومقلی بومی ، و اصیل است به گونه یی که بی اغراق عرفان در زبان ترکی را باید از مخدوم قلی فراغی جویا شد، حتی حس میشود که در عرفان و شناخت شناسی بومی ایل ها و مردم ترک فراتر از “فضولی بغدادی” عمل کرده است؛ چرا که کشف های او کشفهای بکرتری است. شعر مخدوم قلی در عظمت، همچون طبیعت بکر و دست نخورده است. شعر او وسعت زبان و مکان را در نوردیده، عظمت معنوی و اخلاقی انسان را به نمایش گذاشته است. شعر او چنان گرم است که بیابان های ملال انگیز و دره های سخت خیز را جان تازه می بخشد و خواننده را در گهواره ی وجود، از نابسامانی ها، ناکامی ها و پریشانی ها به سامان و کام و آرام می رساند.

تفکر او فراتر از قوم ، نژاد و آیین اوست. مخدوم قلی از ازادی واقعی انسان زمان خود صحبت میکند با ظلم مخالف است .

در سطح ادبی هم فراغی از صناعات بدیع، مخصوصاً در استفاده ابزار های بیانی و بدیع لفظی و معنوی تا حد توان پیام خود را به قسم ساده در اشعار خود گنجانیده است. از این لحاظ در سطح ادبی بخاطر مخاطبان خود از ساده ترین قالب های شعری (غزل،‌ مثنوی، مسمط مربع،‌ مسمط مخمس، مسمط مسدس، مسمط مثمن، ...) استفاده کرده است.

به طور خلاصه گفته میتوانیم که فراغی با ایجاد دیوان شعری خود صفحه جدیدی در تاریخ ادبیات ایجاد کرد. از این لحاظ عصر وی را محققان دوره تجدید حیات ادبی می دانند. از نوشته هایش میتوان پی برد که مخدوم قلی از روشنفکران واقعی این زمانه است. او بر موضوعات در شعرهایش اشاره کرده است، که گاهی به صورت جدی و بی پرده از ظالمان و حاکمان زمان خود حرف میزند و آنها را از کرده خویش میترساند گاهی مخدوم قلی در شعرش خودش را نصیحت میکند و  به شکیبایی ، نیکویی ، خوش خلقی خوبی به خلق و … دعوت میکند. 

پیشنهادها:

در این مقاله تا حدی کوشیده شده است، که به سبک فردی فراغی روشنایی انداخته شود؛ ولی با در نظرداشت محدویت های که وجود دارد نتوانسیم به حد کافی سبک فردی فراغی را در این بحث بگنجانیم. مخصوصاً در بررسی سطح فکری فراغی به ژرف نگری عمیقی ضرورت دارد. همچنان در قسمت استفاده از صناعات ادبی که در دیوان وی به کار گرفته شده چه سطح ادبی و یا زبان به تحقیق بیشتر ی نیاز است. از این رو از تمامی قلم بدستان و شیفته گان فراغی تقاضامندم که بخاطر معرفی سبک فراغی مطالعات و تحقیقات دقیق تری انجام بدهند؛ تا باشد گامی بخاطر غنامندی و شگوفایی زبان و ادبیات ترکمنی محسوب شده و کمک شایانی بخاطر شناخت هر چه بیشتر شاعر توانمند و ادیب فرزانه زبان وادبیات ترکمنی مخدوم قلی فراغی انجام دهند.

منابع و مآخــذ

  1. رضایی، غلام .(1377). سبک شناسی شعر فارسی، تهران: شعله اندیشه.
  2. زرین کوب، عبدالحسین (1392) شعر بی دورغ، شعر بی نقاب، چاپ یازدهم، تهران: انتشارات علمی.
  3. شجعی، پوران .(1340). سبک شناسی شعر فارسی در ادوار مختلف،‌ تهران:‌ انتشارات دانشگاه شیراز.
  4. شمیسا،‌ سرویس .(1380). کلیات سبک شناسی،‌ چاپ ششم،‌ تهران: انتشارات فردوس.
  5. شمیسا، سرویس .(1393). سبک شناسی شعر، چاپ ششم، تهران: انتشارات فردوس.
  6. شمیسا، سیروس.(1381)، نگاه تازه به بدیع، چاپ چهاردهم، تهران: انتشارات فردوس.
  7. شمیسا، سیروس.(1383). نقد ادبی، چاپ چهارم، تهران: انتشارات فردوس.
  8. صاری اوغلی، خلیل ابراهیم .( 1372) .آشنایی با طريقت نقشبنديه، نشريه ياپراق، شماره (10).
  9. عطاگزلی، محمود .( 1375). تأثير طريقت های يسویه و نقشبنديه در عرفان مختومقلی، مجله یاپراق، شماره (13)
  10. فتوحی،‌محمود.( 1395)‌. سبک شناسی نظریه ها،‌ رویکرد ها و روش ها، چاپ سوم، تهران: انتشارات سخن.
  11. فراغی،‌ مخدوم قلی .( 1365). دیوان اشعار فراغی،‌ به اهتمام شاه محمد یازمز، کابل: ریاست نشرات و امور فرهنگی وزارت امور اقوام قبایل.
  12. فراغی، مخدوم قلی .(1388). دیوان مخدوم قلی فراغی ، به اهتمام نور محمد عاشور پور، گرگان:انتشارات مخدوم قلی فراغی.
  13. فراغی، مخدوم قلی.( 1383). دیوان حضرت مخدوم قلی فراغی، به اهتمام مراد دوردی قاضی. مشهد: گل نشر
  14. فرزاد، عبدالرحیم .(1395). فراغی نینگ عرفانی موضوع داقی شعر لرینه غیسغه بیر غارایش، مجله علمی پوهنتون جوزجان، شماره (17).
  15.  قاسمی، ضیاء .(1393). سبک ادبی از دیدگاه زبان شناسی، تهران: انتشارات امیر کبیر.

 

 

 

 

 

 

      نقش الجبر ونظریه اعداد در رمزنگاری       ·

پوهنیارهاشمه ایشچی عضو کادر علمی دیپارتمنت ریاضی پوهنحی تعلیم وتربیه

خلاصه:

اصطلاح رمزنگاری به طور کلی به طیف وسیعی از مباحث امنیتی در مخابره وحفاظت اطلاعات اطلاق می شود. ازلحاظ تاریخی، استفاده عمده یی رمز نگاری در رمز سازی پیامها بوده است؛ اما در سالهای اخیر کارهای دیگری مانند امضاهای دیجیتالی دست کم به قدر رمزی سازی اهمیت یافته است.

   این مقاله یک مقاله مروری معمولی نیست ؛که چشم اندازی از همه جنبه های ریاضی رمز نگاری به دست دهد؛ بلکه چند نمونه از مهم ترین سیستمهای رمزنگاری و راههای حمله به آنها را مورد بحث قرار دادیم.

هدف ازنگارش این مقاله بیان نکات ذیل میباشد.

  1. بیان تولد وتوسعه خارق العاده رمز نگاری درقرن بیستم.
  2. بیان نمودن رمزنگاری به صورت شاخه یی از ریاضی در الجبر و نظریه اعداد است.
  3. رمزنگاری موضوع هیجان انگیزی برای تحقیق است. وبه واقع، مبحثی میان رشته یی است؛ که هم برای ریاضیدانان وهم برای دانشمندان کمپیوترساینس اهمیت زیادی دارد.
  4. علاقه عموم به رمز نگاری تقریباً از هر حوزه دیگری از کاربرد های ریاضیات بیشتراست.

در رابطه به اهمیت این موضوع میتوان گفت ؛که رمزنگاری جزء موضوعات مهم علمی بوده ؛که این موضوع را به کمک علم احتمالات، علم الجبر و معادلات تفاضلی به صورت ریاضیکی بیان نمودیم. بناً میتوان گفت که موضوع هذا برای علاقه مندان علم ریاضی،کمپیوترساینس ازاهمیت زیادی برخوردار است.

تحقیق در رابطه به نقش الجبر ونظریه اعداد در رمزنگاری به صورت کتاب خانه یی بوده برای دریافت معلومات ازمنابع کتب معتبر علمی واز سایت های اینترنیتی مستفید گردیده ام .

 

کلمات کلیدی: رمزنگاری، امضاهای دیجیتلی، اعداد طبیعی، منحنی بیضوی، الگوریتم، ریاضیات ،نظریه اعداد.

 

 

مقدمه:

تا اواخر دهه 1970، هر نوع مخابره پیامهای رمزی بر اساس کلید خصوصی انجام میشد. در این روش، فردی که اطلاعات کافی برای رمز سازی پیامها دارد، خود به خود اطلاعات کافی برای رمزگشایی پیامها را نیز دارد. در نتیجه، هر دو کاربر این سیستم که می خواهند اطلاعاتی را محرمانه رد و بدل کنند باید کلید ها را از یک راه ایمن _ مثلا، استفاده از یک قاصد مورد اعتماد مبادله کنند.

چهره رمزنگاری زمانی که دیفی و هلمن نوع کاملا متفاوتی از رمزنگاری به نام کلید عمومی را ابداع کردند، و زمانی که ریوست، شامیر و ایدلمن نخستین راه اجرای این رمزنگاری جدید را مطرح کردند، از اساس دگرگون شد.

ایده اصلی سیستم جدید استفاده از تابعی یکطرفه برای رمزسازی بود. به بیان غیر رسمی، گوییم تابع یک به یک f : X --> Y (( یکطرفه)) است  اگر محاسبه f(x) به ازای هر x متعلق به X آسان باشد؛ ولی محاسبه f -1 (y) به ازای تقریبا همه y  های موجود در برد f دشوار است.

تابع های که برای رمز سازی به کار میروند، به ردهای خاص از توابع یکطرفه تعلق دارند ؛ که اگر برخی اطلاعات ( کلید رمز گشایی) محرمانه بماند، یکطرفه باقی می مانند. باز با استفاده از اصطلاحات غیر رسمی می توانیم تابع رمز سازی  [ با ] کلید عمومی را که (تابع ((روزنه)) نیز نامیده می شود) به صورت نگاشتی از یک قطعه متن ساده (غیررمزی) به یک قطعه متن رمزی شده تعریف کنیم که هر کس که کلید موسوم به ((عمومی)) را داشته باشد، بتواند به آسانی محاسبه کند ؛ اما وارون تابع را (که متن رمزی را رمزگشایی میکند) نتوان بدون اطاعات اضافی(«کلید خصوصی») در مدت زمان معقولی محاسبه کرد.

این بدان معنی است که هر کس میتواند پیامی را با استفاده از یک کلید رمز سازی برای فردی بفرستد ؛که هر دو میتوانند آن کلید را از یک راهنمای عمومی پیدا کنند. هیچ نیازی به این نیست که فرستنده قرار و مداری پنهانی با گیرنده داشته باشد؛ لازم نیست هیچ تماس قبلی با فرستند داشته باشد.

ابداع رمز نگاری[مبتنی بر] کلید عمومی بود که منجر به گسترش فوق العاده نقش جبر و نظریه اعداد در رمزنگاری شد، زیرا به نظر میرسد این نوع ریاضیات بهترین منبع  توابع یک طرفه را فراهم می کند.

این مقاله یک مقاله مروری معمولی نیست؛ که چشم اندازی از همه جنبه های ریاضی رمزنگاری به دست دهد؛ بلکه چند نمونه از مهم ترین سیستمهای رمزنگاری و راه های حمله به آنها را مورد بحث قرار میدهم ؛ تا خواننده تصویری از نوع ریاضیاتی که در این مبحث به کار می رود به دست آورد و مقاله را با ذکر نکاتی کلی درباره فضای تحقیق در رمزنگاری خواهم رساند.

 

 

مواد و روش:

تحقیق در رابطه به نقش الجبر ونظریه اعداد در رمزنگاری به صورت کتاب خانه یی بوده ؛ برای دریافت معلومات ازمنابع کتب معتبر علمی واز سایت های اینترنیتی استفاده گردیده است.

فرض کنید سیستم ما تعداد زیادی کاربرد دارد ؛ که هر کدام می خواهد برای دیگری پیام محرمانه بفرستد. ابتدا تصور کنید که واحد های پیام (M) با عدد طبیعی موجود در یک بازه مشخص شوند؛ مثلا: فرض کنید «الفبای» ما شامل 256 نویسه (حروف بزرگ، کوچک، رقمها نشانه های سجاوندی و ....) باشد ؛که یک تناظر یک به یک بین آنها و ترادف های8 بیتی از صفر و یک ها وجود دارد (هر 8 بیت یک بایت نامیده می شود). پس می توانیم متن خود را به واحد های 125 نویسه یی متناظر با ترادف هایی به طول هزار بیت تقسیم کنیم، یعنی 0 M 21000

امضا:

باب اول امضای دیجیتال با منحنی  بیضوی از الگوی زیر تابعیت می کند.

  1. یک میدان اول ّ  و یک منحنی  بیضوی  روی  را انتخاب می کند که مرتبه اش  «تقریبا اول» باشد، یعنی  برابر حاصل ضرب عدد کوچک  در عدد اول    باشد.(4)
  2. یک مولد        از زیر گروپ  دایروی یکتای مرتبه  در   را انتخاب می کند. (او این کار را با در نظر گرفتن نقطه تصادفی   و محاسبه نقطه h  انجام می دهد. اگر  همانی نباشد، یک مولد است.)
  3. یک عدد طبیعی تصادفی  را به عنوان کلید ستری در نظر میگیرد و کلید عمومی را برابر  قرار می دهد.

حال فرض کنید باب می خواهد پیام  را امضا کند. او ابتدا یک تابع در هم اکنون  را روی متن اولیه  به کار می برد ؛ که مقداری در بازه  می گیرد. سپس عدد طبیعی تصادفی  از بازه  را در نظر می گیرد و نقطه  را محاسبه می کند و r را برابر با کوچک ترین مانده نامنفی (پیمانه q) مختص  نقطه  قرار می دهد ( یعنی مختص x عدد طبیعیی در مجموعه { 0, 1, …, P-1} در نظر گرفته می شود و سپس به پیمانه q تحویل می شود).

سر انجام، باب s را به گونه یی محاسبه می کند ؛ که (پیمانه q) ، امضای او زوج مرتب  از اعداد طبیعی به پیمانه  است.

دریافت کننده یعنی آلیس برای تعیین صحت امضا نخست  و سپس (پیمانه q)  و (پیمانه q)  و آنگاه نقطه  را محاسبه می کند. اگر مختص  این نقطه در پیمانه q با

برابر بود (که باید برابر با آن باشد ؛ زیرا ، صحت امضا تایید میشود.

مقایسه:

زمانی که سیستم های رمز نگاری مختلف با یکدیگر مقایسه می شوند، یک سوال اساسی این است که کدام یک می توانند سطح رضایت بخشی از امنیت را با بیشتر از امنیت  با بیشترین کارایی داشته باشند؟ بیان معنی دقیق هر دو اصطلاح «سطح رضایت بخش امنیت» و «بیشترین کارایی» دشوار است. اصطلاح سطح رضایت بخش امنیت بدین معنی است که شکستن یک سیستم رمز نگاری با پارامتر های انتخاب شده مفروض توسط رقیبی که منابع زیادی دارد، با استفاده از هر الگوریتم شناخته شده در آینده ای قابل پیش بینی، تقریبا دور از ذهن باشد. اصطلاح بیشترین کارایی نیز بدین معنی است که هم میزان حافظه مورد نیاز و هم زمان مورد انتظاری برای همه اعمال لازم، در حد امکان کاهش یابد. مثلا رایانه یی با ظرفیت 300 MHz داشته باشیم همه سیستم های مختلف خوب کار می کنند. ولی اگر فردی در محیطی محدود و مقید_ اند تلفن همراه، پی جو، کارت هوشمند و ..._ باشد، خیلی اهمیت دارد ؛ که از کارایی نسبی سیستمهای رمز نگاری موجود تحلیل مشروحی داشته باشد.

در حال حاضر رقابت شدیدی بین دو سیستم RSA و ECC  در جریان است. در اینجا به مقایسه مختصری بین دو الگوی بیان شده برای امضای بخشهای 3.1 و 2.3 می پردازیم. فرض کنید طی چند سال آینده رقیبی به بازار بیاید که بتواند منابع لازم را برای اجرای حداکثر  عمل در مدت زمانی معقول فراهم آورد. برای یک مقایسه خیلی تقریبی، فرض می کنیم که سیستم رمز نگاری RSA در زمان  قابل شکسته شدن باشد ؛ که در آن  تعداد بینهایت به پیمانه  است ؛ ولی ECC در زمان  قابل شکسته شدن باشد ؛که در آن تعداد بیتها در گروپ هایی به اندازه  است.  این بدین معنی است که امنیت لازم را می توان با یک پیمانه RSA 1000  با گروپ  بیضوی 170  بیتی به دست آورد. در RSA، امضا، 1000 بیت حافظه اشغال می کند و در دیگری تنها 340 بیت حافظه اشغال می شود [331:8]

در مورد زمان چه می توان گفت؟ بیشتر زمان در امضای RSA صرف به توان رساندن پیمانه یی می شود، امضا کننده باید    را محاسبه کند و تشخیص دهنده باید    را محاسبه کند. در امضای ECC زمان اجرا عمدتا صرف محاسبه مضرب  برای امضا کننده و محاسبه دو مضرب  برای تشخیص دهنده می شود. اگر اعداد  و  برای امضا کنند و اعداد  برای تشخیص دهنده دارای یک مرتبه بزرگی باشند، آنگاه روش RSA برتری دارد ؛ زیرا ضرب پیمانه سلسله عالی تر از جمع نقطه منحنی  بیضوی است[5]. ولی کوچک تر بودن اندازه اعداد در روش ECC (160 یا 170 بیت در مقابل 1000 بیت) باعث مزیت ECC از لحاظ کارایی می شود.

ولی طرفداران RSA می توانند دو دلیل قوی در جهت خلاف این بیاورند. نخست اینکه، سلسله عالی ترین روش شکستن RSA نیازمند انبارهای عظیم (برای قسمت جبر خطی «غربال گری میدان اعداد» است، در حالی که هیچ انباره قسمت توجهی برای سلسله عالی ترین الگوریتمهای شکستن ECC لازم نیست. پس، اینکه تنها به بر آورد زمان توجه کنیم گمراه کننده است[6]. دوم اینکه، برای سرعت بیشتر در RSA می توان یک نمای رمزی سازی بسیار کوچک e  انتخاب کرد؛ مثلا: اگر هر دو عدد اول محرمانه  و  برابر با 2 پیمانه 3 باشند، e = 3. در این حالت، تشخیص امضای RSA بسیار سلسله عالی تر از تشخیص امضا به روش منحنی  بیضوی است. (هر چند امضا کردن باز هم کندتر است، زیرا d نباید طوری انتخاب شود که بسیار کوچک باشد[9464:].

حداقل به دو دلیل، تشویق کردن مردم به استفاده از RSA با نما های رمزی سازی کوچک کار خوبی نیست. نخست، همان طور که گفته شده است، اگر کسی یک پیام رمزی را برای یک یا چند نفر که همگی از یک نمای رمزی سازی کوچک e استفاده می کنند، بفرستد، تمام محرمات از بین می رود. برای واضح شدن مطلب، گیریم سه کار بر متفاوت RSA دارای کلید های عمومی   ,  باشند و باب متن غیر رمزی M را به هر 3 آلیس بفرستد. او ،  و  را به ترتیب برای آلیس 1، آلیس 2 و آلیس 3 می فرستد. اکنون دشمن (ایو) می تواند دستگاه همنهشتیهای ،  را با استفاده از قضیه باقیمانده چینی حل کند. به این طریق، او  را به پیمانه حاصل ضرب پیمانه ها پیدا می کند ؛ اما چون ، نتیجه می شود که (ایو) توان سوم عدد طبیعی M را که از روی آن می تواند M را به عنوان سرعت پیدا کند. برای پرهیز از این مشکل در رمز سازی RSA، باید افراد نما های عمومی متفاوت داشته باشند، یا در لابه لای متن غیر رمز مطالبی به طرز مناسب گنجانده شود؛ ولی قابل فهم است که بعد از پیدا شدن این نقطه ضعف ساده با اما غیر قابل انتظار، بسیاری از افراد در مورد استفاده از نما های رمزی سازی بسیار کوچک نگران باشند]7[251:.

دلیل دوم برای محتاط بودن در مورد استفاده از مقادیر کوچک e این است  چنانکه [9] نشان داده شد، RSA در صورت استفاده از نما های کوچک احتمالا معادل با تجزیه به عوامل نیست. از آنجایی که هم ارزی حدسی RSa با تجزیه به عوامل با در نظر گرفتن دشواری این تجزیه، اساس اطمینان به امنیت RSa بوده است، این نتیجه تکان دهنده موجب پرهیز بسیاری از افراد از به کار بردن RSA با نمای کوچک شده است.

یک اشکال ظریف دیگر در مورد رمزنگاری RSA و امضا در این سیستم وجود دارد؛ پارامتر های مهمی که در زوج کلید عمومی و خصوصی به کار می روند_ یعنی دو عدد اول p و q و نمای رمزگشایی d_ باید محرمانه تولید شوند. این امر در محیطهای مقید در صورتیکه شخص بخواهد کلید خصوصی خود را بار ها تغییر دهد، دشواری های ایجاد می کند. ( شاید به دلیل ریسک بالای شکسته شدن کلید خصوصی) و همین طور اگر کاربر های دیگر خواستار این باشند که بتوانند تحقیق کنند کلید های شما ویژهگیهای مناسب حساب پایه یی را داراست یا نه [12:5].

   در ECC، تمای پارامتر های مورد استفاده_ میدان متناهی، ضرایب منحنی ، تعداد نقاط روی آن و نقطه پایه عمومی هستند. کاربران دیگر به راحتی می توانند بررسی کنند ؛ که نقطه پایه از مرتبه اول بزرگ است و هیچ کدام از الگوریتم های  خاص شناخته شده را (برای گروپ  های که در  می نشینند و گروپ هایی که در  می نشینند) نمی توان به کار برد. بر خلاف مورد ECC، به دشواری می توان ویژگیهای مربوط به «صحت» را برای پارامتر های RSA به طور عمومی نشان داد.

دلیل دیگر برای نگرانی در موردRSA این است که در مقایسه با ECC، افزایش سرعت محاسبات تاثیر زیادی بر طول کلید مورد نیاز برای سطح رضایت بخش امنیت دارد. مثلا شامیر در [63] ایدهای در مورد یک وسیله غربال گری جدید ارائه داد که معتقد بود می تواند سرعت تجزیه را چند صد برابر افزایش دهد. با اینکه ظاهرا وسیله مورد نظر او نمیتواند به صورتی جرح و تعدیل شود که برای حمله به ECDLP مناسب باشد، فرض کنیم او راهی می داشت که کارایی حمله به ECC و حمله به RSA با یک ضریب، مثلا  ، افزایش دهد. با توجه به دو بر آورد غیر دقیق قبلی خود از زمان مورد نیاز برای شکستن دو سیستم، ، می بینیم که در مورد RSA احتیاج به افزایش  از 1000 به 1300  و در مورد ECC تنها احتیاج به افزایش  170 به 190 داریم.

اما در حال حاضرRSA حرف آخر را می زند. در دنیای واقعی، تشخیص نامها و مقتضیات بازار بیشتر از استدلالهای علمی اهمیت دارد. احتمالا RSA همچنان بر رمزنگاری با کلید عمومی تسلط خواهد داشت مگر در مورد محیط های مقیدی که به تازه گی ایجاد شده و طراحان این محیط ها انگیزه یی واضح برای استفاده از منحنی های بیضوی دارند.

تحلیل رمز:

در حالت کلی، ریاضیات مورد نیاز برای تحلیل سیستمهای رمزنگاری و حمله به انها پیشترفته تر از ریاضیات مورد نیاز برای فهم عملکرد معمولی این سیستمهاست. در این بخش، دو مثال از حمله به سیستمها می آوریم که شامل مفاهیم پیچیده یی از نظریه جبری اعداد و هندسه جبری حسابی است.

 

 

 

غربال میدان اعداد:

برای شکستن RSA کافی است پیمانه N را تجزیه کنیم. ایده اساسی در بسیاری از الگوریتم های تجزیه بدین صورت است. فرض کنید بتوانیم دو عدد طبیعی  x  و  را به گونه یی بیابیم که

 

 

در این مورد، می توانیم دو عامل اول پیمانه N را بلا فاصله بیابیم که عبارت اند از:

 

               که یک عامل نابدیهی است

                که عامل نا بدیهی دیگری است.

روشهای کاری تجزیه به عوامل را چنین x و  x1 یی به وسیله آنها پیدا می شوند می توان فنون «محاسبه نمایی» نامید ؛ زیرا محاسبات با نما های طبیعی نقش اساسی در این روش دارند. سعی می کنیم اعداد طبیعی :

   

را چنان بیابیم ؛که ویژگی مذکور در زیر را داشته باشند. گیریم:

    

که در ان y1 عدد طبیعی با کوچک ترین قدر مطلق است ؛که در این همنهشتی صدق می کند. اگر ، آنگاه:

   

……., y3, y2 را به همین ترتیب تعیین می کنیم. هدف ما یافتن x1، x2، x3، .... است به طوری که حاصل ضرب اعداد طبیعی  y1، y2، y3، .... مجذور کامل باشد، برای مثال N = 119، فرض کنیم  آنگاه  و کار تمام است؛ زیرا:

    

اکنون به این  پیمانه می توان نتیجه گرفت که:

(x1 . x2)2   = (16 . 11)2

بنابر ای:ن

N |((16 . 11)2 – 62) = (176 – 6) (176 + 6) = 170 . 182

عامل های

   هستند.

الگوریتم های متعددی از نوع محاسبه نمایی برای تجزیه به عوامل وجود دارد. در بعضی از آنها از کسر های مسلسل و در برخی دیگر از تکنیکهای غربال گری هوشمندانه استفاده می شود و در تمامی آنها از جبر خطی روی میدان  بهره گیری می شود. در مورد زمان اجرا_ یعنی تعداد عمل های رایانه یی که برای تجزیه عدد طبیعی n بیتی N لازم است، چه می توان گفت؟ تا دهه 1990، زمان اجرای بهترین الگوریتم ها کرانی داشت که عبارتی از مرتبه  بود. سپس به پیروی از ایده یی از جان پولارد[4]. پژوهشگران روش پیچیده تری [37] به نام «غربال کردن میدان اعداد» عرضه کردند ؛که در ان محاسبه نمایی با یک حلقه اعداد سروکار دارد و نه با اعداد طبیعی معمولی. معلوم شد زمان اجرای غربال گری میدان اعداد کرانی دارد ؛ که عبارت بسیار کوچکتری از مرتبه  است.(8) برای گسترده اعداد n  بیتی که در رمزنگاری و تجزیه با آنها رو به رو هستیم _  __  زمان اجرای غربال گری میدان اعداد تقریبا  است.

اولین موفقیت عمده غربال گری میدان اعداد تجریه 9 امین عدد فرما  بود (ر.ک.[38]). در این مورد از محاسبه نمایی در حلقه اعدادی استفاده شد ؛ که به وسیله 5 امین ریشه 8_ تولید می شود یعنی مجموعه ترکیبات خطی اعداد طبیعی

   

به دلیل شکل خاص ، این حلقه اعداد را که کار کردن با آن نسبتا آسان است ؛ می توان به کار برد: یعنی این موضوع بسیار مفید از آب در آمد که چند جمله یی ساده  در آن صدف می کند، به ازای عدد طبیعی  به پیمانه  هم صادق است. این اتفاق خوب برای مدل نوعی RSA به پیمانه N  روی نمی دهد و مقدار زیادی مطلب دشوار در نظریه اعداد جبری به هبینه سازی غربال گری میدان اعداد به ازای چنین N  یی اختصاص دارد.

   امروزه اگر فردی بخواهد به RSA از طریق تجزیه پیمانه حمله کند، غربال گری میدان اعداد بهترین روشی است که در اختیار دارد.

محاسبه نمایی معکوس:

   یاد آوری می کنیم که امنیت سیستم های رمزنگاری بیضوی به دشواری مساله لوگارتم  کسسته بیضوی (ECDLP) بستگی دارد. مساله به این صورت است: نقطه ثابت P روی منحنی  بیضوی E  که بر  تعریف شده است و نقطه دیگر Q را نیز بر همین منحنی  در نظر بگیرید. مطلوب است یافتن عدد طبیعی x به طوری که Q  = XP. (با فرض اینکه چنین عدد طبیعی موجود باشد.)

   یک دلیل برای ارزش رمزنگاشتی منحنی های بیضوی این است که الگوریتمها از نوع محاسبه نمایی، هر چند می توان آنها را طوری اصلاح کر که برای یافتن لوگارتم  های گسسته معمولی در  مناسب باشند ؛ ولی ظاهرا قابل استفاده در روی منحنی  های بیضوی وجود دارد به شرح زیر است.

اولین گام برای به کار گیری چنین روشی انتخاب یک منحنی  بیضوی E (Q) بر میدان اعداد گویای (Q) و مجموعه ای از نقاط گویای «کوچک» بر E (Q) است که نقش «پایه عامل» را دارد. روی یک منحنی  گویا، اندازه نقطه P (اندازه به مفهوم رایج در علوم رایانه، یعنی تعداد نماد های مورد نیاز برای نوشتن آن) اساسا برابر ارتفاع لوگارتم ی متعرف نرون _ تیت، h(P)، می باشد. گروپ  نقاط (به بیان دقیقتر، گروپ  خارج قسمتی E(Q) / E(Q) tors که در آن E(Q) tors نشان دهنده زیرگروپ ی از نقاط از مرتبه متناهی است) را می توان شبکه یی در یک فضای برداری که ریشه دوم h متریکی روی آن است در نظر گرفت. به همین دلیل نسبتا تعداد کمی نقطه موجود است که اندازه h آنها کوچک تر از یک کران مفروض B باشد، یعنی آنها در کرده یی با شعاع  قرار دارند[630:10].

تعداد نقاط P در داخل چنین گویی  است (که در ان r رتبه گروپ  نقاط گویا روی منحنی  است که معمولا بسیار کوچک است.) برخلاف آن، پایه های عامل که در تجزیه اعداد طبیعی و مساله لوگارتم  گسسته در  به کار می روند، ممکن است ؛ مثلا مرکب از مجموعه یی از اعداد اول باشند طول آنها کمتر از B است؛ تعداد چنین اعداد اولی بزرگتر از  است.

   از طرف دیگر، اگر P یک نقطه گویا باشد، آنگاه تعداد ارقام مورد نیاز برای نوشتن حاصل ضرب kP مانند  رشد می کند. به طور کلی، تعداد ارقام مورد نیاز برای نوشتن ترکیبی خطی از مجموعه مفروضی از نقاط وقتی ضرایب ترکیب خطی افزایش می یابند، فوق العاده سلسله ع رشد می کند؛ بنابراین، تعداد کمی عضو «کوچک» در E(Q) برای شروع محاسبه نمایی  موجود است.

در سپتامبر 1998، جوزف سیلورمن نوع جدیدی از الگوریتم را برای حمله به ECDLP پیشنهاد کرد و آن را « محاسبه نمایی معکوس » نامید ؛ زیرا محاسبه نمایی را در جهت عکس انجام میدهد. زمانی که سیلورمن برای اولین بار پیش چاپ نوشته خود در توصیف الگوریتم را منتشر کرد، به چند دلیل هیجانی بر انگیخت. نخست آنکه، الگوریتم او اولین تهدید جدی، در تقریبا یک دهد، برای رده یی مهم از سیستمهای رمزگشایی منحنی بیضوی بود. دوم آنکه، رویکرد او شامل برخی ایده ها پیچیده از هندسه جبری حسابی بود که قبلا در عمل هیچ کار بردی نداشت. سوم انکه، به دلیل پیچیدگی و ظرافت ریاضی که در آن به کار رفته بود، حتی آنهایی که قبلا تجربه محاسبه با منحنی های بیضوی را داشتند، در ابتدا نتوانستند حتی  یک بر آورد تقریبی برای زمان اجرای الگوریبتم به دست بیاورند. به علاوه سیلور من پس از مدت کوتاهی نشان داد، که صورت اصلاح شده یی از الگوریتم معکوس  سیلورمن را می توان هم برای حمله به لوگارتم  گسسته میدان متناهی ( که DSS مبتنی بران است) و هم برای تجزیه اعداد طبیعی (که امنیت RSA مبتنی بر آن است) به کار برد. این بدین معنی بود که اگر الگوریتم سیلورمن عملی باشد اساسا می تواند تمامی انواع رمز نگاری با کلید عمومی را هم اکنون در عمل از آنها استفاده می شود بشکند.(9)

 الگوریتم معکوس  (ساده شده):

فرض کنیم با یک منحنی  بیضوی بر میدان اعداد اول  سرو کار داریم. با مفروض بودن  می خواهیم عدد طبیعی x را چنان بیابیم  در صفحه  x y، در روی اعداد گویای ، دو نقطه  بت مختصات طبیعی را چنان انتخاب می کنیم که مانده آنها پیمانه p، همان نقاط P و Q و همچنین یک منحنی  بیضوی  بر  را چنان انتخاب می کنیم از  بگذرد و به پیمانه p ب منحنی   تحویل شود. حال فرض کنید  در   به یکدیگر وابسته اند، یعنی:

                  

در این حالت، به پیمانه P داریم

      

و همچنین به پیمانه مرتبه P در  ،  از اینجا به راحتی می توانیم x را بیابیم.

ولی در حالت کلی احتمال اینکه  وابسته باشند، بسیار بسیار کم است. سیلورمن دو ایده برای افزایش این احتمال و در نتیجه یافتن سلسله عالی تر لوگارتم  گسسته داشت:

  1. به جای اینکه  تنها از دو نقطه  بگذرد، آن را از r نقطه متفاوت (r بین 3 و 9) بگذرانیم که به پیمانه P به r ترکیب خطی P و Q که به تصادف انتخاب شده اند تحویل شوند.
  2. به آزای هر عدد اول کوچک l، یک شرط اضافی برای منحنی   بر اساس «حدث برچ- سوینرتن-دایر» قائل شویم. ایده سیلورمن، افزایش احتمال رتبه پائین تر از حد انتظار و در نتیجه افزایش احتمال وابستگی نقاط، با تحویل شرایطی به صورت زیر، بود:

 

  • یعنی، تحویل شده  به پیمانه l دارای نقاط نسبتا کمی به آزای تمامی اعداد اول  باشد.

         ایده دوم در نتیجه موفقیت مسترهدر به دست آوردن منحنی های بیضوی از رتبه بالاتر از حد از انتظار مطرح شد. این موفقیت با تحویل شرایطی در جهت عکس، یعنی:

 

به دست آمده. هر دو رهیافت (برای به دست آوردن رتبه بالاتر از انتظار یا پائین تر از انتظار) مبتنی است بر استدلال اکتشافی در مورد حدس معروف حدث برچ- سوینرتن-دایر که از جمله حاکی است:  اگر و تنها اگر «مقدار بحرانی» L_ تابع ٍ E برابر صفر باشد، و به علاوه، رتبه  برابر مرتبه صفرشدن L_ تابع در آنجاست [123:1]

فرهنگ تحقیق در رمزنگاری:

   رمزنگاری موضوع هیجان انگیزی برای تحقیق است و به واقع، مبحثی میان رشته یی است، که هم برای ریاضیدانان و هم برای دانشمندان علوم رایانه اهمیت زیادی دارد. ارتباط این رشته با مهندسان وحتی اهل کسب و کار ممکن است بسیار مهیج و انگیزه بخش باشد؛ و در بسیاری از موارد، ملاحظاتی که در ابتدا پیش پا افتاده به نظر می رسند، به مسائل نظری جالبی منجر می شوند.

   علاقه عموم به رمز نگاری تقریبا از هر حوزه دیگری از کاربرد های ریاضیات بیشتر است. این موضوع می تواند گاهی مفید باشد؛ مثلا: گرفتن کمک مالی برای برگزاری همایش در زمینه ریاضیات رمزنگاری معمولا دشوار نیست. از طرف دیگر این امر یک جنبه منفی نیز دارد. افراد زیادی به این مبحث روی می آورند و اغلب قبل از آنکه زمینه لازم را به دست آورده باشند، عجله دارند مطالبی در این زمینه انتشار دهند، و انتشار چنین مطالبی هم آسان است. مسلما کتابهای راجع به رمزنگاری بسیار خوب به فروش می روند و به همین دلیل ناشران حتی در صورت اخطار داوران در مورد وجود اشتباههای جدی در یک کتاب، دست به نشر آن می زنند. حتی سرقت واضح از نوشته های دیگران هم بی سابقه نیست.

آیدیه های جدید مورد استقبال قرار می گرفت؛ مثلا: ویک میلر ، وقتی رمزنکاری با منحنی  بیضوی را معرفی کرد، از اقبال دیگر رمزنکاران بر خوردار شدیم.

اکنون بعد از گذشت یک دهه و نیم ، جو حاکم متفاوت است. منافع تجاری ، تاثیرنافذ و فراگیری دارد و بسیار زیاد اتفاق می افتدکه نتیجه یی بسیار جزئی مربوط به یک سیستم، که استفاده تجاری دارد، بیشتر از یک ایده اساسی جدید مورد توجه قرار گیرد. این موضوع از دیدگاه تجاری قابل درک است؛ زیرا نتیجه اولی ممکن است تاثیر عملی فوری داشته باشد، در حالی که دومی تنها پس از گذشت سالها ممکن است بتواند کاربر صنعتی داشته باشد.

یک نوع محافظه کاری فکری جانشین آزاد اندیشی گذشته شده است. افرادی که سیستمهای رمزنگاری جدید را بر پایه انواع مختلف ریاضیات ارائه می دهند، محتمل است که به جای تشویق و آرزوی موفقیت، با بی توجهی، و حتی خصومت رو به رو شوند [87:2].

این امر تاسف بر انگیز است. اگر محاسبه نمایی معکوس ، عملی از /اب در می آمد، تمام انواع کلید عمومی رمزنگاری که در حال حاضر در مقیاسی وسیع از آنها استفاده می شود (RSA، DSS، ECC) نا امن می شد. اگر محاسبه کوانتومی زمانی عملی شود، اتفاق مشابهی روی می دهد. ممکن است روزی بهای آسوده خاطری و محافظه کاری خود را بپردازیم. همانند هر علم دیگری، اگر رمزنگاری هر از گاهی دستخوش تحرک و تغییر شود، در وضعیت سالم تری قرار خواهد گرفت.

نتیجه گیری:

  1. اکنون معلوم شده است که این ایده ها را سالها قبل از آن، جیمز الیس (Ellis) و کلیفردکاکس (Cocks) از اعضای اداره مرکزی مخابرات حکومت بریتانیا (GCHQ) به طور سلسله  عرضه کرده بودند؛ ولی اهمیت رمزنگاری با کلید عمومی تا حد زیادی در GCHQ  ناشناخته ماند، و بعضی از مهم ترین جنبه ها آن ــ از قبیل امکان امضا های دیجیتال ـــ تا زمانی که در محیط دانشگاهی مورد مطالعه قرار نگرفت، کشف نشد.
  2. این کاربرد حرف x نباید با مختص  x یک نقطه اشتباه شود. از روی متن روشن خواهد بود که چه وقتی x نشان دهنده یک عدد طبیعی است نه یک مختص.
  3. بر خلاف DSA، که در آن p عدد اولی بسیار بزرگتر از q است، در رمزنگاری با منحنی  بیضوی، P و نیز q فقط به 160 بیت نیاز دارند.
  4. تحقیقات زیادی در باره راههای سرعت بخشیدن به جمع نقطه یی منحنی  بیضوی شده است؛ مثلا: منحنی های نا ابر تکین که بر میدان 2 عنصر تعریف شدند امکان اجرای بسیار کارای رمزنگاری با منحنی  بیضوی را فراهم می کنند (ر.ک [72]).
  5. از طرف دیگر، بر اورد های زمانی معمولا معیار عمده دشواری الگوریتم بوده است، و به نظر خیلی ها، مخاطره آمیز وغیر عاقلانه است که برای امنیت سایر ملاحظات از قبیل نیاز به انباره بزرگ و دشواری موازی سازی اتکا کنیم.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع و مآخــذ

  1. درفشه، محمد رضا. (1387). الجبر2، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  2. رودین، والتر. (1378) . انالیز حقیقی ومختلط، تهران : انتشارات نشر دانشگاهی.
  3. هرشتاین، آی. ان.  (1378). الجبر مجرد، تهران: انتشارات دانشگاه صنعتی شریف تهران
  4. هیوگینز، ف . ج. (1376). نخستین درس درجبرمجرد، تهران: انتشارات نشردانشگاهی.
  5. Ashrafi، N and P. Vamos, (2005). On the unit sum number of Some rings, Q.J.Math. 56, no. 1, 1-12.
  6. Cohn، P.M.(2002). Further Algebra and application, Springer – Verlag, Berlin.
  7. Cohn، P.M.(1987). Right Principal Bezout domaing, J. London Math. Soc. (2) 25  no. 2, 251 – 262.
  8. Goldsmith، B. S. Pabst and A. Scott.( 1998) Unit sum numbers of rings and modules, Quart, J. Math, Oxford Ser. (2),49 (195): 331-344.
  9. Kaplansky، Irving.(1949). Elementary divisors and Modules, Trans. Amer. Math. Soc. 66, 464-491.
  10. Zelinsky، Daniel. ( 1954) Every linear transformation is a sum of nonsingular ones. Proc. Amer. Math. Soc., 5: 627-630.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    بررسی تفاوت های اشعه ی لایزر با نور معمولی   ·

 

 

پوهنیار عبدالجبار ثقیف عضو کادر علمی دیپارتمنت فزیک پوهنحی تعلیم وتربیه

خلاصه:

این مقاله ی تحقیقی تحت عنوان "بررسی تفاوت های اشعه ی لایزر با نور معمولی" تحریر گردیده است. هدف اساسی این تحقیق دریافت معلومات در مورد اشعه های مختلف به خصوص اشعه ی لایزر و پی بردن به تفاوت اشعه لایزر با نور معمولی و شناخت در مورد کاربرد اشعه لایزر در بخش صنعت زیست شناسی، طبابت و نظامی می با شد که با استفاده از کتابها و سایت های معتبرعلمی انجام یافته است.

به طور خلاصه موضوعات مهم این مقاله تحقیقی را می توان چنین بیان نمود که لایزر به صورت موازی بسیار باریکی که طول موج مشخص دارند ساطع می کنند. این دستگاه ازمادۀ جمع کننده یا فعال کننده نور تشکیل شده که درون محفظه تشدید نور قرار دارد. این ماده اشعه نور را که به وسیله یک منبع انرژی بیرونی( از نوع الکتریسیته یا نور) به وجود آمده، تقویت می کند. لایزر از نظر ماهیت هیچ تفاوتی با نور معمولی ندارد و خواص فزیکی لایزر، آنرا از نور های ایجاد شده از دیگر منابع متمایز می سازد. همچنین از نخستین روز های تکنالوژی لایزر، به خواص ویژۀ آن پی برده شدکه خود این خواص بستری عظیم برای کاربردهای وسیع این پدیده در علوم گوناگون به ویژه زیست شناسی (طبابت)، صنعت و بخش های نظامی ایجاد کرده است.

نتایج و یافته های تحقیق حاضر شامل موضوعات چون: اشعه لایزر برای مطالعه ی اعماق زمين، به كمك اين اشعه، ويروس و سلول هاي زنده  ساخته می شود، در رادار های معمولی می تواند از لایزر بخاطر موقعیت یابی لایزری، علامت گذارهای لایزری، سلاح های هدایت انرژی استفاده شود. در کارهای طبی نیز برای ازبین بردن دانه های سرطانی، جراحی اعضای داخلی بدن؛ بدون سوراخ کردن پوست، تشخیص بیماری ها و از بین بردن دانه های جلد بدن استفاده شده است.

کلمات کلیدی: اشعه لایزر، نور معمولی، کاربرد لایزر در زیست شناسی و نظامی.

مقدمه:

کشف اسرارطبیعت یکی ازراه های شناخت ومعرفت خداوند(ج)بوده، به هراندازه که اسرارخلقت را جستجو و تحقیق نماییم به همان اندازه شناخت ما در مورد پدیده های طبیعی بیشتر می گردد. روی این اصل یکی ازاسرار آمیزترین پدیده خلقت خداوند "ج" شعاعات می باشد، که بایک نظم خاص درطبیعت جاگرفته که بصورت منظم ودرست ازآن استفاده میشود. این شعاعات شامل اشعه آفتاب، اشعه ایکس، اشعه گاما، اشعه لایزر و تفاوت آن با نور معمولی میباشد که در این مقاله تحقیقی روی آن بحث صورت گرفته است.

در رابطه به اشعۀ لایزر و تفاوت آن با نور معلمولی در کتاب فزیک اتوم و هسته در سال (1395) توسط  عبدالرشید عزیز، تحریر یافته است به نشر رسیده است. در کتاب محمود ابراری و بردون(1387) در باره کاربرد اشعۀ لایزر در صنعت، طبابت و نظامی بیان شده است. و همچنان اشعۀ لایزر ودیگر اشعه ها درکتاب مبانی فزیک توسط جرل واکر، هالیدی. (1389ه) و ترجمه محمد ابراهیم ابوکاظیمی، جلد اول بیان گردیده است.

اشعه آفتاب دارای اهمیت زیاد و تاثیرات فراوان بالای نباتات وحیوانات وانسانها دارد. و همچنان فواید وضررهای نیز بالای زنده جان ها دارد و میتوان گفت که آفتاب بزرگترین منبع انرژی است. ازآن جهت تمام موجودات به انرژی وبه منبع انرژی آفتاب ضرورت دارد. حتی زمین های زراعتی اگرآفتاب بالای آن نتابد حاصلات خوبی ازآن گرفته نمیشود. وهمچنان اشعه لایزر دارای کاربرد زیاد دارد که مامیتوانیم ازلایزر، چاقوی لایزری بسازیم . وهم چنان لایزریکی ازپرکاربردترین پدیده طبیعت می باشد ودر زندگی روزمره مامیتوانیم ازآن دربخش های مختلف چون :جوشکاری لایزری، برش های لایزری، برش الماس، ردیابی لایزری، تفنگ های لایزری... استفاده نمائیم.

به جرئت میتوان گفت که پیشرفت علم بدون تکنالوژی لایزری امکان پذیرنیست. یکی ازمعمولترین استفاده های صنعتی لایزر هم محورکردن است، برای اینکه یک خط مرجع مستقیم برای هم محورکردن ماشین آلات درساخت هواپیما و نیزدرمهندسی برای ساخت بناها، پلها، ویا تونلها استفاده ی موثری از اشعه لایزر نمود.

رشد وانکشاف تکنالوژی امروزی روی دوچیز استوار است یکی وسایل الکترونیکی که بر اساس انرژی برقی کار وفعالیت می نماید دوم  اشعه های مختلف چون: اشعه آفتاب، اشعه ایکس، اشعه گاما، اشعه لایزر وغیره که اساس تکنالوژی معاصر را تشکیل میدهد که در بخشهای صنعت، طبابت، تجارت و نظامی اهمیت به سزایی دارند.

امروزه از لایزر در بخش طبابت به جای عملیات جراحی، عملیات لایزری به صورت بسیار ساده و بدون کدام عوارض جانبی انجام می یابد. بمب های لایزری و تفنگ های لایزری در بخش نظامی مورد استفاده قرار می گیرد. همچنان نور معمولی که شامل نور مرئی و نور نامرئی با طول موج های کوتاه و یا طویل می باشد که در زنده گی روزمره از اهمیت فراوانی برخوردار اند.

 

 

 

مواد و روش:

روش تحقیق این مقاله ی علمی – تحقیقی با استفاده از منابع و کتابهای معتبر داخلی وخارجی صورت گرفته است که نتایج و یافته های این تحقیق نشان دهنده ی استفاده اشعه لایزر در تولید انرژی به صورت امواج یک رنگی و به کارگیری از این اشعه ها در بخش های مختلف زندگی بشر چون: تداوی بیماران، تولید انرژی، ماشین آلات، صنعت و اسلحه سازی... می باشد. 

لایزر ازکلمه یی Emission of Radiation  گرفته شده است که، به معنی تقویت بیشتر نور به وسیلۀ انتشار اشعه ی تحریک شده می باشد. اشعه لایزر امروز مصرف زيادي در علوم مختلف دارد، و در علوم شيمي مخابرات، پزشكي ، عكاسي و غيره دگرگوني هاي تعجب کننده را به وجود آورده است. فرانسوي ها بدون استفاده از عدسيه به وسيلۀ اين اشعه عكسي از يك مجسمه برداشته اند كه وقتي بيننده سرش را حركت مي دهد و مي تواند قسمت هاي جانبي و پشتي مجسمه را هم در عكس ببيند. به كمك اشعه لایزر مي توان درباره اعماق زمين مطالعه كرد فيلمهاي سه بعدي تهيه نمود، وقتي که بيننده در سالون سينما فيلم را تماشا مي كند خود را در ميان ماجرا احساس مي نمايد. دانشمندان پيش بيني كردند كه حتي مي توان به كمك اين اشعه، ويروس و سلول هاي زنده ساخت .

لایزر مي تواند به سرعت فولاد را سوراخ كند و پيشرفت بعضي ازانواع سرطان را متوقف سازد. وقوع زلزله را پيش بيني كند و در آن واحد ميليون ها ارتباط تلفوني را برقرار سازد و از همه بالاتر توانسته در علم جراحي انقلاب عظيمي پديد آورد . موارد ديگر استفاده اشعه لایزر عبارت اند از : تعيين دقيق هدف براي نشانه گيري، روشن كردن هدف براي تشخيص تيراندازي،راهنمايي اشخاص كور به وسيله ارسال اشعه كه در هنگام برخورد با اشياء منعكس شده به صورت امواج صوتي در مي آيد و نابينا را از وجود مانع با خبر مي سازد،تعيين ساختمان و تركيب جو ،آگاه ساختن خلبانان به وجود مانع به وسيله نشان دادن عكس هاي تلويزيوني كه بر روي صفحه تلويزيون موجود در كابين خلبان ديده مي شود، هدايت ماشين هاي سنگين براي راهسازي تونل سازي و غيره[7: 332].

لایزر کشف علمی می ‌باشد که به عنوان یک تکنالوژی در زندگی مدرن جا گرفته است. لایزرها به مقدار زیاد در تولیدات صنعتی ، ارتباطات ، نقشه ‌برداری و چاپ مورد استفاده قرار می‌‌گیرند.

همچنین لایزر در پژوهشهای علمی و برای محدوده وسیعی از دستگاه های علمی‌، موارد مصرف پیدا کرده است. برتری لایزر در این است که از منبعی برای نور و تابش های کنترل شده، نور یک رنگ و شعاعات تولید میکند. تابش لایزر  با پهنای نوار طیفی باریک و توان تمرکزیابی شدید، چندین برابر درخشان تر از نور خورشید است.

تكنيك لایزر در اواخر دهه 1950 و اوايل دهه 1960 به‌وسيله دانشمنداني كه در زمينه طيف نمائي تحقيق مي كردند شناخته شد. اين دانش كه به ميزان زيادي درك انسان را در راه شناسايي اتم و جهان تقويت كرده است تا سال 1950 چنان توسعه يافت كه بسياري از دانشمندان به بررسي هسته اتم و توسعه دستگاه هاي غول پيكر پژوهش هسته یي مانند: سنكروترون ها روي آوردند و حتي ستاره شناسان راه هاي جديدي را در بررسي هاي خود با استفاده از راديو مورد آزمايش قرار دادند.

به طور كلي دستگاه مولد لایزر از دو قسمت اساسي تشكيل شده است :

1.  منبع انرژي خارجي كه مي تواند منشا الكتريكي يا نوراني داشته باشد.

2.  يك محيط جامد ، مايع يا گازي كه در آن موج نوراني توليد شود.

اولین شرط ایجاد لایزر داشتن ماده یا محیطی است که بتواند انرژی را در خود ذخیره کند. نمونه‌های از این مواد عبارتند از: بلورهای مثل یاقوت ، ایتریوم ، آلومینیوم گارنت ( ) یا گازهایی مثل CO2 و He - Ne و ... و مایعاتی مانند رنگهای رودآمین – 6G  می‌‌باشد. انیشتین در سال 1916 نشان داد که گسیل القایی نور را می‌توان از یک اتم برانگیخته بدست آورد.

یک اتوم منزوی را در نظر می گیریم که می تواند یا در حالت کمترین انرژی خودش (در حالت پایه اش) که انرژی آن E1 است یا درحالت بیشترین انرژی خودش (درحالت هیجانی) که انرژی آن  E2 است قرار داشته باشد. در اینجا سه پدیده وجود دارد که بنابرآن اتوم ازیک حالت به حالت دیگری می رود. تشعشع سه طریق می تواند با سویه های انرژی اتوم ها تعامل نماید: جذب، انتشار خود به خودی و انتشار القایی.(315:1)

اگر سیستم اتومی را در معرض تشعشع فوتون های با فریکونسی f قرار دهیم برخی الکترونها فوتون تشعشع شده را جذب می کنند و برخی دیگر به سویه بالا می روند؛ مثلاً: انرژی ( )؛ اتوم در حالت پایه یک فوتون با انرژی مناسب را جذب می کند و به حالت هیجانی می رود، این پدیده جذب نامیده می شود. اگر الکترون های هیجانی بتواند خود فوتونی با انرژی  نشر کنند این پروسه را انتشار خود به خودی می نامند، میزان انتشار خود به خودی به تعداد اتوم های هیجانی در زمان t بستگی دارد و اگر اتوم در حالت هیجانی قرار داشته اما برخلاف نشر خود به خودی تشعشع با فریکونسی داده شده در رابطه  حضور یابد و فوتونی با انرژی  می تواند اتوم را به حالت پایه انتقال دهد، یعنی الکترون تحریکی را مجبور به سقوط به سویه پایین می نماید. به این ترتیب سبب کاهش الکترونها در سویه های بالا و افزایش الکترونهای سویه پایین می شود، این حادثه به نام انتشار القایی یاد می شود.

اختلاف انرژی  به صورت یک موج الکترومقناطیسی به موج سقوط کننده افزوده می شود، فوتون یادشده جذب نمی شود اما مرحله به مرحله با فوتون اولیه تشعشع می کند. به این ترتیب درانتشار القایی از هریک تشعشع، تشعشع دیگری حاصل می شود و درنتیجه اشعه لایزر به دست می آید[1395:4].

تفاوت اشعه لایزر با نور معمولی:

اشعه لایزر دارای چهار خاصیت مهم است که عبارتند از: شدت زیاد، مستقیم بودن، تکفامی‌ و کوهرنتی. لایزرها در اشکال گوناگون وجود دارند. ممکن است تصور شود که اشعه لایزر هم مانند اشعه ایکسx-Ray ، گاما  ، ماورا بنفش (UV) و مادون قرمز (IR) ، جایگاهی معین در طیف الکترومقناطیسی را دارا است، حال آنکه این اشعه میتواند‌ هر کدام از فرکونسی های محدود طیف نامبرده را در برگیرد، با این تفاوت که دارای مشخصاتی ازقبیل مونوکروماتیکی، کوهرنتی و شدت زیاد است[1384:8].

نورمعمولی مرکب از چندین انرژی نورانی مرئی و نامرئی است که شامل اشعه ماورای بنفش با کمترین طول موج تا اشعه ما تحت سرخ با بیشترین طول موج است؛ اما لایزر تنها ازیک نوع انرژی با طول موج مشخصی ساخته شده است. لذا به آن نور تک رنگ (مونوکروماتیک) هم گفته می شود. گاهی چندین هزار برابر نور معمولی حامل انرژی است. با دقت زیاد و پایین بودن خاصیت انتشار نوری آن، به گونه یی که دستگاه های دقیق که نور لایزر تابانده می شود در فاصله چند صدمتری، مسیر مستقیم خودرا کاملا حفظ کرده وشعاع دایره محل تشعشع در منبع نور مساوی به شعاع تشعشع درچند صدمتری منبع است. لایزر دسته نوری است که می تواند بدون اینکه از شدت آن دراثر انتشار کاسته شود به طور موازی منتشر می گردد. معمولاً درطول موج های ما تحت سرخ نزدیک، مرئی و ماورای بنفش طیف الکترومقناطیسی می باشد. به نور کوهرنتی طول موج های بلندتر ناحیه مایکروویو میزر(تقویت امواج میکروویو به وسیلۀ گسیل اشعۀ تحریک شده) گفته می شود. لایزر اصولاً برمنبع نورکوهرنت ویک رنگ گفته می شود. سالیان درازی است که در این خصوص بحث و گفتگو می شود وحتی هر روز شاهد اختراعات جدید هستیم و پیش بینی می شودکه در نتیجه پیشرفت تکنالوژی دامنه استفاده از برخی اختراعات و اکتشافات انقلاب بزرگ در علم و صنعت پدید آمده است[1395:4].

هولوگرام:

هولوگرام یک تصویر سه بعدی است که با استفاده از لایزر ایجاد می شود . نور دستگاه لایزر به دو اشعه می شکند . یکی از اشعه ها با انعکاس از روی یک آیینه  به صفحه عکاسی می تابد، اشعه دیگر به وسیله آیینه دیگری بدون برخورد به شی به صفحه عکاسی فرستاده می شود . صفحه عکاسی در جایی قرار داده می شود که دو اشعه تلاقی می کنند . سپس صفحه عکاسی ظاهر می شود، در صورتی که به طریق صحیح به آن نور تابانده شود ، هولوگرام را پدیدار می کند.

چگونگی ایجاد این دو دسته تا حدود زیادی بستگی به ساختار درونی محیط تولید لایزر ، مکانیزم ایجاد لایزر و پارامترهای دیگر دارد که بررسی آنها خارج از این مقوله است. از لحاظ کاربردی ، لایزر‌های پالسی با مدت 10-12پالس  ثانیه در دسترس هستند. چنین لایزرهایی در جهت پژوهش در فرایندهایی که در گازها و مایعات ، با سرعتهای بسیار سریع رخ می‌‌دهد، بکار برده می‌شوند[1388:6].

کاربرد های لایزر:

امروزه لایزر کاربرد های بیشماری دارد که همه زمینه های مختلف علمی و فنی فزیک-کیمیا-زیست شناسی - الکترونیک و پزشکی راشامل میشود. همه این کاربردها نتیجه مستقیم همان ویژه گی های خاص نور لایزر است.کاربرد لایزر درفزیک وکیمیا اختراع لایزر و تکامل آن وابسته به معلومات اساسی است، که در درجه اول از رشته فزیک و بعد از کیمیا گرفته شده اند. بنابراین طبیعی است که استفادۀ آن در فزیک و کیمیا از اولین کاربرد های لایزر می باشند. رشته دیگری که در آن لایزر نه تنها امکانات موجود را افزایش داده؛ بلکه مفاهیم کاملا جدیدی را عرضه کرده است طیف نمایی است. اکنون با بعضی از لایزرها می توان پهنای خط نوسانی را تا چند کیلوهرتز باریک کرد ( هم در ناحیه مرئی و هم در ناحیه فروسرخ ) و با این کار اندازه گیری های مربوط به طیف نمایی با توان تفکیک چند مرتبه بزرگی ( 3 تا 6) بالاتر از روش های معمولی طیف نمایی امکان پذیر می شوند.

لایزر همچنین باعث ابداع رشته جدید طیف نمایی غیر خطی شده، که در آن تفکیک طیف نمایی خیلی بالاتر از حدی است که معمولاً با اثرهای پهن شده گی دوپلر(فریکونسی یک موج بر اثر حرکت فرستنده یا گیرندۀ آن تغییر کند) اعمال می شود. این عمل منجر به بررسیهای دقیقتری از خصوصیات ماده شده است.

در زمینه کیمیا از لایزر هم برای تشخیص و هم برای ایجاد تغییرات کیمیایی برگشت ناپذیر استفاده شده است.

در( فوتو کیمیای لایزری) می توان از روش های (پراگندگی تشدیدی رامان"فوتون های تک موج" ) و  پراکنده گی پاد استوکس(تضعیف) کوهرنت رامان  (CARS) نام ببریم. به وسیله این روشها می توان اطلاعات قابل ملاحظه ای درباره خصوصیات مالیکولهای چند اتمی به دست آورد (فریکونسی ارتعاشی فعال رامان - ثابتهای چرخشی و ناهماهنگ بودن فریکونسی)، روش CARS همچنین برای اندازه گیری غلظت و حرارت یک نمونه مالیکولی در یک ناحیه محدود از فضا به کار می رود. از این توانایی برای بررسی جزئیات فرایند احتراق شعله و پلاسما ( تخلیه الکتریکی) بهره برداری شده است. شاید جالبتر از این، کاربرد کیمیاوی ( دست کم بالقوه) لایزر در زمینه فوتو کیمیا باشد. اما باید در نظر داشته باشیم به خاطر بلند بودن قیمت فوتونهای لایزری بهره برداری تجاری از فوتوکیمیای لایزری تنها هنگامی قابل استفاده است، که ارزش محصول نهایی خیلی زیاد باشد، یکی از این موارد جداسازی ایزوتوبها است[1377:3].

کاربرد لایزر در زیست شناسی:

از لایزر به طور روزافزونی در زیست شناسی و پزشکی استفاده می شود. اینجا لایزر می تواند ابزار تشخیص و یا وسیله برگشت ناپذیر مالیکولهای زنده یک سلول و یا یک بافت باشد.

زیست شناسی نوری وجراحی لایزری در زیست شناسی مهمترین کاربرد لایزر به عنوان یک وسیله تشخیصی است. ما در اینجا تخنیک های لایزری زیر را ذکر می کنیم :

الف) فلوئورسان القایی به وسیلۀ طول موجهای فوق العاده کوتاه لایزر در DNA، در ترکیب رنگی پیچیده DNA و در مواد رنگی موثر در فتوسنتز.

ب) پراکنده گی تشدیدی رامان به عنوان روشی برای مطالعۀ مالیکولهای زنده؛ مانند: هیموگلوبین به کار می رود.

ج) طیف نمایی همبستگی فوتونی برای بدست آوردن اطلاعاتی در مورد ساختار و تعداد زیادی از انواع مالیکولهای زنده استفاده می شود.

د) روشهای تجزیه فوتونی درخشی پیکوثانیه ی برای کاوش رفتار دینامیکی مالیکولهای زنده در حالت برانگیخته، به ویژه باید از روشی موسوم به میکروفلوئورمتر(وسیلۀ برای تشخیص غلظت ناخالصی مواد) جریان یاد کرد. در اینجا سلولهای پستانداران در حالت معلق مجبور می شوند که از یک اتاقک مخصوص جریان عبور کنند که در آنجا ردیف می شوند و سپس یکی از اشعه کانونی(اشعه متمرکز) شده لایزر آیونی آرگون عبور می کنند، با قرار دادن یک آشکارساز نوری در جای مناسب می توان این کمیت ها را اندازه گیری کرد.

نورماده ی رنگی که به یک جزء خاص تشکیل دهنده سلول یعنی DNA متصل ( که اطلاعاتی راجع به مقدار آن جزء تشکیل دهنده سلول را به دست می دهد) امتیاز میکروفلوئورمتری جریان در این است، که اندازه گیری ها را برای تعداد زیادی از سلولها در مدت زمان محدود میسر می سازد. به این وسیله می توانیم دقت خوبی برای اندازه گیری آماری داشته باشیم.

در زیست شناسی از لایزر برای ایجاد تغییر برگشت ناپذیر در مالیکولهای زنده و یا اجزای تشکیل دهنده سلول هم استفاده می شود. به ویژه تخنیک های معروف به ریز – اشعه(چشم انداز بالینی) را ذکر می کنیم. در اینجا نور لایزر ( مثلاً یک لایزر Ar+ تپی ) به وسیله یک عدسیه شیی میکروسکوپ مناسب در ناحیه ی از سلول با قطری در حدود طول موج لایزر (0.5µm) متمرکز می شود منظور اصلی از این تخنیک، مطالعه رفتار سلول پس از آسیبی است، که با لایزر در ناحیه خاصی از آن ایجاد شده است.

در زمینه پزشکی بیشترین کاربرد لایزرها در جراحی است ( جراحی لایزری)؛ اما در بعضی موارد لایزر برای تشخیص نیز به کار می رود. استفاده بالینی از میکروفلوئورمتر جریان سرعت سنجی دوپلری برای اندازه گیری سرعت خون فلوئورسان لایزری - آندوسکوپی نای برای آشکارسازی تومورهای ریوی در مراحل اولیه در جراحی از اشعه کانونی شده لایزر ( اغلب لایزر CO2 ) به جای چاقوی جراحی معمولی ( یا برقی ) استفاده می شود، اشعه فروسرخ لایزر CO2 به شدت به وسیله مالیکولهای آب موجود در بافت جذب می شود و موجب تبخیر سریع این مالیکول و در نتیجه برش بافت می شود. برتری های اصلی چاقوی لایزری را می توان به صورت ذیل خلاصه کرد:

الف) دقت بسیار زیاد به ویژه هنگامی، که اشعه لایزر با یک میکروسکوپ مناسب هدایت شود ( جراحی لایزری(.

ب) امکان عمل در نواحی غیر قابل دسترس.. بنابراین عملاً هر ناحیه از بدن را که با یک دستگاه نوری مناسب ( مثلاً عدسیه ها و آیینه ها) قابل مشاهده باشد می توان به وسیله لایزر جراحی کرد.

ج) کاهش فوق العاده خونریزی در اثر برش رگهای خونی به وسیله اشعۀ لایزر ( قطر رگی حدود 0.5mm).

د) آسیب رسانی خیلی کم به بافتهای مجاور ( حدود چند میکرومتر).

 اما در مقابل این برتریها باید اشکالات ذیل را هم در نظر داشت:

الف) هزینه زیاد و پیچیده گی دستگاه جراحی لایزری؛

ب) سرعت کمتر چاقوی لایزری؛

ج) مشکلات قابلیت اعتماد و ایمنی مربوط به چاقوی لایزری با این اشاره اجمالی به جراحی لایزری اکنون می خواهیم به شرح مفصلتری از تعدادی از این کاربردها بپردازیم؛

در چشم بیماران مبتلا به مرض قند استفاده شده است. در این مورد اشعه لایزر به وسیله عدسیه چشم بر روی شبکیه کانونی می شود. اشعه سبز لایزر به شدت به وسیله گلبول های سرخ جذب می شود و اثر حرارتی حاصل باعث اتصال دوباره شبکیه یا انعقاد رگهای آن می شود. اکنون لایزر استفاده روزافزونی در گوش، گلو و بینی پیدا کرده است. استفاده از لایزر در این شاخه از جراحی جذابیت خاصی دارد؛

زیرا با اعضایی مانند بینی - گلو و گوش میانی سروکار دارد که به علت عدم دسترسی به آن ها جراحی معمولی مشکل است. اغلب در این مورد لایزر همراه با یک میکروسکوپ استفاده می شود. همچنین لایزر برای جراحی داخل دهان نیز مفید است ( برای برداشتن غده های مخاطی ). امتیازات اصلی در اینجا جلوگیری از خونریزی و فقدان لختگی خون و درد پس از عمل جراحی و بهبود سریع بیماران است.

لایزر همچنین اهمیت خود را در بهبود خونریزیهای سنگین در جهاز هاضمه ثابت کرده است. در این حالت اشعه لایزر ( معمولاً لایزر آرگون آیونی ) به وسیله یک تار نوری مخصوص که در داخل یک آندوسکوپی داخلی قرار گرفته است اشعه لایزر را به ناحیه مورد معالجه هدایت می کند.

لایزر در تداوی بیماری زنان مفید است درحالی که اغلب به همراه یک میکروسکوپ استفاده می شود. کاهش قابل ملاحظه درد و لخته شدن خون ارزش مجدد چاقوی لایزری را بیان می کند. در پوست درمانی اغلب از لایزر برای برداشتن خالها و معالجه امراض رگها استفاده می شود. بالاخره استفاده از لایزرها در جراحی عمومی و جراحی غده امیدوار کننده است[1394:10].

کاربرد لایزر در بخش های نظامی:

کاربرد های نظامی لایزر همیشه عمده ترین کاربرد های آن بوده است. فعلاً مهمترین کاربرد های نظامی لایزر عبارت اند از: موقعیت یابی لایزری، علامت گذارهای لایزری، سلاح های هدایت انرژی موقعیت یابی لایزری مبتنی بر همان اصولی است که در رادارهای معمولی از آن ها استفاده می شود. یک طول موج کوتاه لایزری ( معمولاً با زمان 10 تا 20 نانوثانیه) به سمت هدف نشانه گیری می شود و طول موج پراکنده برگشتی به وسیلۀ یک دریافت کننده مناسب نوری که شامل آشکارساز نوری است، ثبت می شود. فاصله مورد نظر با اندازه گیری زمان پرواز این طول موج لایزری به دست می آید. مزایای اصلی موقعیت یابی لایزری را می توان به طور ذیل خلاصه کرد :

الف) وزن، قیمت و پیچیده گی آن به مراتب کمتر از رادارهای معمولی است؛

ب) توانایی اندازه گیری فاصله، حتی برای هنگامی که هدف در حال پرواز در ارتفاع بسیار کمی از سطح زمین و یا دریا باشد؛

ج) فاصله یاب های دستی برای استفاده سرباز پیاده، یکی از آخرین مدل های آن در آمریکا ساخته شده، که در جیب جا می گیرد و وزن آن با باتری حدود 500 گرام است؛

د) سیستم های فاصله یاب برای استفاده در تانکها؛

ه) سیستم های فاصله یاب مناسب برای دفاع ضد هوایی.

اولین لایزرهای که در شناسایی موقعیت از آن ها استفاده شد لایزرهای یاقوتی با سوئیچ Q بودند.

امروزه شناسایی موقعیت های لایزری اغلب بر اساس لایزرهای نئودمیم (آرگون آیونی) با سوئیچ Q طراحی شده اند. گرچه لایزرهای CO2 نوع TEA در بعضی موارد( مثل فاصله یاب تانک ها ) جایگزین جالبی برای لایزرهای نئودمیم (آرگون آیونی) است[1996:6].

دومین کاربرد نظامی لایزر، در علامت گذاری است. اساس کار علامت گذاری لایزری خیلی ساده است : لایزری که در یک مکان سوق الجیشی قرار گرفته است هدف را روشن می سازد به خاطر روشنایی شدید نور هنگامی که هدف به وسیله یک صافی نوری با نوار باریک مشاهده شود به صورت یک نقطه روشن به نظر خواهد رسید. سلاح که ممکن است بمب - موشک - و یا اسلحه منفجر شونده دیگری باشد به وسیله یک سیستم احساسگر مناسب مجهز شده است.

در ساده ترین شکل این احساسگر می تواند یک عدسیه باشد، که تصویر هدف را به یک آشکارساز نوری ربع دایره ی که سیستم فرمان حرکت سلاح را کنترول می کند انتقال می دهد و بنابراین می تواند آن را به سمت هدف هدایت کند. به این ترتیب هدف گیری با دقت بسیار زیاد امکان پذیر است.

( دقت هدف گیری حدود 1 متر از یک فاصله 10 کیلومتری ممکن به نظر می رسد.) معمولاً لایزر از نوع Nd: YAG است. در حالی که لایزرهای CO2 به خاطر پیچیده گی آشکارسازهای نوری ( که مستلزم استفاده در درجه حرارت سرمازایی است) نامناسب اند.

علامت گذاری ممکن است از هواپیما- هلیکوپتر و یا از زمین انجام شود. ( مثلاً با استفاده از یک علامت گذار دستی ). اکنون کوشش قابل ملاحظه ی هم در آمریکا و هم در روسیه برای ساخت لایزرهایی که به عنوان سلاح های هدایت انرژی به کار می روند اختصاص یافته است. در مورد سیستم های قوی لایزری مورد نظر با توان احتمالا در حدود مگا وات (حداقل برای چند ثانیه ) یک سیستم نوری اشعۀ لایزر را به هدف (هواپیما - ماهواره یا موشک ) هدایت می کند تا خسارت غیر قابل جبرانی به وسایل احساسگر آن وارد کند و یا اینکه چنان آسیبی به سطح آن وارد کند، که نهایتاً در اثر تنش های پروازی دچار صدمه شود سیستم های لایزر مستقر در زمین به خاطر اثر معروف به شگوفایی گرمایی، که در جو اتفاق می افتد فعلاً چندان عملی به نظر نمی رسند.

جو زمین توسط اشعۀ لایزر گرم می شود و این باعث می شود، که جو مانند یک عدسیه منفی اشعه را تغییر دهد با قرار دادن لایزر در هواپیمای در حال پرواز در ارتفاع بالا و یا در یک سفینه فضایی می توان از این مسأله اجتناب ورزید. اطلاعات موجود در این زمینه ها به علت سری بودن آن ها اغلب ناقص و پراکنده اند، اما به نظر می رسد که این سیستم ها کلاً شامل اشعه هایی پیوسته با توان 5 تا 10 مگا وات (برای چند ثانیه) با یک وسیله هدایت اپتیکی به قطر 5 تا 10 متر باشند. مناسب ترین لایزرها برای اینگونه کاربرد ها احتمالاً لایزرهای کیمیاوی اند ( DF یا HF) لایزرهای کیمیاوی به ویژه برای سیستم های مستقر در فضا جالب اند زیرا توسط آن ها می توان انرژی لازم را به صورت انرژی ذخیره فشرده به شکل انرژی کیمیاوی ترکیب های مناسب تامین کرد[5].

محیط لایزری:

محیط تقویت کننده یا محیط لایزری یک قسمت مهم از ابزار لایزر است. بسیاری از لایزرها از روی نوع محیط لایزری به کار رفته در آنها نامگذاری میشود به‌عنوان مثال: هلیم-نئون (He-Ne)، دی اکسیدکربن (Co۲) و نئودیمیم(آرگون آیونی): نارسنگ ایتریم آلومینیم(Nd:YAG).  محیط لایزری، که می‌تواند گاز، مایع یا جامد باشد، طول موج تابش لایزری را تعیین می‌کند.

مهمترین لازمه محیط تقویت کننده توانایی آن برای ایجاد وارونی جمعیت بین دو فاز انرژی اتمهای لایزری است. این وضعیت با برانگیختن یا دمیدن اتومهای بیشتری به فاز انرژی بالاتر نسبت به اتومهای موجود در فاز پایین تر تحقق می‌یابد. چنانکه معلوم شده‌است، حتی با دمش قوی، به علت اختلاف زیاد طول عمرهای فازهای انرژی اتمهای قابل استفاده، تنها جفت‌های مشخصی از فازهای انرژی با طول عمرهای خودبه خودی مناسب را می‌توان وارون کرد[1389:2].

یافته ها:

به وسیلۀ اشعه لایزر مي توان اعماق زمين را مطالعه كرد و فیلم هاي سه بعدي تهيه نمود، وقتي که بيننده در سالون سينما فيلم را تماشا مي كند خود را در ميان ماجرا احساس مي نمايد. دانشمندان پيش بيني كردند كه حتي مي توان به كمك اين اشعه، ويروس و سلول هاي زنده ساخت. در رادار های معمولی می تواند از لایزر بخاطر موقعیت یابی لایزری، علامت گذارهای لایزری، سلاح های هدایت انرژی استفاده شود. در کارهای طبی نیز برای ازبین بردن دانه های سرطانی، جراحی اعضای داخلی بدن؛ بدون سوراخ کردن پوست، تشخیص بیماری های زنان حامله و از بین بردن دانه های جلد بدن استفاده شده است. همچنین تفاوتی که اشعه لایزر با نور معمولی دارد، نورمعمولی متشکل از انواع اشعه هایی با طول موج های مختلف و انتشار نور به جهت های مختلف می باشد؛ اما اشعۀ لایزر دارای طول موج ثابت، انتشار مستقیم و با شدت زیاد بوده است.

نتیجه گیری:

به صورت عموم ازین مقاله تحقیقی چنین نتیجه میگیریم، که شعاعات درکل کاربرد و تاثیرات زیادی در زنده گی انسانها داشته که خداوند "ج" را شکرگزاریم تا برای بنده گان خود نعمات فراوانی ارزانی فرموده تا بتوانند ازین نعمت ها به مقاصد مختلف استفاده های بسیاری نمایند. شعاعات که بشر با آنها سروکاردارند برای شان خیلی ضروری است که در بخش های صنعت، طبابت و نظامی استفاده نموده می توانند؛ مثلاً: اشعه لایزرکه یک بُعد مهم تکنالوژی امروزی را تشکیل می دهد به پیمانه زیاد از آن استفاده می شود. بدون اشعه های مختلف به خصوص اشعه ی لایزر پیشرفت علم تکنالوژی امکان پذیرنیست. همچنان ازلایزردرقسمت های ماشین آلات، درساختن هواپیما، پولها، چاقوی لایزری، تفنگ لایزری وغیره استفاده نمایم.  نور ناشی از تابش خورشید، یک شمع یا گروپ برقی دنیای اطراف ما را روشن می کنند، نور معمولی و اشعه لایزر هم تا حدی به همین طریق عمل می کنند؛ اما از سایر انواع تابشها متفاوت بوده، از لحاظ رنگ، هم فاز بودن طول موج و شیوه انتشار آن با دیگر اشعه ها تفکیک می گردد.

با در نظرداشت توضیحات فوق می توان پیشنهادهای ذیل را مطرح نمود:

  1. همانطوریکه در فوق بیان گردید اشعۀ لایزر با نور معمولی تفاوت های خاصی دارند، پیشنهاد می گردد، که در مورد تولید چگونگی فریکونسی، انتشار و تابش فوتون های نوری در یک محیط مشخص گردد.
  2. پیشنهاد می گردد که داکتران در قسمت استفاده از باریکه لایزری به حیث چاقوی لیزری در جراحی محطاط باشند؛ تا اینکه در هنگام جراحی از عوارض جانبی جلوگیری صورت گیرد.
  3. اشعه لایزر نباید به دسترس کودکان زیر سن قرار داده شود و در هنگام استفاده از اشعۀ لایزر بحیث ابزار در ماشین آلات وصنعت از موارد خاص کاربگیرند.

مآخـــذ

  1. ابراری، محمود و بردون .(1387). کاربرد فزیک درکیمیا. چاپ دوم ،تهران: شرکت انتقالات علمی وفرهنگی.
  2. جرل واکر، هالیدی. (1389). مبانی فزیک. ترجمه محمد ابراهیم ابوکاظمی، جلد اول، تهران: نوپردازان.
  3. چارلز، مورتیمر. (1377). کیمیا عمومی. ترجمه عیسی یاوری، چاپ دوم ، تهران:  نشر علوم دانشگاهی.
  4. ریچاردویدنر، رابرسلز. (1388). مبانی فزیک نوین.ترجمه  اکبربابایی، چاپ 12، تهران: کتابخانه ملی ایران.
  5. شریفی، محمدشریف.(1397). اپتیک. کابل: انتشارات نویسا.
  6. عزیز، عبدالرشید. (1395). فزیک اتوم و هسته. چاپ اول، کابل: انتشارات نویسا.
  7. علی، یاز. (1996). فزیک نور. استانبول: مرکزنشرات صورتگر.
  8. کوکبی، خواجه محمود. (1393). انرژی آفتاب، اصول و جمع آوری و ذخیره سازی حرارتی. کابل: مؤسسه انتشارات سعید.
  9. گومشی نوری ،محمدعلی .(1384). فزیک جدید. جلداول ،چاپ اول ،تهران :نوپردازان.
  10. یعقوبی، رحیم بیگ. (1394). فزیک نور و برق طبی. چاپ اول، کابل: مؤسسه انتشارات سریر.

 

 

 

 

 

 

 

 

بررسی اهمیت ژئوپولیتیک تنگه هرمز          ·

 

 

پوهنیار جمشید احمدی عضو کادر علمی دیپارتمنت جغرافیه دانشکده تعلیم و تربیه

خلاصه:

تنگه هرمز به عنوان یک آبراه بین المللی از ارزش استراتژیکی خاصی برخوردار بوده، این تنگه درجنوب غربی آسیا درامتداد آبهای اقیانوس هند در مدخل خلیج فارس قرار دارد. تنگه هرمز خلیج فارس و دریای عمان را که دارای دو ماهیت حقوقی اند با هم پیوند میدهد، تنگه هرمز هلالی شکل بوده که قوس آن روبه شمال وبه طرف داخل فلات ایران قرار دارد و بیشترین منطقه ساحلی آن درکشور ایران موقعیت دارد، عمق تنگه هرمز متفاوت است عمیق ترین نقطه آن درمجاورت ساحل جنوبی واقع گردیده است، درمنطقه تنگه هرمز جزایر بزرگ وکوچک متعددی وجود داردکه درمحدوده حاکمیت ایران با عمان واقع شده اند.

تنگه های استراتژیک دارای ارزش اقتصادی، نظامی، سیاسی و ارتباطی بوده، امانقش اقتصادی تنگه ها به حدی است که آنرا بعنوان "خط زندگی"جوامع بشری دانسته اند، زیرا بخش عمده ازتجارت جهانی از طریق دریاها وتنگه ها صورت می پذیرد و تنگه ها بحیث مفصل های تجارت عمل میکنند، درخصوص نقش واهمیت سیاسی تنگه های استراتژیک ناپلئون بناپارت درسال 1804م گفته است، اگرما شش ساعت ارباب تنگه های جهان باشیم آقای جهان خواهیم بود بنا بر این تنگه هرمز نقش کلیدی درتأمین امنیت انرژی بی وقفه جهان دارد، علاوه براهمیت اقتصادی، در ژئوپولیتیک منطقه نیز ارزش بخصوص دارد.

یافته های این پژوهش نشان میدهد که در حال حاضر تنگه هرمز یکی از پنج گذرگاه مهمی است که به عنوان یکی از شاهرگ های مهم نفت جهان محسوب میگردد، که به پیمانه وسیع نفت از این منطقه از کشورهای تولید کننده به کشورهای مصرف کننده انتقال می یابد. طبق آخرین آمار در سال 2017 روزانه حدود ۱۸ میلیون و 500  هزار بشکه نفت خام توسط کشورهای بزرگ جهان از این تنگه ترانزیت شده است. در واقع 30 درصد از نفت منتقل شده در کشورهای دنیا از طریق تنگه هرمز ترانزیت شده و به دست کشورهای مصرف کننده میرسد. یعنی هر گونه اقدامی که باعث بسته شدن این تنگه شود و امنیت منطقه را از بین ببرد، مسلما حجمی از این 18 میلیون بشکه نمی تواند انتقال یابد و این امر شوک بزرگی به کشورهای وارد کننده نفت وارد می کند و تأمین انرژی این کشورها را نیز با مشکل مواجه می نماید که این نه به نفع کشورهای صادر کننده و نه به نفع کشورهای وارد کننده نفت میباشد.

اهمیت و ارزشمندی اساسی این تحقیق در این است که به یافتن اهمیت ژئوپولیتیک تنگه هرمز برای حوزه خلیج فارس و جهان می پردازد؛ همچنین هدف عمده ی این تحقیق شناسایی مداخلات و تنش ها بین کشور های ذی نفع در این منطقه میباشد.

واژه های کلیدی: تنگه، ژئوپولیتیک، ژئواستراتژیک، سیاست جغرافیایی.

مقدمه:

جغرافيا دانش و معرفت كهن بشري بوده، که از ديرباز مورد توجه و استفاده زمامدارن و قدرتمندان جهان نيز  بوده است. وجود «هرودت» در كنار اسكندر مقدوني، «استرابو» در كنار امپراتور روم و كاشفان جغرافيايي در كنار دولت هاي  استعمارگر  انگليس، فرانسه، هلند و بلژيك و بهره جويي ناپلئون و هتلر از جغرافيا، وجود انديشه هاي ژئواستراتژيكي راتزل، مكيندر، ماهان، هاوس هوفر و... در قرن اخير براي كسب قدرت جهاني، تأسيس انجمن ها و موسسات مطالعات جغرافياي و استراتژيكي در انگلستان، امريكا، آلمان، شوروي، فرانسه و.... این همه بيانگر اهميت و نقش دانش جغرافيا براي دولت ها و حكومت ها و پيشبرد اهداف آنهاست، موقعيت جغرافيايي از عواملي است، كه در رفتار سياسي دولت ها و شكل گيري تصميمات سياسي داخلي و خارجي آنها نقش مؤثر دارد. بعضي از موقعيت هاي جغرافيايي، ارزش سوق الجیشي و استراتيژيكي دارند؛ از جمله تنگه هاي استراتيژيك به عنوان يك عامل جغرافيايي به خاطر ارزش هاي ارتباطي، اقتصادي، نظامي و ژئوپوليتيكي كه دارند، در موازنه قدرت منطقه اي و جهاني نقش مؤثري دارند؛ همچنين به لحاظ رابطه يي، كه بين تنگه هرمز و مسائل جهاني و منطقه يي خليج فارس وجود دارد،  موقعیت استراژیک تنگه هرمز باعث می شود، که کشور های حوزه خلیج فارس بخصوص ایران هر از گاهی از این موقعیت برای رسیدن به اهداف خاصی چون اقتصادی، نظامی و سیاسی استفاده نموده و حتی تهدید به بستن تنگه هرمز نماید.

تنگه هرمز دومین آبراه بین‌المللی پر تردد دنیاست. هر روز حدود 16.5 تا 17 میلیون بشکه نفت خام برآورد (2006) که معادل 40 درصد کل نفت حمل شده توسط نفت‌کش‌ها و نزدیک به 25 درصد کل عرضه جهانی نفت است. حدود 68 درصد ذخایر شناخته‌شده نفت و گاز دنیا در خلیج فارس قرار دارد و امنیت تنگه هرمز نقش کلیدی در تأمین بی‌وقفه انرژی دنیا دارد. بیشتر این نفت به بازارهای آسیا، ایالات متحده و اروپای غربی می‌رود و 75 درصد نفت خام جاپان از این مسیر وارد می‌شود. بیشتر صادرات نفت خام در مسیرهای بسیار طولانی از طریق نفت‌کش‌های بسیار بزرگ انجام می‌شود، که توانایی حمل بیش از دو میلیون بشکه در هر سفر دارند.

اگرچه تحقیق پیرامون اهمیت ژئوپولیتیک تنگه هرمز موضوع است، که باید توسط پژوهشگران رشته جغرافیا قبلا در افغانستان صورت میگرفت؛ اما با تأسف این امر مهم کمتر مورد توجه قرار گرفته است، با این وصف در این پژوهش سعی مجدانه بعمل آمده؛ تا مطالب ارزشمندی در این جزوه کوچک به نگارش گرفته شود.

مواد و روش:

طوریکه که اساس این تحقیق بر مبناي هدف و نتایج، از نوع تحقیقات کاربردی است؛ اما روش انجام در این تحقیق توصیفی- تحلیلی میباشد، بناء رویکردی که برای پیشبرد آن در نظر گرفته شده است، مبتنی برمطالعات اسنادی/ کتابخانه یی با روش و شیوه تفسیری  میباشد، با توجه به دیدگاه ها و نظریات صاحب نظران این رشته به کتابها و منابع دست اول نیز رجوع گردیده و به تحلیل محتوای بررسی اهمیت ژئوپولیتیک تنگه هرمز پرداخته شده است.  

نگاهی بر موقعیت حدودی تنگه هرمز:

تنگه هرمز يكي از مهم ترين راه هاي آبي سوق الجيشي منطقه جنوبي خاورميانه است كه همواره در طول تاريخ از باستاني ترين دور؛ تا زمان حال مورد طمع ورزي قدرت هاي جهاني بوده است، تنگه هرمز آبراهی است بین استان هرمزگان ایران و استان مُسَنْدَم عمان، که دریای عمان را به خلیج فارس می‌پیوندد، این گذرگاه یکی از راهبردی‌ترین مسیرهای بین‌المللی کشتیرانی در جهان به شمار می‌آید، تنگه هرمز حدود 158 كیلومتر طول دارد و از طرف شمال به ايران از طرف جنوب به شبه جزيره مُسَنْدَم  عمان محدود است. باريكترين قسمت آن بين جزيره ايراني لارك وجزيره كوچك عماني قوئين كبير 21 مايل دريايي عرض دارد. هم عمان وهم ايران هردو کشور ادعاي 12 مايل دريایي سرزميني دارند به همين دليل دريك قطعه 15 مايلي مرز بين آبهاي سرزميني دوكشور، توسط خط ميانه (منصف) مورد توافق واقع شده است[10 : 182].

وجه تسمیه تنگه هرمز

نام هرمز بنا بر منابع تاریخی در قدیم «هورموغ» بوده که موغ در گویش بومی استان هرمزگان به معنای نخل است از سوی این واژه می‌تواند از ترکیب هور+ موغ (موغستان) به معنی آبراه موغستان ایالت قدیم جنوب ایران یا (میناب کنونی) ساخته شده باشد، بناء شباهت ظاهری تلفظ امروزی یعنی هرمز با نام اهورامزدا سبب شده در میان عوام ارتباطی میان این دو نام تصور شود که این تصور مبنایی علمی در شواهد تاریخی ندارد. افزون بر آن، مختصرشده نام اهورا مزدا، هرمَزد (hormazd) با فتح میم است و با تلفظ هرمُز(hormoz)  تفاوت دارد[2 : 87 ].

مختصات جغرافیایی تنگه هرمز:

تنگه هرمز به عنوان يك آبراه بين ا لمللي در جنوب غربي قاره آسيا موقعیت دارد، این تنگه دو آب بزرگ (خليج فارس ودرياي عمان) را به هم پيوند مي دهد. طول این آبراه  158کیلومتر و عرض آن از بندرعباس تا رأس شوریط در عمان بین 56 تا 180 کیلومتر می‌باشد. ژرفای تنگه هرمز از خلیج فارس بیشتر است و به دلیل شیب تند کف آن از قسمت شمال به جنوب متغیر است؛ طوریکه در نزدیکی جزیره لارک، حدود 36 متر و در ساحل جنوبی،  در نزدیکی شبه جزیره مُسَنْدَم  به بیش از 100 متر می‌رسد. در حالی که حداکثر عمق آب در خلیج فارس 90 متر است، قوس آن رو به شمال و به طرف درون فلات ایران قرار دارد و در نتیجه بیشترین خط ساحلی آن در راستای کرانه‌ های ایران قرار گرفته‌ است، تنگه هرمز در كمربند فوق حاره نيم كره شمالي قرار گرفته (35-25 درجه عرض شمالي) كه تعديلات توپوگرافيك درآن بي تأثير است؛ ازخصوصيات چنين منطقه، حرارت وگرمي زياد فصل تابستان و وجود فصل زمستان خنك است. حد متوسط گرماي سالانه منطقه بين 24 تا 28 درجه سانتيگراد است و بالاترين درجه تا 53 درجه سانتی گراد میرسد كه 4 درجه از ركورد جهاني كمتر است. بادهاي منطقه براي كشتي راني اهميت خاصي داردكه اين بادها عبارت از بادهاي منظم وفصلي، بادهاي محلي و طوفان هاي شديدميباشد. جزاير منطقه تنگه هرمز عبارت از: جزيره قشم، جزيره هرمز، جزيره لارك، جزيره هنگام، جزيره ابوموسي، جزاير تنب بزرگ وكوچك مي باشد               [ 4 : 161، 201].

موقعيت ژئوپوليتيک تنگه هرمز:

تنگه هرمز باريکه دريايي خميده شکلي است، که در منتهي ‌اليه شرقي خليج‌‌ فارس واقع شده است و فلات ايران را از شبه ‌جزيره عربستان جدا مي‏کند و آب‏هاي خليج‌‌فارس را به درياي عمان و اقيانوس هند پيوند مي‏دهد. اين تنگه يک فرورفتگي از دوره سوم زمين‌شناسي است، که ادامه رشته‌کوه‏هاي جنوبي ايران به شبه ‌جزيره مُسَنْدَم  را قطع‏کند[8 : 178-176].

خليج‌‌ فارس درياي نيمه‌بسته یی است، که بازوي اقيانوس هند به‌ شمار مي‏رود و تنگه هرمز کليد آن محسوب مي‏شود. تنگه هرمز در نظريات ژئوپوليتيکي جايگاه ويژه‌ اي دارد، بر اساس نظريه اسپايکمن،( هرکس که ريملند (حاشيه زمين) را واپايش(کنترول) کند، دنيا را واپايش(کنترل) خواهد کرد). نظريه ريملند با تغييراتي در نظريه هارتلند (قلب زمين) مکيندر ارائه شده است. منظور از ريملند کشورهاي ساحلي شبه ‌جزيره واقع در غرب و جنوب اروپا و آسيا است. بر اساس اين نظريه، تنگه هرمز مرکز ريملند است و بخش‏هاي شمالي، جنوبي، غربي و شرقي را به هم پيوند مي‏دهد، بنابراين طبق نظريه ريملند، (کنترول) تنگه هرمز به مفهوم (کنترول) چهار بخش ياد شده خواهد بود. آلبوکرک، دريا دار مهاجم پرتغالي به اقيانوس هند و خليج‌‌ فارس، معتقد بود هر دولتي بر سه تنگه باب‌المندب، هرمز و مالاکا تسلط داشته باشد، بر جهان مسلط خواهد بود. اين نظريه تا امروز همچنان معتبر است. در ميان سه تنگه مذکور، تنگه هرمز در مرکز قرار گرفته و تسلط بر اين تنگه به مفهوم تسلط بر دو تنگه ديگر خواهد بود. به همين دليل، در گذشته کشورهايي که مي‏خواستند بر اقيانوس هند مسلط شوند، سعي مي‏کردند قبل از هر اقدامي تنگه هرمز را در اختيار گيرند[1 : 13 ].

وضعيت ژئوپولتيك خليج فارس:

بحث در بارة تنگة هرمز بدون توجه به خليج فارس و بحث دربارة خليج فارس بدون تنگة هرمز كامل نيست؛ بخاطريكه مسائل اين دو بايك ديگر آمیختگي و پيوند دارد. اگر چه همة بخشهاي خليج فارس اهميت خاصي دارند؛ اما تنگة هرمز به عنوان مدخل و مخرج خليج فارس، بر حوادث آن تأثیرات ویژه یی دارد. در سطح كره زمين فقط درياي سياه و درياي بالتيك همانند خليج فارس هستند، با اين تفاوت كه هر دوي آنها از طريق كانالهاي آبي با بيرون ارتباط دارند، ولي خليج فارس چنين امكاني ندارد؛ البته شايد اين امكان وجود داشته باشد، كه در بلند مدت خليج فارس از طريق عربستان به درياي سرخ، يا از طريق شبه جزيره رئوس الجبال به درياي عمان،  متصل شود؛ ولي اجراي چنين طرحهاي در حال حاضر بعيد مي باشد. منطقه خليج فارس در واقع به عنوان يك واحد ژئوپوليتيكي، همچون موجود زنده یی است، كه فعالانه با محيط بيرون از خود ارتباط وسيع دارد وصادرات آن را نفت وگاز تشكيل داده و وارداتش را سرمايه، كالاهاي صنعتي، مواد غذايي وساير مايحتاج ساكنانش تشكيل مي دهد؛ و اين مسئله باعث شده است كه در كشور هاي حاشيه و بخصوص در حاشيه جنوبي، فضاي زندگي با امکانات به وجود بيايد، تقريباً همه كشورهاي حاشيه خليج فارس سازمان اقتصادي مشابهي دارند، يعني اقتصاد آنها يك پايه ومتكي به نفت وگاز است. اگرچه ميزان سرمايه ودر آمد ودرنتيجه رفاه اجتماعي درآنها و به ويژه در بين حاشيه شمال وجنوب متفاوت است[4 : 15-16].

اهميت راهبردي تنگه هرمز براي اقتصاد جهان:

 تنگه هرمز اهميت راهبردي زيادي براي اقتصاد جهاني بخصوص بازار انرژي دارد و بيش از يک‌ ششم نفت مورد نياز جهان از طريق اين تنگه ترانزيت مي‌شود. تنگه هرمز دومين تنگه بين‌المللي پرتردد دنياست. هر روز حدود 5.16 تا 17 ميليون بشکه نفت خام (برآورد 2006) که معادل 40 درصد کل نفت حمل شده توسط نفت‌کش‌ها و نزديک به 25 درصد کل عرضه جهاني نفت است، از اين آبراه عبور مي‌کند. حدود 68 درصد ذخاير شناخته‌شده نفت و گاز دنيا در خليج‌‌فارس قرار دارد و امنيت تنگه هرمز نقش کليدي در تأمين بي‌وقفه انرژي دنيا دارد. بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژي آمريکا 33 درصد نفتي که در سال 2009 ميلادي از راه دريا به بازارهاي بين‌المللي منتقل شده، از اين تنگه عبور کرده است. يعني روزانه 15 ميليون بشکه نفت از طريق تنگه هرمز به بازارهاي بين‌المللي منتقل شده است. بخش مهمي از نفت ترانزيت شده از طريق تنگه هرمز در بازارهاي آسيا، اروپاي غربي و آمريکا مصرف مي‌شود. بيش از 75 درصد نفت وارداتي جاپان و 50 درصد نفت وارداتي چين نيز از طريق اين تنگه ترانزيت مي‌شود. بر اين اساس، روزانه دو ميليون بشکه فراورده‌ هاي نفتي و گاز مايع نيز از اين تنگه عبور مي‌کند. در ميان کشورهاي حاشيه خليج‌فارس، عربستان‌ تنها بخشي از نفت خود را از اين تنگه عبور مي‌دهد؛ اما بقيه کشورها از جمله عراق، کويت، بحرين، قطر و امارات، راهي به جز صادرات نفت از اين تنگه ندارند. بيش از 88 درصد نفت عربستان سعودي، 98 درصد نفت عراق، 99 درصد نفت امارات متحده عربي و 100 درصد نفت کشورهاي کويت و قطر و در مجموع به‌طور متوسط 97 درصد نفت اين کشورها از تنگه هرمز عبور مي‌کند. علاوه بر نفت، انتقال ساير كالاها بر اهميت راهبردي اين تنگه افزوده است، كه به برخي از آن‌ها اشاره مي‌شود:

حدود 2 ميليون بشکه محصولات نفتي، شامل سوخت و گاز مايع (LNG) از طريق اين راه حمل مي‌شود.

صادرات (LNG)از بزرگ‌ترين صادرکننده آن، يعني قطر نيز از طريق اين تنگه به آسيا و اروپا با حجم 31 ميليون تن در سال انتقال مي‌يابد.

آژانس اطلاعات انرژي آمريکا پيش‌بيني مي‌کند، که حجم صادرات نفت از اين تنگه تا سال 2020 به 30 تا 34 ميليون بشکه در روز افزايش خواهد يافت.

کشتي‌هاي تجاري حامل غلات، سنگ معدن، شکر و محصولات ديگر نيز از طريق اين گذرگاه و بنادر حاشيه آن مانند دوبي مي‌گذرد. تسليحات نظامي آمريکا در کشورهاي حاشيه خليج‌‌فارس و عراق نيز از طريق اين تنگه انتقال مي‌يابد.

تنگه هرمز در صدور نفت نقش فوق العاده مهمي در خليج فارس بازي ميكند. در سالهاي آخر دهه هفتاد بيش از نيمي از نفتي كه در تجارت بين المللي دست به دست مي گشت و دوسوم نفت سازمان كشورهاي صادر كنندة نفت (اوپك) با آهنگ تقريبي 18 ميليون بشكه در روز از تنگه هرمز عبور مي كرد.    [9 :184].

اهمیت ژئوپولتیک تنگه هرمز:

 این تنگه در طول تاریخ شاهد منازعات بین‌المللی بسیار میان پادشاهان ایران همچون نادرشاه و شاه عباس و محمدرضا پهلوی و حکومت جمهوری اسلامی ایران با بیگانگان همچون اسپانیائی‌ها، پرتغالی‌ها، بریتانیایی‌ها و آمریکایی‌ها بوده‌است[3 : 43].

حکومت ایران در موارد متعددی و در پاسخ به تهدید کشورهای غربی - عربی برای حمله به ایران، تهدید به بستن تنگه هرمز کرده‌ است. بر اساس یک سناریو این کار از طریق مینگذاری سطح دریا و سپس استفاده از موشک ‌های ضدکشتی کروز و زیر دریایی‌ های کوچک برای اختلال در عملیات مین‌روبی انجام می‌شود. به گفته جامعه اطلاعاتی آمریکا، ایران توانایی بستن تنگه هرمز را برای مدت کوتاهی دارد. با این حال برخی چنین عملی را غیرمنطقی می‌دانند، زیرا که تقریباً تمام نفت ایران از طریق این تنگه صادر می‌شود و دولت آمریکا نیز انتظار عملی شدن چنین تهدیدی را ندارد زیرا که بیشترین آسیب را به خود ایران وارد خواهد کرد[8 : 19].

نظام حقوقی تنگه هرمز:

در مورد وضعیت حقوقی تنگه هرمز هیچگونه معاهده خاصی بین ایران و عمان وجود ندارد؛ در نتیجه با استنباط از مفهوم مخالف بند ج ماده 35 عهدنامه حقوق دریاها، این تنگه تابع مقررات عهدنامه یاد شده است، بنابراین بر اساس معاهده یاد شده در شرایط صلح کلیه کشتی‌ها اعم از نظامی و بازرگانی از حق عبور ترانزیت برخوردار اند؛ گرچه این حق همواره مورد اعتراض ایران و عمان بوده است[5 : 88].

در شرایط جنگی مقررات حقوق جنگ حاکم است. بر این اساس اگر یکی از دو کشور ایران یا عمان درگیر جنگ باشند از حق بازرسی کشتی‌های عبوری برخوردارند. ایران از این حق در دوران جنگ تحمیلی به خوبی استفاده کرد[11 : 87].

اهداف استراتژي قدرت هاي جهاني در تنگه هرمز

تنگه هرمز به لحاظ داشتن ارزشهاي خاص اقتصادي، ارتباطي، استراتژيكي وفرهنگي همواره مورد توجه وكانون رقابت قدرتهاي بزرگ جهان بوده است وهرگاه در حاكميت آن، تغييري بوجودمي آمده موازنه قدرت در جهان به هم مي خورده است؛ به تبع اين اهميت ويژة خليج فارس و تنگه هرمز نيز به عنوان دهانة آن اهميت فوق العاده یی داشته است، به طوريكه قدرت حاكم بر خليج فارس برحفظ كنترول وتسلط خود بر تنگه هرمز مي كوشيده است. اين رقابتها هنوز هم ادامه دارد در دوره حاكميت انگلستان اين رقابت بين كشورهاي انگليس، روسيه، آلمان و فرانسه بود. اكنون علاوه بر رقابت قدرتهاي محلي؛ مانند: ايران، عراق وعربستان دربين قدرتهاي بزرگ جهاني مانند امريكا و شوروي براي نفوذ وكنترول بر خليج فارس رقابت ادامه دارد. حتي قدرتهاي نو ظهور؛ مانند: جاپان وچين نيز از اين كشمكش بر كنار نيستند. اهميت خليج فارس وتنگه هرمز ناشي از موارد ذيل ا ست:

الف)  نقش گذرگاه ارتباطي بين سه قاره افريقا ، اروپا وآسيا را ایفا می نماید؛

ب)  بزرگترين منبع نفت جهان را تشکیل میدهدغ

ج)  درآمد بلند نا شي از صدور و فروش نفت خام، خليج فارس را به صورت يكي از كانون هاي ثروتمند جهان درآورده است؛

د)  موقعیت جغرافيایي و ژئوپوليتيكي تنگه هرمز ارزش خاصي به اين منطقه داده است؛

هـ ) منطقه مذکور داراي ارزش سياسي وفرهنگي بخصوص بوده، بدین لحاظ كنترول ونفوذ براين مركزيت به معني كنترل ونفوذ بخش وسيعي از كره زمين از غرب افريقا تا شرق آسيا، كه دارا ي ارزشهاي اقتصادي ، ارتباطي و استراتژيكي خاصي است مي باشد[4 : 89-92].

 

 

اهداف استراتژي انگلستان در تنگه هرمز:

دولت انگلستان درآغاز قرن 20 م درجهت حفظ موقعيت خود در منطقه، سياست هاي جديدي را در پيش گرفت و در همين راستا معاهداتي را با بحرين،كويت وعمان منعقد نموده و در سال 1916م با حاكم قطر نيز پيمان مشابه را به امضا رسانيد، روابط انگليس و عثماني ها در داخل منطقه تنگه هرمز به شدت تحت تأثير اين معاهدات قرار گرفت و از اينرو در سال 1331هـ ش پس از شكست عثماني ها درجنگ بالكان با فشار انگلستان اين كشور با عقد قرار دادي؛ استقلال كويت را به رسميت شناخت و وضعيت مشابهي براي بحرين در نظر گرفته شد ودعواي عثماني ها نسبت به قطر مردود شناخته شد، امضاي اين پيمان نامه با شروع جنگ جهاني همزمان گرديد. زماني كه جنگ جهاني اول پايان يافت براي انگلستان خيلي موفقيت آميز بود؛ زیرا با فروپاشي عثماني ها يك رقيب سياسي انگلستان در منطقه از بين رفت وانگلستان با سياست خوب خود توانست جاي خالي آنرا پركند. درسال 1915م كارگزاران انگليسي اعلام نمودند، كه انگلستان در سرزمينهاي عربي خاورميانه به دنبال دو هدف نهايي است:

1.  اعلام يك قيموميت خارجي بر سرزمينهاي ساحل عربي از كويت تاحديده.

2. اعلام يك قيموميت داخلي وخارجي در سوريه وبين النهرين كه با هماهنگي روسيه وفرانسه عملي مي شود[12 : 222-223].

انگلستان حدود دوقرن بر خليج فارس حاكميت كرد. اهداف دولت انگلستان در منطقه خليج فارس استفاده از موقعيت آن به عنوان مسير ارتباطي اروپا و مديترانه با هند و نيز اهداف تجارتي، سياسي و استراتژيك در منطقه بود. مجموع ارزشيهايي كه درخليج فارس و تنگه هرمز  نهفته بود انگلستان را به صورت دولت هوشيار ومراقب نفوذ ديگران درآورده بود،كه امكان استفاده از سواحل و بنادر آنرا به دولتهاي ديگرنميداد. انگلستان علاوه بر بهره جوييهاي اقتصادي، سياسي و فرهنگي از منطقه خليج فارس در جنگ جهاني دوم نيز همراه امريكا از تنگه هرمز وخليج فارس وكشور ايران براي پشتيباني جبهة شرقي متفقين يعني روسيه استفاده كردند و ازطريق راه آهن سراسري تداركات و نيرو براي تقويت جبهه روسيه در مقابل آلمان فرستادند. انگلستان نيروي خود را در سال 1971م از شرق سوئس و تنگه هرمز فراخواند ودر همان سال جاي خود را به قدرت جديد دريايي جهان يعني امريكا داد امريكا نيز براساس سياست جديد نيكسون مبني بر پرورش قدرت هاي منطقه یی وسپردن مسؤوليت امنيت منطقه به آنها شاه ايران وعربستان را نامزد اين مأموريت كرد           [4 : 94-103].

اهداف استراتژي امريكا در تنگه هرمز:

تا سال 1971 كه انگلستان در خليج فارس حضور داشت امريكا نيازي به حضور  نظامي مستقيم دراين منطقه احساس نمي كرد. دراين سال انگلستان نيروهاي خود را از خليج فارس خارج كرد؛ اما امريكا به دليل تجارب ناشي از مداخله نظامي در ويتنام بازهم مايل به حضور نظامي در تنگه هرمز نبود. لذا امنيت اين منطقه بر اساس دكترين نيكسون به دو كشور ايران وعربستان واگذاركرد. ايران از نظر نظامي وعربستان از نظر مالي امنيت منطقه را بر عهده گرفتند. امريكا در منطقه تنکه هرمز  به دنبال اهداف سياسي مهمي است، كه از ارزشهاي نهفته در خليج فارس ناشي مي شود وبراي امريكا داراي ارزش حياتي است.اهداف دسترسي به نفت، بازار منطقه یی خليج فارس، كنترول موقعيت استراتژيك خليج فارس وتنگه هرمز، مقابله با نفوذ اتحاد جماهیر شوروي در منطقه، مقابله با انقلاب اسلامي ایران ومانندآن، همواره مورد نظرامريكا بوده ومي باشد[4 : 150].

 اين سيستم امنيتي از حمايت امريكا بر خوردار بود. مقامات امريكايي به طور مكرر از منافع خود سخن مي گفتند و اتحاد جماهیر شوروي هشدار مي دادند، كه به اين منطقه نظر نداشته باشد. آنها اعلام مي كردند كه در صورت تهديد منا فع امريكا از نيروي نظامي خود كه در خارج از منطقه هستند استفاده خواهند كرد، با پيروزي انقلاب اسلامی ايران يكي از دو ستون امنيت منطقه فرو ريخت، اين مسأله امريكا را نگران نموده و پرژينسكي مشاور امنيتي رئيس جمهور امريكا از اين مسأله به عنوان ‹‹هلال بحران›› نام برده و نوشته است كه ‹‹ من از اواخر سال 1978م به موازات اوج گرفتن بحران ايران از هلال بحران ولزوم تجديد نظر كلي در سياست امريكا در خليج فارس را مطرح نمودم ودر سال 1979 م طي ياد داشتي براي رئيس جمهور ضمن تأكيد بر لزوم اتخاذ يك سياست جديد امنيتي در خليج فارس نوشتم، كه امريكا در وضعيت فعلي بايد از تعقيب فكر غير نظامي كردن اقيانوس هند صرف نظر كند، در واقع با سلب مسؤوليت انگلستان در اين منطقه از اوايل دهه 1970 م فرو ريختن محور استراتژيك شمال خليج فارس در اواخر همين دهه يك تجديد نظر اساسي درسياست امريكا در اين منطقه ضروري به نظر مي رسيد و مقدمات طرح جديد استراتژيك امريكا در منطقه از همين زمان فراهم شده است››. متعاقب آن جيمي كارتر رئيس جمهور امريكا دكترين خود را در باره خليج فارس و تنگه هرمز  چنين اعلام كرد : ‹‹ لازم است همه موضوع مارا در باره خليج فارس و تنگه هرمز به درستي دريابند، هر اقدامي كه توسط نيروهاي خارجي براي در اختيار گرفتن كنترول خليج فارس انجام گيرد اقدامي عليه منافع حياتي امريكا تلقي مي شود وبا همه وسايل از جمله نيروهاي نظامي دفع خواهد شد››.

رونالد ريگان رئيس جمهور امريكا درسال 1981 م دكترين خود را درباره تنگه هرمز  به شرح ذيل به كنگره امريكا اعلام كرد:

1. دسترسي به نفت خليج فارس از راه تنگه هرمز و حفاظت از خطوط كشتيراني.

2. متوقف كردن توسعه طلبي اتحاد جماهیر شوروي.

3. تقويت روابط تجارتي، اقتصادي وسيا سي امريكا در منطقه.

4. دستيابي به نقاط كليدي وكشورهاي منطقه كه در پروژة نظامي امريكا قرار دارند.

امريكا انقلاب اسلامی ايران وحضور اتحاد جماهیر شوروي را در افغانستان تهديد عليه منافع خود در تنگه هرمز  تلقي مي كرد؛ اما چون اين تهديدات واهي بود امريكا نيز از حضور نظامي مستقيم در خليج فارس و تنگه هرمز خود داري نموده، در مقابل براي تضمين منافع خود نيروهاي موسوم به واكنش سريع را تشكيل داد که اين نيروها به 222 هزار نفر میرسیدكه تا 444 هزار نفرقابل افزايش بود، اين نيروها در پايگاه ديگوگارسيا در اقيانوس هند مستقر شدند، اما فرماندهي اين نيروها در مك ديل فلوريدا در امريكا قرار داشت[12 :36-38].

هارولد براون وزير دفاع وقت امريكا در سال 1980م اهداف امريكا را در تنگه هرمز  به شرح ذيل بيان كرد:

1. تضمين دسترسي به عرضه نفت كافي.

2. ايستادگي در مقابل گسترش ونفوذ اتحاد جماهیر شوروي.

3. ايجادثبات در منطقه.

4. توسعه فرايند صلح در خاورميانه[4 : 150].

اهداف  استراتژي روسیه در تنگه هرمز :

وضعيت نامساعد جغرافيايی و قاره یی بودن روسیه عامل مهم وتعيين كننده یی درتمايل آن براي رسيدن به آبهاي گرم خليج فارس ودرياي عمان بوده است. روسیه كشور پهناوري است كه از نظر دسترسي به دريا دروضعيت نامساعدي قرار دارد؛ زيرا از طرف شمال با مناطق يخبندان قطبي، ازسمت شمال غرب وشمال شرق به دليل سرما ويخبندان دربخشي ازسال با مشكل مواجه است.گذر گاه هاي شمال شبه جزيره اسكانديناوي در غرب و شمال جاپان وساخالين در شرق درتمام سال قابل استفاده نمي باشد. از طرف ديگر اين گذرگاه ها در كنترول نيروي دريايي امريكا و ناتو قرار دارد و براي روسیه در زمان بحران غير قابل استفاده میباشد. روسیه دومسير در شمال وجنوب اروپا براي دسترسي به دريا داشت كه درشمال درياي بالتيك ودرياي شمال ودرجنوب گذرگاه درياي سياه ومديترانه است؛ اما اين دو گذرگاه در زمان صلح قابل استفاده است، اما در زمان جنگ غير قابل استفاده مي شود. دسترسي به خليج فارس ودرياي عمان از دو نظر يكي ارتباطي وديگري نظامي به لحاظ نقش استراتژيك براي روسیه حايز اهميت است. روسیه از طريق خليج فارس ودرياي عمان مي توانست پيوند هاي تجارتي واقتصادي با جنوب آسيا، شرق دور، استراليا، افريقا وكشورهاي حوزة خليج فارس از راه تنگه هرمز برقرار كند وآنرا گسترش دهد. از نظر نظامي و استراتژيك خليج فارس ودرياي عمان محل تمامي استراتژي بري با استراتژي بحري است. بنابراين حضور روسیه در خليج فارس، درياي عمان وسواحل شمالي اقيانوس هند براي جلوگيري از نفوذ قدرت رقيب به ريملند شكستن محاصره دريايي اتحاد جماهیر شوروي كنترول شبكه را ه هاي دريايي وحفظ امنيت مرزهاي جنوبي آن كشور ضروري پنداشته میشود. روسیه نيازي به نفت خليج فارس نداشت. اما خليج فارس را حاشيه امنيتي خود مي دانست وحفظ امنيت آن براي آن ضروري بود لذا همواره پيشنهاد غير نظامي كردن اين منطقه را مي كرد. درسال1980م درپاسخ به تشكيل نيروي واكنش سريع امريكا، اتحاد جماهیرشوروي يك طرح 5 ماده یی ارائه داد، كه با طرح برژنف معروف شد. اين طرح كه از سوي امريكا وغرب رد شد، که شامل موارد زير بود:

1. عدم تأسيس پايگاه نظامي در حوزه خليج فارس، تنگه هرمز  و جزاير آن.

2. عدم استفاده ياتهديد از زور عليه كشورهاي حاشیه ی تنگه هرمز عدم دخالت در امور داخلي آنها.

3. احترام به عدم تعهد از سوي كشورهاي خليج فارس، عدم اتحاد آنها با قدرت هاي نظامي.

4. احترام به منابع طبيعي وحق حاكميت كشورهاي منطقه.

5. احتراز از ايجاد مانع در خطوط ارتباط دريايي كه كشورهاي منطقه را با ساير دولت ها مربوط مي سازد.

با به قدرت رسيدن گورباچف در شوروي تحول عمده اي در سياست خارجي اين كشورنسبت به تنگه هرمز روي داد. سياست هاي جديد گورباچف در زمينه هاي سياسي ‹گلاسنوست› و اقتصادي ‹پروستريكا› موجب تحولاتي در نگرش هاي اين كشور نسبت به تنگه هرمز و نگرش كشورهاي اين منطقه به اتحاد جماهیر شوروي شد. بر اين اساس اتحاد جماهیر شوروي خواستار توسعه روابط سياسي و اقتصادي با كشورهاي حوزه خليج فارس از راه تنگه هرمز شد. كشورهاي اين منطقه نيز كه ديگر به اتحاد جماهیر شوروي به عنوان يك كشور سوسياليستي نگاه نمي كردند وترس آنها از سوسياليسم فرو ريخته بود، به اين درخواست شوروي پاسخ مثبت دادند. به دنبال آن روابط سياسي  بين اتحاد جماهیر شوروي و كشورهاي خليج فارس از جمله عربستان سعودي، بحرين، قطر، امارات متحده عربي وعمان برقرار شد. روابط اقتصادي بين اتحاد جماهیر شوروي وكشورهاي خليج فارس نيز گسترش يافت. در ژانوئه 1989 م سعودالفيصل وزير خارجه عربستان از اتحاد جماهیر شوروي ديدار كرد. يكماه بعداز آن ولاديمير پولياكف فرستاده ويژه گورباچف وارد رياض شد. اين اولين ديدار رسمي يك مقام روسي از عربستان بعداز 60 سال بود. يكي از نتايج اين ديدار پرداخت قرضي به مبلغ 4ميليارد دالر از سوي عربستان به اتحاد جماهیر شوروي بود. در همين راستا موافقت نامه هاي نيز بين كويت و اتحاد جماهیر شوروي در زمينه همكاري در صنايع نفت وگاز وفروش اسلحه به امضا رسيد. كويت همچنين  300 ميليون دالر اعتبار در اختيار اتحاد جماهیر شوروي قرارداد. موافقت نامه هاي مشابهي نيز بين اتحاد جماهیر شوروي عمان و امارات متحده عربي نیز به امضا رسيد[10 : 30- 32].

اهداف استراتژي جاپان در تنگه هرمز:

سرنوشت اقتصاد جاپان وكشورهاي حوزه خليج فارس بيش از هركشوري ديگري به هم ديگرپيوند خورده است ؛ نياز شديد صنايع واقتصاد جاپان به نفت خليج فارس و تنگة هرمز از يك طرف ونيازكشورهاي منطقه به توليدات صنعتي جاپان كه با اوضاع محيطي، اجتماعي و فرهنگي منطقه مطابقت نسبي پيدا كرده است از طرف ديگر باعث افزايش روابط اقتصادي بين كشورهاي مذكور شده است.

جاپان در منطقه خليج فارس دو هدف عمده اقتصادي و سياسي ذيل را تعقيب مي كند:

هدف اقتصادي جاپان به رابطة دوطرفه بين آن كشور و کشور های حوزه خليج فارس بستگي دارد، که در واقع نتيجة اقتصادي دو جانبه به نفع جاپان تمام مي شود و جاپان نیز به صادرات نفت خليج فارس و خروج آن از تنگه هرمز وابستگي شديد داشته، همچنان استفاده آن از بازار مصرفی منطقة خليج فارس است.

دومين هدف جاپان در منطقه خليج فارس هدف سياسي بلند مدت  است كه در اهداف جهاني ومنطقه اي جاپان ريشه دارد. جاپان پس از پيدا كردن نقش اقتصادي تعيين كننده درجهان براين باور است كه بايد در حوادث ومسائل سياسي جهان نقش داشته باشد و در حفظ صلح وثبات جهاني فعالانه مشاركت كند. جاپان به دقت مراقب اوضاع جهان است و با ا ستفاده از قدرت مالي وتكنولوژيك خود در جستجوي موقعیت سياسي جديد است.

همچنين تضمين بقاي روند فزاينده روابط اقتصادي مستلزم توسعه روابط سياسي وحفظ ارتباط دوستي وداشتن نفوذ سياسي مؤثر در منطقه خليج فارس است. زمينه هاي منطقه اي و قدرت مالي وتكنولوژيك جاپان فرصت مناسبي براي نفوذ در منطقه فراهم مي آورد؛ زيرا مردم منطقه از جاپانيها در مقام مقايسه با امريكايی ها، روسها وانگليس ها خاطرات نا مطلوبي ندارند. هدف سياسي جاپان عمدتاً ناظر بر اين است كه جاپان به قدري در منطقه نفوذ داشته باشد كه بتواند بر حفظ ثبات وامنيت آن اثر بگذارد؛ زيرا تحصيل منافع اقتصادي جاپان در گرو حفظ امنيت وثبات منطقه خليج فارس است و جاپان به ويژه در قرن 21 كه منابع نفتي غير اوپك به پايان مي رسد نياز شديدتري به نفت خليج فارس خواهد داشت ودر نتيجه ثبات سياسي وادامه جريان سالم نفت به سوي جاپان براي آن كشور در اولويت قرار دارد.[4 : 152-154].

عواقب بسته شدن تنگه هرمز بالای کشورهای ذی نفع:

موقعیت استراژیک تنگه هرمز در ایران باعث می شود که ایران هر از گاهی از این موقعیت خود استفاده کند و برای رسیدن به اهداف خاصی چون اقتصادی و سیاسی تهدید به بستن تنگه هرمز نماید، برای نخستین بار آقای هاشمی رفسنجانی در سخنرانی خود در دهه شصت میلادی این موضوع را مطرح نمود که اگر ایران بخواهد می تواند تنگه هرمز را ببندد. حتی در زمان آقای احمدی نژاد نیز مانور نظامی انجام شد، تا کشورهای فرا منطقه یی که در تنگه هرمز حضور دارند بدانند که امنیت این تنگه توسط کشورهای منطقه کنترول می شود و نیروهای خارجی نمی توانند آزادانه در این منطقه حرکت کنند. با توجه به طول 50 کیلومتری این منطقه، حضور و امکانات نظامی ایران، تهران این پتانسیل را دارد که این تنگه را ببندد. حال این مسئله پیش می آید که ایران چند روز می تواند این تنگه را ببندد و در برابر هزینه احتمالی این کار ایران چه طرحی را آماده نموده است، چرا که با بستن این تنگه جریان انتقال نفت دچار توقف و شوکه می شود و این امر برای کشورهایی که نفت را از این منطقه آماده می کنند بسیار سخت خواهد بود و برای اقتصاد آنها بسیار گران تمام می شود. لذا به دنبال عکس العمل کشورهای آمریکا و اروپا، ایران چه طرحی دارد، با توجه به اینکه آمریکا از توافق نامه برجام خارج شده است، احتمال تشکیل اجماع جهانی علیه ایران دور از تصور هم نیست. حال این سوال مطرح می شود که این اقدام از سوی ایران چه اهمیتی برای بازار انرژی جهانی خواهد داشت؟ در صورتی عملی شدن این تهدید توسط ایران، در آنصورت کشورهایی که نفت خود را از طریق این تنگه دریافت می کنند با مشکل جدی اقتصادی مواجه گردیده، و این معظل می تواند بر روابط و سیاست خارجی شان بر ایران تاثیرات منفی بگذارد. پیامد و نتایج چنین اقدامی، بر روابط ایران با کشورهایی تولید کننده و مصرف کننده نفت صدمه وارد نموده و باعث تنش میگردد[7 : 38].

خروج آمریکا از برجام با این هدف انجام شدکه صادرات نفت ایران را به حداقل ممکن یا به صفر برسانند و در عین حال این امکان نیز وجود دارد؛ زیرا کشورهایی هستند که با تولید بیشتر می توانند سهم ایران را بگیرند. همانطور که در تحریم دوره ریاست جمهوری قبلی آمریکا ( دوره بارک اوباما)  نفت خام ایران مورد تحریم قرار گرفته بود، نفت خام اورال روسیه و نفت خام کرکوک عراق که خواص شیمیایی شبیه نفت خام ایران را دارند، توانستند جای نفت خام ایران را بگیرند. هم اکنون عربستان نیز وعده داده است که حداقل ۱ تا ۲ میلیون بشکه نفت را بر تولید نفت خود بیفزاید وکشورهای دیگر نیز می توانند تا حدی این کمبود را جبران نمایند، البته این مسئله نیز وجود دارد که اگر این اتفاق بیفتد، ایران نیز می تواند مشکلاتی را در صنعت انرژی بوجود بیاورد و این اقدامات نه به سود ایران بوده و نه برای اقتصاد کشورهایی که به انرژی وارداتی وابسته هستند مفید خواهد بود، با مطالعه پیرامون منطقه ی تنگه هرمز از ابتدا به نام درياي صلح و دوستي بوده و ايران به ‌هيچ ‌وجه تمايل ندارد امنيت و آرامش آنرا برهم بزند؛ اما کشورهاي منطقه که اکنون همراهي و همفکری بسياري با غرب در اعمال فشارها عليه کشور ایران درمسئله انرژی هسته‌اي ايران انجام مي‌دهند، اين اقدام مي‌تواند هزينه‌ هاي سنگين اقتصادي به همراه آورد. ايران همواره اعلام داشته است که خواهان صلح، دوستي، مفاهمه و مذاکره با کشورهايي است که به حق ايران درباره انرژي هسته‌یی احترام مي‌گذارند و آنرا به ‌رسميت مي‌شناسند[6 : 30 ، 33].

نتیجه گیری:

عبور و مرور کشتي‌هاي تجاري در درياها از قرن‌ها پيش، اهميت خاص و ويژه‌یی داشته و امروزه بيش از 600 ميليون كانتينري كه براي بار جا بجا مي‌شود، حمل 90 درصد آن از طريق دريا صورت مي‌گيرد. در اين ميان، چندين آبراه توانسته‌اند نقش خود را پر ‌رنگتر کرده و اهميت سوق‌الجيشي را براي خود و منطقه به ارمغان آورند. اهميت درياها به‌گونه‌یی براي کشورهاي بزرگ دنيا حياتي است که چرچيل در اظهار نظري جالب مي‌گويد: «پيروزي بريتانيا در جنگ جهاني روي امواج خليج ‌‌فارس به ثمر نشست»، از همين رو تنگه‌ها را بايد يک درجه بالاتر از بقيه آبراه ها بررسي ‌کرد. هم‌ اکنون از ميان ده‌ها آبراه مشهور جهان، پنج تنگه نقش مهمي در حيات اقتصادي جهان ايفا مي‌کنند که از ميان تنگه‌هاي هرمز، جبل‌الطارق، باب‌المندب و برينگ، سيادت آبراه ‌ها با تنگه هرمز است؛ کانال دريايي که کشورهاي بزرگ و انرژي‌خيز خليج‌فارس را به آبهاي آزاد جهان وصل مي‌کند، دارای اهمیت بخصوص بوده و اهميت تاريخي اين تنگه به حدي بالاست که بسياري از کشورهاي استعمارگر جهان بر سر حضور در اين تنگه و در دست‌ گرفتن قدرت اين شاهراه با يکديگر رقابت مي‌کردند. اين قدرت ‌طلبي‌ها با کشف نفت و تحول بزرگ در اقتصاد جهان به اوج خود رسيد که پيروزي انقلاب اسلامي ايران نقطه پاياني بر زياده‌ طلبي اين قدرت‌‌ها بود. اگر جهان را به بدن انسان تشبيه کنيم، خون حيات را بايد نفت بدانيم و تنگه هرمز را قلب اين بدن به حساب آوريم. بناء تنگه‌ها، گذرگاه‌هاي طبيعي هستند، که دو بدنه آبرا به يکديگر متصل مي‌کند و دو خشکه را از همدیگر جدا میسازد، با این وصف از دیر زمان تا اکنون نقش مهمی در مسائل ارتباطي، سياسي، نظامي و اقتصادي ایفا نموده و از موضوعات مورد مناقشه منطقه‌یی و جهاني بوده‌اند؛ براي مثال برخي از تنگه ‌هاي راهبردي مانند تنگه «بسفر» و «داردانل» طبق قراردادهاي چندجانبه اداره و نظارت مي‌شوند. اهميت و تأثير برخي تنگه‌ها در امنيت منطقه‌یی و جهاني موجب شد تا در کنوانسيون 1958م براي آنها نظام حقوقي در نظر گرفته شود. تنگه هرمز با تردد ساليانه حدود 20 هزار فروند شناور، يکي از مهمترين تنگه‌هاي بين‌المللي محسوب مي‌شود که در رديف حياتي‌ترين تنگه‌هاي عبور و مرور جهان بشمار میرود، زيرا خليج‌‌ فارس درياي نيمه‌بسته‌یی است، که اهميت ويژه ‌اي در معادلات بين‌المللي انرژي دارد؛ در نتيجه، تنگه هرمز همچون كليد ورودي به اين دريا بشمار میرود. امروزه حدود بيش از 100 تنگه ميان اقيانوس‌ها و آبراه ‌هاي مختلف در جهان وجود دارد که عرض آنها کمتر از 40 کيلومتر(25 مايل) است. از ميان اين يکصد آبراه کم‌عرض بر اساس تعداد عبور کشتي‌ها، قطب اقتصادي، آسيب‌پذيري جغرافيايي، استفاده نظامي و اهميت راهبردي مي‌توان تنها به پنج تنگه اشاره کرد. تنگه‌هاي هرمز، جبل‌الطارق، بیرینگ، داردانل و باب‌المندب در جايگاه ويژه اقتصادي و سياسي جهاني قرار دارند. در اين ميان، تنگه هرمز از اهميت خاص امنيتي در سطح بين‌الملل برخوردار است، زيرا مهمترين گلوگاه حمل‌ونقل نفت جهان است و بنظر مي‌رسد اين اهميت طي سال‌هاي آينده با وجود تلاش كشورهاي عربي حاشيه خليج‌‌ فارس براي انتقال نفت خود از راه‌هاي ديگر همچنان ادامه داشته باشد.

پیشنهاد ها:

  1. نتایج این تحقیق نشان میدهد که، تنگه هرمز به لحاظ داشتن موقعیت ژئوپولیتیک دارای ارزش اقتصادی، نظامی، سیاسی و ارتباطی بوده، امانقش اقتصادی این تنگه به حدی است که آنرا بعنوان خط زندگی جوامع بشری دانسته اند، بناء تحقیقات وسیعتر در